..

..

..

..

..

..

..

101 denkers over inzichten en innovaties die ons land verander(d)en

..

Nederland in ideeën

..

Onder redactie van Mark Geels en Tim van Opijnen

..

..

..

..

..

..

.

© 2013 Mark Geels en Tim van Opijnen / Maven Publishing B.V., Amsterdam

..

www.mavenpublishing.nl

..

Ontwerp omslag G2K

Verzorging ePub Michiel Niesen, ZetProducties

© Puzzel Wim De Weerdt

..

isbn 978 94 9057 506 2

nur 740

..

Alle rechten voorbehouden.

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze en/of door welk ander medium ook, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.

.

101 denkers geven antwoord op de vraag:

..

‘Welk idee, inzicht of innovatie heeft Nederland veranderd – of zal dit in de toekomst gaan doen?’

Hans Clevers -
Woord vooraf

Hans Clevers

President knaw

Iedere bioloog weet het: gezonde lichaamscellen gehoorzamen aan de hayflicklimiet. Ze kunnen een beperkt aantal celdelingen doormaken en dan is het ‘op’. Kankercellen onttrekken zich aan die regel en groeien ongebreideld. Kankercellen zijn dan ook gemakkelijk te kweken in het laboratorium, terwijl iedere wetenschapper het als verspilde moeite ziet om dat met gezonde cellen zelfs maar te proberen.

Toshiro Sato kwam in 2008 uit Tokio naar mijn lab met een idee. Wij hadden net de meest actieve stamcel van het lichaam ontdekt, die van de darm. Die stamcel deelt iedere dag, levenslang, zich blijkbaar niets aantrekkend van de hayflicklimiet. Waarom proberen we de omgeving van die stamcel niet na te bouwen in een petrischaal? We bespraken het project, konden drie groeifactoren bedenken en ook nog dat we de stamcellen niet ‘plat’ op de plastic bodem moesten laten groeien, maar in 3D ingebed in een gel. Leuk idee, maar een brug te ver, zo leek mij. En het idee zakte weg, zo snel als het gekomen was. Drie maanden later zag ik Toshi werken in de weefselkweekkast. ‘Hoe gaat het,’ vroeg ik. ‘Oké,’ was het antwoord. ‘Groeien ze?’ grapte ik. Het antwoord: ‘Yes!’ Hij liet de minidarmpjes zien, die inderdaad groeiden als kool; tot op de dag van vandaag zijn ze daar niet meer mee gestopt. ‘Waarom heb je dit niet verteld?’ ‘You didn’t ask,’ antwoordde Toshi stoïcijns. De hayflicklimiet was geslecht en vele andere weefsels blijken sindsdien ‘kweekbaar’. Eén goed idee, deskundig en vasthoudend uitgewerkt. Ooit zal dit idee misschien het tekort aan transplantatieorganen oplossen.

Ideeën zijn van kwikzilverige aard. Ze verschijnen moeiteloos in het hoofd en glijden even makkelijk weer weg, soms met een glimlach, soms met pijn in het hart. Een enkele keer lijkt een idee, nadat het van alle kanten bekeken is, van wezenlijke waarde. Meestal volgt daarna een fase die pijn doet. Hoe houden we het idee levend? Hoe overtuigend ben ik? Hoeveel ruimte heb ik – in de wet, in de politiek? Hoeveel tijd heb ik? Of, niet geheel onbelangrijk, hoeveel middelen heb ik? Vaak is teamwerk onontbeerlijk om het idee te concretiseren als plan of project. En heel soms, als een idee de tand des tijds doorstaat, kan het een samenleving voorgoed veranderen.

Ik zie grote parallellen tussen de verschillende auteurs in dit boek: of ze nu een bedrijf, instituut of afdeling leiden, kunstenaar of schrijver zijn, bodemmonsters onderzoeken of taalontwikkeling uitpluizen, allemaal hebben ze prachtige ideeën die kleine en soms grote stappen zetten op weg naar een beter begrip en een betere wereld. Alle auteurs zijn gedreven, kritisch en vooruitstrevend; allemaal zijn ze op zoek naar ideeën, inzichten en innovaties die hen dichter bij hun doel brengen. Met dit mooie boek geven zij een kijkje in hun keuken: de kolonisatie van het heelal, de digitalisering van ons erfgoed, de opkomst van synthetische biologie of de invloed van Alex van Warmerdam op de Nederlandse film. Of nog simpeler: de invloed van de fiets.

Met Nederland in ideeën wordt de aftrap gegeven van een nieuw Nederlands platform waar denkers uit alle delen van de samenleving samen kunnen komen om te discussiëren over de vragen die zij gemeen hebben. Er is veel meer dat ons bindt dan dat ons scheidt. De hekjes die om onze respectieve ervaringswerelden staan zijn nuttig, maar eroverheen kijken is nog veel nuttiger. Ik denk dat de tijd rijp is en dat dit initiatief op precies het juiste moment komt.

Een belangrijk onderdeel van dit platform zal het jaarlijks terugkerend boek zijn, opgezet rond één centrale vraag. Het is met veel plezier dat ik kan zeggen dat Paulien Cornelisse zorg zal dragen voor de vraag in 2014.

Veel leesplezier. Opdat vandaag een idee ontstaat dat blijft hangen en de wereld duurzaam zal veranderen.

Jelle Zuidema -
Honderdduizend jaar nuttig geklets

Jelle Zuidema

Docent en onderzoeker, Universiteit van Amsterdam, gespecialiseerd in computermodellen van taal en cognitie

Aan geschiedenis ontsnap je maar moeilijk. Geschiedenis is een verplicht vak op lagere en middelbare scholen, er zijn mooie geschiedenisprogramma’s op televisie en radio, mooie tijdschriften en eindeloos veel historische fictie- en non-fictieboeken in de boekwinkels. We hadden zelfs bijna een Nationaal Historisch Museum gehad om de veronderstelde achteruitgang van het historisch besef een halt toe te roepen.

De pleitbezorgers van geschiedenis denken vaak in eerste instantie aan de geschiedenis van de Europese staten – hun oorlogen, hun koningen, hun politici van de afgelopen paar duizend jaar. Steeds vaker gaat het gelukkig ook over ideeën en cultuur: de wetenschappelijke revolutie, de burgerrechten, het feminisme, de islam. Maar zelden heeft de geschiedenislobby het over het echt grote verhaal – de geschiedenis van de mensheid, het ontstaan van taal, cultuur, beschaving en staten. En dat terwijl in die Big History misschien wel de belangrijkste les voor onze toekomst ligt. Want wie is opgegroeid in een van de naoorlogse Europese welvaartsstaten, is opgegroeid met het bizarre idee dat vrede, welvaart, recht, democratie en vooruitgang de norm zijn. En wie met dat verwachtingspatroon de wereld in gaat is een gemakkelijk slachtoffer voor een cultuurpessimisme dat leidt tot een passiviteit die het wereldverbeteren in de weg staat.

Een beetje meer kennis van wat de mensheid bereikt heeft in de laatste paar honderdduizend jaar is een fantastisch tegengif tegen dat pessimisme. Honderd jaar geleden was de democratie, inclusief vrouwenkiesrecht, nog niet ingevoerd. Duizend jaar geleden leefde het gros van de mensen in bittere armoede, onderhevig aan frequente oorlogen, rechteloos en ondergeschikt aan een kleine elite. Tienduizend jaar geleden leefden we allemaal nog als jagers-verzamelaars in stateloze samenlevingen, zonder landbouw, zonder koningen, zonder schrift. En ruim honderdduizend jaar geleden onderscheidde de mens zich nog maar nauwelijks van andere apen: geen kunst, geen complexere technologie en mogelijk zelfs nog geen taal. En bedenk, in die honderdduizend jaren leefden er maar zo’n vijfduizend generaties. Er zouden maar een paar extra bladzijden nodig zijn in de Bijbel om de opsommingen van voorvaderen van Jezus uit te breiden tot de biologische stamvader van alle mensen!

Wetenschappelijk onderzoek in de laatste decennia heeft een hoop duidelijk gemaakt over wat er in de afgelopen paar honderdduizend jaar gebeurd is, en hoe de mensheid zich zo razendsnel heeft kunnen ontwikkelen. Bijna maandelijks worden er nieuwe ontdekkingen gemeld. Het beeld dat er oprijst uit archeologisch en genetisch onderzoek is dat mensachtigen zich tot één miljoen jaar geleden duidelijk, maar slechts in beperkte mate onderscheidden van andere apen. Pas vanaf ruim honderdduizend jaar geleden gaat Homo sapiens zich opvallend afwijkend gedragen. De oudste vondsten van kralen en kettingen zijn van rond die tijd. De schitterende rotstekeningen van Lascaux dateren van zo’n veertigduizend jaar geleden. Tienduizend jaar geleden werd de landbouw uitgevonden en werd Amerika bevolkt, zesduizend jaar geleden ontstonden de eerste vormen van geschreven taal, vijfduizend jaar geleden bouwde de mens de piramides, en de rest is, tja..., geschiedenis.

Wat zit er achter die enorme versnelling van de ontwikkelingen? Veel wetenschappers denken dat het ontstaan van taal een centrale rol heeft gespeeld, in combinatie met het mechanisme van culturele evolutie. Taal is zo’n belangrijk ingrediënt in de verklaring omdat taal een medium biedt om kennis en afspraken te delen en door te geven aan volgende generaties. En taal biedt ons brein een medium om gedachten te vormen en te onthouden die zonder taal letterlijk niet denkbaar zijn. De sociale innovaties (handel, recht, staatsvorming) en technologische innovaties (landbouw, gereedschap, kleding) van de afgelopen honderdduizend jaar waren nooit mogelijk geweest zonder dat er eerst talen in de populaties waren ontstaan waarmee informatie over grote afstanden en tijdspannes gedeeld en gecombineerd kon worden.

Taal is bovendien zelf onderhevig aan culturele evolutie: net als met evolutie in de biologie, is het zinnig om over taal na te denken in termen van overerving (elke generatie leert taal van de vorige), variatie en natuurlijke selectie (de best aangepaste woorden, klanken en regels overleven). Het vermogen van taal om zich via het mechanisme van culturele evolutie aan te passen aan de eigenaardigheden van de mens lijkt een belangrijke rol te spelen in de verklaring voor hoe taal in relatief korte tijd, en met maar weinig biologische aanpassingen, zo complex heeft kunnen worden en zo’n centrale rol heeft kunnen spelen in de geschiedenis van de mensheid.

De wetenschap begint dus te doorgronden waar de mens vandaan komt, en hoe we het zover hebben weten te schoppen. Cruciaal zijn taal als communicatiemiddel en de voortdurende verandering van taal (inclusief de dag die je wist dat zou komen). En cruciaal is de uitwisseling van ideeën om te komen tot grote technologische innovaties, die altijd het resultaat zijn van vele kleine innovaties. En cruciaal is ten slotte communicatie voor het vinden van win-winsituaties in hoe we de samenleving organiseren, zodat we niet allemaal voortdurend in strijd leven en ieder apart op de savanne op zoek moeten naar bessen, wortels of prooien om op te eten, maar samenwerken, de taken verdelen en de ander wat gunnen.

Zo bekeken is er best reden voor cultuuroptimisme. De wereld is nog steeds grondig aan het veranderen. Sommige veranderingen zijn ten goede, sommige ten kwade. Maar de mechanismen die de afgelopen honderdduizend jaar een enorme netto verandering ten goede hebben veroorzaakt – informatieoverdracht en communicatie via taal – zijn juist in onze tijd weer enorm versterkt door de opkomst van het internet. Eigenlijk is de grootste bedreiging voor de toekomst de onverschilligheid van de westerse mens ten aanzien van de verworvenheden van honderdduizend jaar culturele evolutie. De burgerrechten, vrouwen- en homo-emancipatie, het recht op privacy, het internationaal recht, het open internet, de ontwikkelingssamenwerking, de nivellering, de milieubescherming en het vrije onderzoek verdienen bewondering én bescherming waar nodig, en niet het moedeloze schouderophalen van de cultuurpessimist. Voor wie het geluk heeft gehad met al die verworvenheden op te groeien, is het noodzakelijk een beetje meer te weten van het grotere verhaal achter de geschiedenis om dat weer in te zien.

David Fontijn -
Brons in 2000 v. Chr., de weg naar globalisering

David Fontijn

Universitair hoofddocent archeologie, Universiteit Leiden; auteur van Sacrificial landscapes en Transformation Through Destruction

4300 jaar geleden begroef een groep mensen een dode in wat nu het plaatsje Nieuw-Millingen is in de gemeente Apeldoorn. Zoals dat toen al lang gebruikelijk was, kreeg de dode een versierde beker mee, een pijl met een vuurstenen spits, en zijn lichaam werd versierd met een barnstenen hanger. Maar er werd ook iets uitzonderlijks in zijn graf gelegd: een kort, dun dolkje van koper. Dit voorwerp was waarschijnlijk nauwelijks beter dan de vuurstenen dolken die mensen al duizenden jaren gebruikten, en misschien was het alleen maar aan de dode meegegeven omdat het van een materiaal gemaakt was dat hier in de verste verte niet voorkwam. Toch luidden voorwerpen als dit dolkje een periode in die de geschiedenis van het gebied dat we nu Nederland noemen fundamenteel zou veranderen.

De samenlevingen die Nederland in de prehistorie bevolkten leefden tot zeker 2000 v. Chr. in de steentijd. Werktuigen werden gemaakt van allerlei soorten steen, die vaak in de nabije omgeving gevonden konden worden. Maar vanaf het vierde millennium voor Christus begonnen mensen in West-Europa af en toe een nieuw materiaal te gebruiken: koper. In de loop van de tijd ontdekte men dat als je dit mengt met wat tin er een materiaal ontstaat waarmee je veel sterkere en effectievere werktuigen kan maken. Deze nieuwe legering, brons, is bovendien veel plooibaarder. Na verhitting kun je het vloeibare metaal in allerlei vormen gieten die je van tevoren in een mal uitsnijdt. Men ontdekte al snel dat er op deze manier totaal nieuwe vormen konden worden gecreëerd die onmogelijk in vuursteen uit te hakken waren, zoals lange zwaarden. Brons is ook het eerste materiaal waarmee je vormen relatief eenvoudig kan kopiëren. Door klei om een voorwerp te draperen creëerde men een afdruk van het oorspronkelijke object in klei die weer als gietmal voor een nieuw, identiek exemplaar kon dienen. Zo werden er in Nederland bronzen bijlen gemaakt die zo goed als identiek zijn aan exemplaren uit Frankrijk, waardoor we eigenlijk niet meer kunnen achterhalen waar ze precies gemaakt zijn.

Vanaf ongeveer 2000 v. Chr. beginnen bronzen voorwerpen systematisch voor te komen in prehistorisch Nederland. Huizen werden in toenemende mate gebouwd met bronzen bijlen, oorlogen gevoerd met bronzen lansen en zwaarden, en mensen versierden hun lichamen met allerlei bronzen sieraden. Maar door in toenemende mate op brons over te schakelen ontstond er een compleet nieuwe situatie. De grondstoffen koper en tin komen hier namelijk helemaal niet voor, maar moesten betrokken worden uit ver verwijderde gebieden zoals de Alpen, Wales en Cornwall. Daardoor werd brons in Nederland uit noodzaak het eerste materiaal dat op grote schaal gerecycled werd – wanneer men een voorwerp niet meer wenste te gebruiken kon het eenvoudig omgesmolten worden. Het betekende dat prehistorische gemeenschappen op het Nederlandse grondgebied in feite afhankelijk werden van brons en dat ze nauwe contacten aan moesten gaan met ver verwijderde samenlevingen om de waardevolle grondstoffen te verkrijgen. Uit noodzaak ontstonden er indrukwekkende lange-afstandscontact- en handelsnetwerken. Een partij Britse en Franse bijlen, gevonden bij Voorhout, laat zien dat Nederlandse bronstijdgemeenschappen contacten hadden die overzee en ver langs de kusten reikten.

Misschien is daarmee de eerste stap naar een globale wereldeconomie gezet. Het bleef namelijk niet alleen bij materialen; waarschijnlijk werden ook mensen, kennis en religieuze ideeën uitgewisseld. Zo was een bronstijdkrijger die in het Drentse Drouwen begraven werd, uitgedost met precies dezelfde attributen als krijgers die we bijvoorbeeld uit Denemarken kennen. Bovendien blijken zeldzame religieuze objecten als het bronzen ceremoniële zwaard van Ommerschans ook in Frankrijk en Engeland object van verering te zijn geweest.

Door de introductie van brons veranderde niet alleen de houding van mensen ten opzichte van materialen, ook werden door hun verlangen naar brons de prehistorische bewoners van Nederland voor het eerst onderdeel van een wereld die groter was dan ooit tevoren.

Lucas Ellerbroek -
De buyse van de brillenmaker

Lucas Ellerbroek

Promovendus sterrenkunde aan de Universiteit van Amsterdam; gebruiker van de Very Large Telescope

Nederland is een belabberde plek om naar de sterrenhemel te kijken. Negen van de tien keer is het bewolkt, of nog erger, regenachtig. Als het dan een keer opklaart is het in de Randstad nog geen doen, omdat de kleine lichtjes van de sterren verzuipen in de gelige gloed van het stadslicht. Om nog maar te zwijgen van plaatsen als het Westland, waar het door de verlichte kassen eigenlijk nooit donker wordt. Het is een wonder dat men in december zingt ‘zie de maan schijnt door de bomen’ – dat is een zeer zeldzaam verschijnsel in Nederland, zeker in het gure weer van de late herfst.

Ondanks deze erbarmelijke omstandigheden heeft Nederland een aantal legendarische astronomen voortgebracht. Kuiper en Oort geven hun naam aan de enorme rots- en komeetwolken die ver buiten de baan van de planeten rond de zon draaien. Christiaan Huygens ontdekte Titan, de grootste maan van Saturnus. En nu we toch op de patriottische toer zijn: al jaren voor de ontdekkingen van Huygens, Kuiper en Oort werd op Nederlandse bodem in zekere zin de kiem van de moderne sterrenkunde gelegd.

Een Europees Octrooibureau bestond nog niet in 1608; daarom kwam de aanvraag van Hans Lipperhey onder ogen van de Staten Generaal in Den Haag. De brillenmaker uit Middelburg had van metaal en een paar glazen lenzen een ‘buyse waarmede men verre kan sien’ vervaardigd. Het patent op deze kijker werd niet toegekend, omdat het te eenvoudig na te maken zou zijn. Dat klopte: binnen een kort tijdsbestek doken er in de Lage Landen meerdere exemplaren van deze ‘Hollandse kijker’ op, van verschillende makelij. Het idee voor een instrument dat verre objecten dichtbij bracht speelde al langer; het waren de Hollanders die het naar goed gebruik als handelsproduct lanceerden.

Tegenwoordig worden de nieuwste gadgets geïntroduceerd door mannen in coltruien met gelikte presentaties, die zich via YouTube al snel als een epidemie over de wereld verspreiden. Als zeventiende-eeuws equivalent hiervan mocht Lipperhey op audiëntie bij prins Maurits, die meteen wild enthousiast werd. Het strategisch potentieel van de telescoop was duidelijk: de vijand van verre zien aankomen leverde op het slagveld een aanzienlijk voordeel op. De faam van de kijker verspreidde zich al snel over de strijdperken van Europa. Een jaar na de presentatie aan het hof van Maurits kon je al een exemplaar scoren in de winkeltjes rond de Pont Neuf in Parijs.

De Hollandse kijker werd niet alleen gebruikt om het krijgsveld af te speuren; sommigen richtten hem ook op de hemel. Een wiskundeprofessor uit Padua kreeg lucht van de nieuwe uitvinding en maakte een exemplaar dat vele malen meer vergrootte dan de toen gangbare modellen. Hij presenteerde zijn uitvinding aan de lokale autoriteiten en verwierf een salarisverhoging, die zeer welkom was voor het onderhoud van zijn gezin. Daarna ontdekte Galileo Galilei vier manen rondom de planeet Jupiter.

De telescoop van Galileo mocht destijds de beste zijn in zijn soort, het was een onding om te gebruiken. Het kijkgat was piepklein, het beeld was bibberig en onscherp. Als je al iets zag, was het maar een zeer beperkt stukje hemel. Het vergde nogal wat inspanning en goede wil om die maantjes van Jupiter inderdaad waar te nemen, en lang niet iedereen was overtuigd. Het kwam Galileo’s geloofwaardigheid ook niet ten goede dat hij er nogal controversiële denkbeelden op na hield. Zo beweerde hij dat de aarde om de zon heen draaide. Volgens velen was dit bebaarde mannetje met zijn waanzinnige ideeën en potsierlijke uitvindingen maar een kletsmajoor, die het beste genegeerd kon worden, of – beter nog – de brandstapel op gejaagd.

Het getuigt van groot diplomatiek inzicht dat Galileo de manen vernoemde naar de prominente familie Medici. Hij liet groothertog Cosimo de’ Medici – een vroegere leerling van hem – zelfs met eigen ogen door zijn telescoop kijken. Met het fiat van deze aristocraat werden die kletspraatjes van Galileo ineens een stuk aannemelijker.

Isaac Newton – ook wel bekend van de appel en de boom – maakte een halve eeuw later een telescoop die het licht opving in een holle spiegel in plaats van in een lens. Spiegeltelescopen werden de norm. Door de eeuwen heen werden de spiegels steeds groter, vingen ze meer licht op en maakten ze het mogelijk om telkens verder het heelal in te turen. Aan het begin van de twintigste eeuw ontdekte Edwin Hubble, met in de mondhoek een pijp en aan het oog een oculair, dat het heelal uit talloze uit elkaar bewegende sterrenstelsels bestaat. In de afgelopen twee decennia werden honderden planeten ontdekt rondom andere sterren dan de zon. Met de nieuwste telescopen worden deze nog beter zichtbaar; binnenkort kunnen we misschien antwoord geven op de vraag of daar leven mogelijk is.

Tegenwoordig staat de grootste telescoop ter wereld op een berg in Chili. De Very Large Telescope heeft vier spiegels van acht meter doorsnee, letterlijk heel groot dus. Zijn opvolger, zo groot als een stadion, krijgt de naam European Extremely Large Telescope – als astronomen lang met elkaar vergaderen en koffiedrinken, wil de meligheid nogal eens toeslaan.

Nederland bouwt mee aan deze observatoria, maar ook binnen onze landsgrenzen wordt nog omhooggekeken. Radiogolven uit het heelal zijn hier goed waar te nemen, omdat deze geen last hebben van het wolkendek. In een weiland in Drenthe staan duizenden antennes die samen een kilometers brede radiotelescoop vormen met de naam lofar. De schapen grazen ertussenin.

De uitvinding van de telescoop is niet aan één persoon of tijdstip toe te schrijven, maar één ding staat vast: ze heeft een enorme invloed op ons denken teweeggebracht. Het firmament veranderde van een vlak sterrenplafond in een driedimensionaal universum waarin ons zonnestelsel niet meer het middelpunt was. De telescoop heeft het heelal dichtbij gebracht.

Boris Veldhuijzen van Zanten -
De toekomst van de Amsterdamse grachten ligt in het verleden

Boris Veldhuijzen van Zanten

‘Serial Entrepreneur’; oprichter van The Next Web

De grachten van Amsterdam kregen in 2010 een plaats op de Werelderfgoedlijst en zijn dus een wereldmonument. Het is dus belangrijk om ze in de oorspronkelijke staat te behouden. Maar wat ís de huidige staat?

Wie zich de grachten voorstelt ziet een statige kade, omzoomd door parkeerplaatsen, en in de gracht de klassieke woonark: een oud binnenvaartschip dat omgebouwd is tot woonschip. Wie een foto bekijkt van voor 1960 krijgt echter een heel ander beeld. Wonen op het water werd pas na 1945 een optie, toen er woningnood was en er behoefte ontstond aan goedkoop onderdak. In de jaren zestig werd de woonboot echt populair toen de Nederlandse binnenvaartvloot vernieuwd werd, en voor de prijs van oud ijzer afgedankte binnenvaartschepen konden worden ingekocht. Voor 1940 waren de grachten leeg, breed en schoon.

Op dit moment rijden er meer dan 7 miljoen auto’s in Nederland en is het moeilijk voor te stellen dat in 1896 de eerste twee auto’s werden geïntroduceerd. De eerste decennia was er vooral een strijd tussen vervoersmiddelen. De staat moest wegen aanleggen, maar concurreerde daarmee vooral met zijn eigen spoornet en maakte dus weinig haast. De auto was bepaald geen instantsucces, en in 1939 waren er nog maar honderdduizend auto’s in gebruik.

Wie dus terugdenkt aan de oorspronkelijke Amsterdamse grachten ziet geen parkeerplekken en woonboten, maar brede en lege grachten en ruime straten waar mannen en vrouwen gearmd naast elkaar liepen en de kinderen onbezorgd om hen heen drentelden. Kwam er eens een paard en wagen aan, dan was dat met maximaal 10 kilometer per uur en had men ruim de tijd om plaats te maken.

Wat we nu zien als de klassieke woonboot, een zwart binnenvaartschip met opbouw, was jarenlang een doorn in het oog van de bewoners van Amsterdam. De schepen waren industrieel afval, schroot, en onteerden het aangezicht van onze klassieke grachten. Het binnenvaartschip was de zeecontainer van de vorige eeuw, en had dezelfde status: een functioneel maar onooglijk object dat eigenlijk geen plaats had in de stad.

Het is heel moeilijk om je in te stellen op verandering. De wereld verandert voortdurend, maar toch is het voor ons natuurlijker om ervan uit te gaan dat dit de omstandigheden zijn waar we het mee moeten doen. Het zit in onze aard om te observeren en ons aan te passen. Als we ons inbeelden dat alle geobserveerde omstandigheden ook nog eens ieder moment kunnen veranderen, dan zijn dat te veel variabelen om rekening mee te houden. Dus lijkt het ons instinct om ervan uit te gaan dat wat we nu zien, en zoals het nu is, de status quo is, en dat het voorlopig zo zal blijven.

Achteraf lijkt het bijna logisch dat het aantal mensen dat toegang heeft tot internet bijna is vervijfvoudigd in de laatste tien jaar (van 600 miljoen mensen online naar 2,7 miljard) maar als je dan bedenkt dat er de komende tien jaar meer mensen online komen dan er nu mensen leven op de wereld, dan is dat wat moeilijker voor te stellen. Anticiperen op die trend is nog moeilijker.

Als observanten accepteren we wat we observeren, en daar doen we het mee. Ons instellen op verandering, klein of groot, is uitermate moeilijk.

Google is de grootste zoekmachine van de wereld, Microsoft is te groot om te falen en iedereen zit op Facebook, dus dat gaat ook nooit meer weg. De grachten liggen vol met woonboten en de stad staat vol met auto’s waarvan 95 procent het grootste gedeelte van de dag stilstaat.

Dat is echter niet hoe onze toekomst eruitziet. Ergens in de komende tien jaar komt er een dramatische verandering in hoe we met auto’s omgaan. En die verandering gaat invloed hebben op hoe we ons land inrichten en onze steden vormgeven. De technologie die deze verandering gaat inzetten wordt ontwikkeld door verschillende fabrikanten over de hele wereld, met Google als absolute voorloper. Op dit moment rijden er tientallen auto’s door Nevada en Florida die zijn voorzien van sensoren en camera’s en worden bestuurd door computers. In iedere auto zit nu nog een chauffeur, op de bijrijdersstoel, die kan ingrijpen mocht er iets misgaan. Deze computergestuurde auto’s rijden nu al veiliger dan mensen; ze zijn nooit moe, knipperen nooit met hun ogen, worden nooit afgeleid door schreeuwende kinderen of een ingebouwde televisie; nooit rijden ze te hard, nooit zijn ze dronken.

Over een paar jaar rijden deze auto’s volledig zelfstandig door ons land, en in de avond, wanneer iedereen weer veilig thuis is, gaat de auto zelf naar een oplaadpunt. Dat hoeft niet voor de deur te zijn; het kan op een industrieterrein buiten de stad. Dat terrein hoeft niet verlicht te zijn, want de computergestuurde auto kan zijn weg ook in het donker vinden. Een aantal zelfrijdende auto’s laadt juist overdag op, en hangt ’s nachts rond in de stad. Algoritmes bepalen in welke wijken op welke momenten wellicht toch behoefte is aan een auto, en via een druk op de knop (op je smartphone natuurlijk) staat er altijd eentje binnen één minuut voor je deur.

Kijk nu eens naar buiten. Waarschijnlijk kun je zo’n dertig auto’s geparkeerd zien staan, waar je ook bent in Nederland. Stel je nu eens voor dat al die auto’s morgen weg zouden zijn. Parkeerplaatsen zijn immers niet meer nodig, de auto slaapt buiten de stad.

Alle parkeerplaatsen verdwijnen en daarvoor in de plaats komen brede stoepen en grasveldjes en grote struiken en bomen. Alle straten rondom de grachten in Amsterdam kunnen twee keer zo breed gemaakt worden. Stel je de Prinsengracht of Keizersgracht eens voor zonder ook maar één geparkeerde auto.

Is dat moeilijk voor te stellen? Ga dan eens op zoek naar wat foto’s van de stad van voor 1940. Brede straten, geen auto’s, veel wandelende mensen, een enkele koets. Het is zowel een blik in het verleden als in de toekomst.

Het ligt in onze natuur om ons te concentreren op het heden, en wat we zien te ervaren als een constante. Maar de enige constante is verandering, en door naar het verleden te kijken, kunnen we ons soms beter een voorstelling maken van de toekomst. Nu alleen nog een technologie bedenken die ons verschoont van al die woonboten, en de grachten van Amsterdam liggen er weer bij zoals ze ooit bedoeld waren.

Merlijn Hurx -
Als er gebouwd wordt, dan gaat alles goed

Merlijn Hurx

Universitair docent kunstgeschiedenis (Universiteit Utrecht); auteur van Architect en aannemer: De opkomst van de bouwmarkt in de Nederlanden 1350-1530

In Italië, waar ik op moment van schrijven verblijf voor onderzoek, is een veelgehoorde uitdrukking in de media: ‘Se l’edilizia va bene, tutto va bene’. Deze aan de Franse politicus Martin Nadaud ontleende uitspraak (1850), betekent zoveel als: ‘als het goed gaat met de bouwsector, dan gaat alles goed’. Nadaud zag de bouwsector als graadmeter voor het functioneren van de economie. In Italië is de bouw door de crisis echter nagenoeg tot stilstand gekomen, en in Nederland gaat het niet veel beter. Hoewel de duur en de impact van de huidige recessie nog moet blijken, ligt het in de lijn der verwachtingen dat in het komende decennium de bouwactiviteit in Nederland niet meer het niveau haalt van de jaren negentig van de twintigste en het begin van de eenentwintigste eeuw. Dat is uiteraard geen prettig vooruitzicht voor de bijna tien procent van de Nederlandse beroepsbevolking die in de bouw werkzaam is, maar deze ontwikkeling heeft ook verstrekkende gevolgen voor de inrichting van ons land die niet alleen maar negatief zijn.

Uit het verleden is gebleken dat fluctuaties in de economie vaak samengaan met demografische verschuivingen, wat weer een grote invloed heeft op de vorming en inrichting van steden. Al voor de crisis was er een trek naar de Randstad waarneembaar, en in het bijzonder naar Amsterdam en Utrecht, maar het lijkt erop dat deze tendens zich momenteel in een hoger tempo doorzet. Een belangrijke indicator daarvoor zijn de huizenprijzen, die overal in Nederland de afgelopen jaren flink gezakt zijn, met uitzondering van de regio’s Amsterdam en Utrecht. Om de gevolgen van dergelijke verschuivingen voor de ruimtelijke condities van steden te kunnen duiden, is het van belang om niet alleen naar de economische actualiteit te kijken, maar deze ontwikkeling juist te plaatsen in een historisch perspectief.

Architectuurhistorisch onderzoek richt zich traditioneel vooral op bloeiperioden, maar uit het onderzoeksproject ‘Mapping the cities of Randstad Holland’ aan de TU Delft over de ruimtelijke ontwikkeling van de Randstad vanaf de late middeleeuwen tot heden, is gebleken dat perioden van recessie van minstens even grote betekenis kunnen zijn. Zo heeft de enorme economische voorspoed van de Gouden Eeuw ertoe geleid dat Amsterdam zich kon ontwikkelen van een middeleeuws vissersdorp tot een wereldstad in de zeventiende eeuw. Verrassender is echter dat juist door de recessie in de achttiende eeuw de voorsprong van Amsterdam op de andere steden in Nederland flink werd vergroot. Met name succesvolle nijverheidssteden van de zeventiende eeuw als Leiden en Haarlem zagen hun bevolkingsaantallen enorm afnemen. Alleen Den Haag als regeringscentrum, Rotterdam als opkomend transportcentrum en het stabiele Utrecht ontkwamen aan de grote leegloop, waardoor eind achttiende eeuw de hiërarchie in het stedenpatroon voor het eerst lijkt op de latere Randstad met de ‘vier grote steden’.

Naast invloed op stadsvorming waren recessies in het verleden ook aanleiding voor structurele veranderingen in de organisatie van het bouwen. Zo blijkt uit het boek Achter de façade van de Hollandse stad van Geert Medema (2010) dat de modernisatie van de bouwwereld in de achttiende eeuw een belangrijke basis legde voor onze huidige praktijk. Door de teruglopende belastinginkomsten worstelden veel steden destijds met de uitgaven voor de bouw en het onderhoud van publieke bouwwerken. Gemiddeld vormden deze kosten 20 tot 30 procent van de totale stedelijke uitgaven. Vanuit het oogpunt van kostenbeheersing werd daarom gezocht naar nieuwe manieren om het bouwproces controleerbaar te maken. Dat leidde tot een professionalisering en bureaucratisering van het bouwen in opdracht van de overheid. Om belangenverstrengeling te voorkomen, werd het beroep van architect steeds meer gescheiden van dat van aannemer. En waar voorheen architecten vaak het vak leerden op de werkvloer, leidde in de achttiende eeuw de vraag naar goedgeschoolde architecten tot het ontstaan van de eerste bouwkundige opleiding, aan de Fundatie van Renswoude.

Het inzicht dat niet alleen bloeiperioden, maar ook recessies hebben geleid tot wezenlijke innovatie, zal de komende tijd een belangrijke stimulans zijn om niet te wachten tot de storm overwaait, maar op zoek te gaan naar nieuwe mogelijkheden. Door de crisis beginnen ontwerpbureaus en opleidingen zich steeds meer te oriënteren op nieuwe vormen van de beroepspraktijk. Een interessant actueel voorbeeld in dit verband is de creatieve omgang met het enorme arsenaal aan leegstand dat Nederland rijk is, zoals onder andere voorzien in het onderwijsprogramma Vacant NL van het Sandberg Instituut in Amsterdam (2011-2013). In plaats van leegstand uitsluitend als een probleem te zien, wordt gezocht naar nieuwe ruimtelijke modellen om leegstaande gebouwen beter te benutten als kraamkamer voor de creatieve industrie. Deze sector, die een belangrijk potentieel voor onze economie vormt, is niet alleen gebaat bij goedkope werkplaatsen; een essentiële kracht van dergelijke plekken is juist de dynamiek die uitgaat van het tijdelijk gebruik. Door leegstaande gebouwen beter in te richten als ontmoetingsplaats voor kunstenaars, schrijvers, wetenschappers en softwareontwikkelaars wordt hun innovatiekracht gebundeld, wat weer tot onverwachte ontdekkingen kan leiden. Hierbij valt te denken aan de Tolhuistuin in Amsterdam-Noord, waar een diverse groep creatieve ondernemers (OpenCoop) vernieuwende samenwerkingsvormen combineert met experimenten in ruimtegebruik en alternatieve energievoorziening. Een bijzonder project dat de potentie heeft om de gebouwde wereld te veranderen is de 3D-kamermaker, een 3D-printer die architectuur moet gaan printen.

Met het benutten van leegstand verandert niet alleen het gebruik van de gebouwde omgeving in Nederland; de recessie vraagt tevens om nieuwe strategieën van ontwerpers, die ook in betere tijden van belang zullen blijken.

Stijn Bussels -
Hoe het Paleis op de Dam Nederland heeft veranderd

Stijn Bussels

Universitair docent kunst- en theatergeschiedenis, Universiteit Leiden

Een gebouw is vaak meer dan een reeks bruikbare kamers. Het oprichten van een gebouw verandert de omgeving. Een gezin of een buurt kan er wel bij varen. Soms strekt de impact zich nog veel verder uit. Over bepaalde gebouwen wordt tot ver over de landsgrenzen gesproken. Bezoekers reizen zelfs van de ene kant van de wereld naar de andere om ze te kunnen bekijken. Architecten en bouwheren pakken dan ook vol trots uit: zíj hebben de oprichting van het gebouw mogelijk gemaakt! Dit fenomeen is eeuwenoud. Het reikt van het Colosseum tot het Vogelneststadion.

Ook Nederland heeft zo een reeks bouwwerken die internationale faam genieten. Vaak is dat een groep gebouwen samen, zoals de Amsterdamse grachtengordel of de molens van Kinderdijk. Daarnaast zijn er nog de technische hoogstandjes, zoals de Deltawerken. Ik wil me echter concentreren op het meest innovatieve gebouw uit de Gouden Eeuw: het Paleis op de Dam. Bouwmeester Jacob van Campen kon dankzij dit gebouw de klassieke stijl definitief in Nederland vestigen. De bouwwerken en -voorschriften uit de Oudheid en uit Italië werden op een kundige manier eigen gemaakt. Tijdgenoten schreven zelfs dat deze voorbeelden waren overtroffen. Lange tijd diende het Amsterdamse gebouw als norm in Nederland en herhaaldelijk ook daarbuiten.

Toch wil ik me in dit essay niet concentreren op de architecturale innovaties die de bouw met zich meebracht. Minstens even belangrijk is namelijk het feit dat dit gebouw vormgaf aan de identiteit van de Amsterdammers, Hollanders en Nederlanders. Het Paleis op de Dam beperkt zich niet tot het praktische gebruik als stadhuis (waarvoor het gebouw werd opgericht en vanaf 1655 diende) of paleis (van 1808 tot vandaag). Het was en is innovatief omdat het mensen bij elkaar brengt. Dankzij het gebouw werd er voor het eerst ruimte gecreëerd om bij belangrijke gebeurtenissen een massa feestvierders bij elkaar te brengen en hen te laten genieten van het gevoel een gemeenschap te vormen. Maar ook op alledaagse momenten houdt het gebouw een publiek statement in. Het toont waar Amsterdam en Nederland toe in staat waren in het midden van de zeventiende eeuw. Een dergelijk groots gebouw voor publieke en politieke doeleinden was voorheen ongezien in Nederland.

Mede dankzij de oprichting van het gebouw raakten de opstandelingen tegen de Spaanse kroon definitief hun geuzenimago kwijt. Hier toonde zich een inventief volk dat als geen ander uitblonk in handel, wetenschap en kunsten. De Amsterdamse bestuurders uit het midden van de zeventiende eeuw waren er zich terdege van bewust dat ze met de bouw van het stadhuis geschiedenis schreven. Voor vele kamers in het gebouw bestelden ze schilderijen die het verleden van de Nederlanders van roemrijke contouren moest voorzien. Zonder veel historische nauwkeurigheid werd in het stadhuis de idee versterkt dat de Nederlanders waardige erfgenamen van de Bataven waren. Zoals de Bataven in opstand waren gekomen tegen de Romeinen, zo hadden de Nederlanders in een veel recenter verleden de Spaanse bezetter dapper bestreden.

Het Amsterdamse stadhuis schreef dus niet enkel geschiedenis door de eigen oprichting, maar ook doordat in het gebouw oude verhalen werden toegeëigend voor nieuwe doelen. Voor de ogen van de vele bezoekers verduidelijkte het Amsterdamse stadsbestuur met deze heldhaftige verhalen waar de bevolking precies voor zouden moeten staan. Langzamerhand kreeg het Nederlandse volk een welomlijnde geschiedenis toegemeten. In de zeventiende eeuw lag het nog helemaal niet voor de hand dat je je onomwonden Nederlander voelde. Vaak voelde men zich in eerste instantie verbonden aan de eigen stad of provincie. Het stadhuis vereerde dus in het begin zeker ook de prototypische Amsterdammer of Hollander, maar de beeldvorming aan de hand van de Bataven was een van de motoren in de evolutie die later zou uitmonden in de wereldvermaarde (of moeten we eerlijkheidshalve zeggen ‘beruchte’?) Oranjegekte.

Maar het ontstaan van het eenheid-scheppend Oranjegevoel was niet rechtlijnig. Ook hier kan het Paleis als een tekenend voorbeeld worden genomen. De beeldvorming van de heldhaftige verzetsstrijder die tot uiting kwam in het stadhuis werd namelijk bruusk weggevaagd toen Napoleon van Nederland een koninkrijk maakte en zijn jongere broer op de troon zette. In 1808 veranderde het stadhuis in een paleis. De schilderijen van de opstandige Bataven werden met dure stoffen aan het oog onttrokken. Onder de Fransen bleef het gebouw weliswaar macht uitstralen, maar dan wel een volledig andere macht dan oorspronkelijk werd gevisualiseerd. Waar vroeger de opstandelingen werden vereerd, schakelden de bezetters het gebouw in om hun dominantie duidelijk te maken.

Een derde en laatste innovatie vond plaats toen het adelgeslacht Oranje-Nassau het vorstenhuis van Nederland werd. Vanaf 1815 wordt het gebouw gebruikt voor vorstelijke ceremoniën en ontvangsten. Tot op de dag van vandaag stroomt men er uit alle hoeken van Nederland samen om heuglijke gebeurtenissen te vieren die het koningshuis en het landsbelang betreffen. Wanneer de Nederlandse vorst of vorstin op het balkon van het gebouw verschijnt, denken slechts weinigen terug aan de geschiedenis van dit gebouw als stadhuis. De Oranjes en samen met hen het gros van de bevolking gebruiken het gebouw om de natie van een vorstelijk etiket te voorzien. Daartoe werd het Amsterdamse stadhuis omgedoopt tot ‘Paleis op de Dam’.

Kan een gebouw de wereld veranderen? Ja, maar dat gebouw staat daarin nooit alleen. Ook het Paleis op de Dam heeft Nederland niet helemaal in zijn eentje omgegooid; wel heeft het sterk bijgedragen tot de beeldvorming van Amsterdam en Nederland. In de zeventiende eeuw wakkerde het gebouw de trots aan om Amsterdammer te zijn. De verworvenheden in de internationale handel kregen dankzij dit grootse bouwwerk een concreet gezicht. Gaandeweg transformeerde het gebouw tot een essentieel element binnen de beeldvorming van Nederland en de Nederlandse geschiedenis. Naast Vondels Lucifer en Rembrandts Nachtwacht werd het gebouw een icoon van de prachtprestaties in de Gouden Eeuw. Daarnaast werd het plein vóór het gebouw de meest uitgelezen plek om samen te kunnen vieren dat je Nederlander was.

Henk van Os -
Kunst voor iedereen

Henk van Os

Universiteitshoogleraar, Universiteit van Amsterdam; voormalig directeur Rijksmuseum

Tegenwoordig is er veel aandacht voor cultureel erfgoed. Kunst wordt officieel tot erfgoed verklaard. Aan universiteiten kun je je bekwamen in ‘erfgoedstudies’. Hier en daar zijn er zelfs erfgoedleerstoelen! Ik heb moeite met dat woord. Erfgoed riekt naar bewaren om het bewaren zelf. Waarom bewaren we allerlei spullen die we niet meer gebruiken, van middeleeuwse altaarstukken tot achttiende-eeuwse serviezen? Wat willen we daarmee? Oude kunst was ooit bestemd voor kerken, paleizen, stadhuizen of rijkeluiswoningen. Bewaren ervan op staatskosten is alleen verantwoord wanneer we in staat en bereid zijn om kunst aan iedereen ten goede te laten komen. Daar zijn musea voor. Momenten waarop kunst voor een groot publiek beschikbaar is gemaakt, zijn daarom essentieel in de cultuurgeschiedenis van Europa. Soms waren dat ontroerende ogenblikken.

In 1737 overlijdt in Florence de laatste mannelijke telg uit het geslacht van de Medici, de tragische losbol Gian Gastone de’ Medici. Buiten de stad leidt zijn zuster Anna Maria Luisa de’ Medici een teruggetrokken leven in de kloosterlijke omgeving van de villa la Quiete om geen getuige te hoeven zijn van het liederlijke leven van haar broer. De Florentijnen zagen haar alleen wanneer zij naar de kerk ging, in een koets getrokken door acht paarden. Op 31 oktober komt zij naar de stad om een convenant te tekenen, waarbij zij Francesco di Lorena aanwijst als universeel erfgenaam. Anna Maria maakt geen moeilijkheden, maar met alle kracht die in haar is insisteert zij op één punt. Aan het convenant moet een clausule worden toegevoegd waarin wordt vermeld dat niets van het culturele erfgoed van de Medici, de grootste verzameling van kunst in de wereld, Florence mag verlaten. De collecties blijven om aan de gemeenschap beschikbaar te worden gesteld. Aan deze vrouw zijn de publieke collecties in de Uffizi en in het palazzo Pitti te danken, een eeuw voordat er elders publieke musea waren. Zij wil ook dat haar motivering in de clausule expliciet wordt vermeld: ‘per ornamento dello Stato, per utilità del pubblico e per attivare la curiosità de’ Forastieri’. In het denken van Anna de’ Medici kan kunst dus dienen om de staat aanzien te geven; kunst heeft een publiek nut en wekt de belangstelling van toeristen. Wat Anna Maria de’ Medici toen heeft laten opschrijven, is nog voldoende motivatie om nu in een museum te werken.

Is er in de geschiedenis van Nederland ook zo’n moment aan te wijzen? Jazeker. Al is het niet zo ontroerend, het is wel anderhalve eeuw eerder dan de clausule van Anna Maria. In 1581 verviel op gezag van de Staten van Holland en de prins van Oranje het monumentale Dominicanenklooster in Haarlem aan de stad. Haarlem kreeg toen overigens de bezittingen van bijna alle kloosters, kerkelijke en religieuze instellingen in de stad toegewezen. In de westvleugel van het voormalige klooster liet het stadsbestuur logeervertrekken voor de stadhouder inrichten. Zoiets gebeurde ook in andere steden van de Zeven Provinciën. Maar in Haarlem was er iets bijzonders.

Met de Beeldenstorm waren allerlei kerkelijke kunstschatten vernietigd of op drift geraakt. Haarlem had echter toen al grote schilders, op wie men trots was. Of ze nu wel of niet dienst hadden gedaan in de misplaatste beeldverering van een verdorven kerk deed er minder toe dan dat voortreffelijke Haarlemse schilders als Jan van Scorel en Maarten van Heemskerk bijzondere kunstwerken hadden voortgebracht. Eerst redde men de schilderijen van de vernielzucht van de beeldenstormers, en vervolgens werden ze tentoongesteld op de plek waar bij gelegenheden de stadhouder verbleef, in het Prinsenhof. In dit eerste stedelijke museum van Europa kwam ook moderne kunst: de stad gaf in de jaren 1590 opdrachten aan de veelbelovende kunstenaar Cornelis van Haarlem om een aantal soms zeer grote schilderijen te vervaardigen met moraliserende onderwerpen, die het stadsbestuur zelf vaststelde. Algauw werd de ‘museale Zuidkamer’ van het Prinsenhof voor publiek toegankelijk, een eerste stap naar kunst voor iedereen. Daar hingen nu de prachtige werken van Haarlemse schilders. Alles ‘per l’ornamento dello stato, per utilità del pubblico, per attitare la curiosità de’ Forastieri’. In 1604 zag de eerste kunsthistoricus van ons land, Karel van Mander, daar blijkens zijn Schilders-boeck schilderijen van Haarlemse meesters, die nu tot de topwerken van het Frans Hals Museum behoren. 1581 is het jaar waarin de belangrijkste innovatie plaatsvond in de geschiedenis van de kunst in Nederland. In Haarlem.

Liza Huijse -
Lorentz, vader van de natuurkunde en de Afsluitdijk

Liza Huijse

Theoretisch natuurkundige, gepromoveerd aan de Universiteit van Amsterdam; onderzoeker aan Harvard University en Stanford University

Hendrik Antoon Lorentz (1853-1928) was zonder twijfel een van Nederlands grootste natuurkundigen. Hij wordt wel omschreven als de vaderfiguur van de natuurkunde in een tijd dat deze een enorme vlucht nam. Einstein zei over hem: ‘Voor mij betekende hij meer dan alle anderen die ik op mijn levensweg ontmoette.’

U heeft wellicht gehoord van de lorentzkracht, dit is de kracht die een geladen deeltje ondervindt wanneer het door een magneetveld beweegt. Of anders misschien van de lorentzcontractie, de lorentztransformatie, de lorentzverdeling, of de Lorentzsluizen... De Lorentzsluizen? Ja, de Lorentzsluizen, de sluizen in de Afsluitdijk. Niet alleen heeft Lorentz een cruciale rol gespeeld in de ontdekking van het elektron en heeft hij aan de wieg gestaan van de speciale relativiteitstheorie, hij heeft ook meegewerkt aan een van de grootste transformaties van het Nederlandse landschap: de bouw van de Afsluitdijk.

In de laatste jaren van zijn leven was Lorentz voorzitter van de wetenschappelijke adviescommissie voor de bouw van de Afsluitdijk. De Afsluitdijk moest een einde maken aan de vele overstromingen in de gebieden rond de Zuiderzee. De Zuiderzee diende echter ook als buffer voor de getijden van de Waddenzee. Een dertig kilometer lange dijk die de Zuiderzee afsloot, zou de getijden in de Waddenzee dus juist doen toenemen. Het was de taak van de commissie om uit te zoeken hoe het Waddengebied het beste tegen het water beschermd kon blijven.

De bouw van de Afsluitdijk was een project van dermate grote omvang dat de tot dan toe voornamelijk empirische benadering van waterbouwkunde niet volstond. Er moesten echte berekeningen aan te pas komen. Volgens de oorspronkelijke plannen zou de dijk in Friesland bij Piaam aansluiten, maar de commissie concludeerde dat het verschil in getijden minder zou toenemen wanneer de dijk bij het noordelijker gelegen Zurich aan zou sluiten. Ze berekenden bovendien hoe hoog de dijk moest zijn. Bij de voltooiing van de Afsluitdijk in 1932 bleken de voorspellingen van de commissie zeer goed te kloppen. Lorentz legde aldus de grondslag voor de moderne waterbouwkunde. Een jonge assistent van de commissie, J.Th. Thijsse, die het leeuwendeel van de berekeningen uitvoerde, heeft later het waterbouwkundig laboratorium in Delft opgericht.

Toen Lorentz op zijn vijfenzestigste deze maatschappelijke taak opvatte was hij al enige jaren met pensioen, maar hij ging nog altijd één keer per week naar Leiden om college te geven over de moderne ontwikkelingen in de natuurkunde. Zoals gezegd, heeft de natuurkunde tijdens zijn leven een ongekende vlucht genomen. De relativiteitstheorie en de kwantummechanica zijn aan het begin van de twintigste eeuw ontwikkeld en hebben ons beeld op de wereld drastisch veranderd. Lorentz heeft in deze ontwikkelingen een zeer prominente rol gespeeld.

Het vroege werk van Lorentz concentreerde zich rond de vraag hoe licht zich door de ruimte en door materialen voortbeweegt. Een groot probleem was dat licht, in tegenstelling tot geluid, zich door de lege ruimte kan voortbewegen (ook als er geen lucht is). Om dit te verklaren veronderstelde men dat er een ether was: een medium waarin licht zich voortbeweegt. Maar wat waren precies de eigenschappen van deze ether? Lorentz was degene die hier het juiste antwoord op had, en zijn ideeën komen grotendeels overeen met de manier waarop we hier nu nog over denken, al gebruiken we de naam ‘ether’ niet meer.

Een belangrijke conclusie van Lorentz was dat de ether absoluut stilstaat. Aangezien de aarde draait, moest er dus een relatieve beweging zijn van de ether ten opzichte van de aarde. Volgens Lorentz zou deze relatieve beweging leiden tot een etherwind die experimenteel gemeten moest kunnen worden. Een beroemd experiment van Michelson en Morley toonde echter aan dat er geen etherwind was. Om zijn interpretatie van de ether te kunnen redden, moest Lorentz een zeer gewaagde stap zetten. Hij moest concluderen dat bewegende materie een klein beetje krimpt en dat de tijd iets langzamer gaat. Een kat in het nauw maakt rare sprongen, zou je denken, ware het niet dat we inmiddels weten dat deze conclusie correct is. Het zijn precies deze ideeën die uiteindelijk zouden leiden tot de relativiteitstheorie van Einstein.

Naast de lege ruimte analyseerde Lorentz ook hoe licht door materie beweegt. Hij ontdekte onder andere dat een magneetveld een kracht uitoefent op elektronen, de geladen deeltjes in materialen; dit noemen we nu de lorentzkracht. Voor zijn verklaring van het zeemaneffect, het effect dat een magneetveld op licht heeft, ontving Lorentz in 1902 samen met Pieter Zeeman de Nobelprijs.

Lorentz overleed op vierenzeventigjarige leeftijd in zijn woonplaats Haarlem. Bij zijn begrafenis stonden vele duizenden mensen langs de route die de begrafenisstoet aflegde, de vlaggen gingen halfstok, de klokken van de Grote of Sint-Bavokerk beierden de hele ochtend en om twaalf uur werd al het telefoon- en telegraafverkeer in heel Nederland drie minuten stilgelegd. Kortom, hij ontving een eerbetoon dat tegenwoordig voor een wetenschapper ondenkbaar is.

Het werk van Hendrik Antoon Lorentz is van onschatbare waarde geweest voor ons hedendaags begrip van de natuurkunde, en de sterke traditie in natuurkunde in Nederland is zeker niet op de laatste plaats aan hem te danken. Bovendien zijn zowel de relativiteitstheorie als het zeemaneffect essentieel geweest voor het ontwikkelen van gps-navigatie. Kortom, denkt u de volgende keer aan Lorentz als TomTom u over de Afsluitdijk stuurt?

Asha ten Broeke -
Dankzij het feminisme

Asha ten Broeke

Freelancejournalist; columnist voor de Volkskrant; auteur van Het idee m/v en Eet mij

In 2011 studeerden er meer dan 125.000 Nederlandse vrouwen aan een universiteit.

Dankzij het feminisme.

Op 12 september 2012 gingen meer dan 4,7 miljoen vrouwen stemmen tijdens de Tweede Kamerverkiezingen.

Dankzij het feminisme.

Sinds 19 juni 1963 reisden er 57 vrouwen naar de ruimte; 43 vrouwen wonnen ooit een Nobelprijs; 62 vrouwen gaven leiding aan een regering.

Dankzij het feminisme droomt mijn dochter dat ze astronaut wordt.

1123 wetenschappelijke publicaties citeerden de paper van de Amerikaanse psycholoog Janet Shibley Hyde uit 2005, waarin ze op basis van meer dan honderd studies vaststelde dat mannen en vrouwen in bijna al hun vaardigheden en eigenschappen hetzelfde zijn. Uitzonderingen betroffen onder meer het gebruik van porno, fysieke agressie en hoe ver iemand een bal kan gooien. Nadrukkelijk niet uitgezonderd waren zaken als ambitie, rationeel denkvermogen, assertiviteit, leiderschap, zelfvertrouwen, en carrièrevoorkeuren.

Zonder het feminisme hadden we nooit geweten hoe gelijk mannen en vrouwen eigenlijk zijn.

Op 20 januari 2012 steunden al 47.427 mensen een onlinepetitie van protestbeweging Spark. In die petitie riep Spark Lego op te stoppen met zijn bouwsteentjessegregatie. Al een paar jaar richtte het Deense bedrijf zich namelijk in zijn reclames steeds exclusiever op jongens. Eind 2011 was gebleken waarom: Lego lanceerde met veel bombast een nieuwe lijn voor meisjes. Lego Friends heette de lijn, en hij werd geleverd in paarse doosjes en met een overdosis aan vrouwelijk gevormde poppetjes en roze blokjes. Maar het was vooral de tuttige inhoud van die doosjes die Spark chagrijnig maakte: ‘Meisjes houden óók van creatief zijn en verhalen verzinnen over avonturen en goed en kwaad en dingen die opgeblazen worden’, schreven ze in hun petitie. ‘Maar [op deze manier] zullen meisjes snel gaan geloven dat ze liever een stoombad hebben, en kleine plastic tietjes. Geef ons dromen die verder reiken dan winkelcentra en schoonheidssalons!’ Ondertussen staat het aantal steunbetuigers op 65.703.

Meer dan een kwart miljoen mensen protesteren sinds mei 2013 op de website change.org tegen de makeover die Disney aan Brave-prinses Merida gaf. Is ze in de film nog jongensachtig en stoer, met ontembaar rood kroeshaar, in de nieuwe versie heeft ze zachte kastanjebruine krullen, en is ze verwulpst, met een sexy slanke taille en grotere borsten.

Het is nog geen revolutie, maar het is een begin. Met dank aan het feminisme.

Op 30 december 2012 demonstreerden tienduizenden Indiase vrouwen (en mannen) naar aanleiding van de dood van Jyoti Singh tegen de verkrachtingsvriendelijke cultuur in hun land, en voor het recht om ’s avonds veilig over straat te kunnen lopen.

Het Everyday Sexism-project verzamelt sinds het voorjaar van 2012 de ervaringen van meer dan tienduizend vrouwen die als seksobject werden behandeld op straat, of werden betast in de metro. ‘Pas toen ik op kantoor kwam, merkte ik dat er sperma op de achterkant van mijn benen zat.’

Dankzij het feminisme mogen vrouwen nu terugschreeuwen dat hun lichaam van hen is. En niet van een man. Laat staan van een of andere viezerik in de trein of een donker steegje.

In dit boek beschrijven 22 vrouwen welk idee Nederland heeft veranderd. Ja, en 79 mannen. Niemand heeft ook gezegd dat we al klaar waren, feminisme-technisch gezien. Maar het is een hele stap vergeleken met de vroeger tijden, waarin de helft van Homo sapiens’ intellectuele capaciteit gewoon werd weggegooid.

Zonder het feminisme had er geen enkele vrouw in dit boek gestaan. En dat had u niet eens raar gevonden.

Bas Jongenelen -
God is een ezel

Bas Jongenelen

Literatuurhistoricus; co-auteur van Comic Drama in the Low Countries (c. 1450-1560)

De ontdekking dat God een ezel is, is belangrijk geweest voor de individualisering van Nederland. Schrijver Gerard Reve is verantwoordelijk voor deze ontdekking, en daarmee was hij een belangrijke vormgever van het individualiseringsproces in Nederland. Doordat hij God als ezel zag, werd religie een persoonlijke zaak.

In 1965 publiceert Gerard Reve een brief waarin hij beschrijft dat God een ezel is. Er gebeurt niets. In 1966 wordt Reves boek Nader tot U uitgegeven, met daarin een uitgebreidere versie van de ezelspassage. Deze passage is een van de bijzonderste uit de Nederlandse literatuur en luidt als volgt:

‘En God Zelf zou bij mij langs komen in de gedaante van een éénjarige, muisgrijze Ezel en voor de deur staan en aanbellen en zeggen: “Gerard, dat boek van je – weet je dat Ik bij sommige stukken gehuild heb?” “Mijn Heer en mijn God! Geloofd weze Uw Naam tot in alle Eeuwigheid! Ik houd zo verschrikkelijk veel van U,” zou ik proberen te zeggen, maar halverwege zou ik al in janken uitbarsten, en Hem beginnen te kussen en naar binnen trekken, en na een geweldige klauterpartij om de trap naar het slaapkamertje op te komen, zou ik Hem drie keer achter elkaar langdurig in Zijn Geheime Opening bezitten, en daarna een present-eksemplaar geven, niet gebrocheerd, maar gebonden – niet dat gierige en benauwde – met de opdracht: Voor De Oneindige. Zonder Woorden.’

Naar aanleiding van dit fragment krijgt Reve een proces aan zijn broek wegens smadelijke godslastering. Dit proces zou de geschiedenis in gaan onder de naam ‘Het ezelsproces’. Jan Fekkes heeft er in 1968 het zeer lezenswaardige boek De God van je tante over geschreven.

Gerard Reve verdedigde zichzelf met een paar fenomenale pleitredes. Die verdediging komt – heel kort door de bocht – hierop neer: iedereen heeft recht op zijn eigen godsbeeld, want als God niet de gedaante van een ezel heeft, welke gedaante heeft Hij dan wel? Is het in ons land slechts toegestaan aan God te denken als Man met een Baard op een Wolk? En zo ja: wie zegt dat? Is er iemand in Nederland die zeker weet hoe God eruitziet? En hoe weet hij dat dan zo zeker? Het mag natuurlijk duidelijk zijn: zo iemand is er niet. Dat wil zeggen, er zijn heel veel mensen die zeker weten hoe God eruitziet, maar van geen van deze mensen kan iemand gekozen worden die hét godsbeeld heeft. Het is dus onmogelijk om een ander jouw godsbeeld op te dringen, daar is religiositeit veel te persoonlijk voor.

Vanaf de jaren zestig van de twintigste eeuw sloeg de secularisering toe. De kerken raakten ontvolkt, kinderen kregen maar één naam (‘Tejo’ in plaats van ‘Theodorus Johannes Maria’) en twee geloven op één kussen was niet meer problematisch. In God in Nederland (1966-1996) van Gerard Dekker, Joep de Hart en Jan Peters wordt dit proces sociologisch onderzocht; door middel van een uitgebreide enquête wordt aangetoond dat in deze periode het religieuze besef afgenomen is. Van het ezelsproces wordt weleens beweerd dat het bijgedragen heeft aan de secularisering. Dat vind ik niet onwaar, maar eigenlijk ligt het genuanceerder. Het ezelsproces heeft indirect bijgedragen aan de secularisering, omdat het primair de individualisering in de hand heeft gewerkt.

Als iedereen zijn eigen godsbeeld heeft, dan zijn er zoveel godsbeelden als er mensen zijn. Dan zijn er dus ook zoveel goden als er mensen zijn, want je allerindividueelste beeld van God is voor jou je eigen allerindividueelste God. Door die vele godsbeelden is hét godsbeeld niet meer van toepassing. Er is dus sprake van een democratisering van het godsbeeld, en dus ook van een democratisering van God. In deze democratie telt iedere God gewoon als één. Overigens, wanneer je voor jezelf mag bepalen hoe God eruitziet, wie Hij is en wat Hij zoal doet, dan kun je ook bepalen dat God er niet uitziet, dat Hij niet is en dat Hij niets doet. Wanneer Gerard Reve mag vinden dat God een ezel is, dan mag je ook vinden dat Hij niets is.

Doordat Reve zo’n persoonlijke visie op godsdienst en God had, werd het religieuze meer dan daarvoor een onderdeel van het persoonlijke en veel minder van het openbare leven. De meeste gelovigen zullen het niet met Reve eens zijn geweest dat God de gedaante van een eenjarige muisgrijze ezel had, maar ze konden hem ook niet hun eigen godsbeeld opdringen. Als religiositeit zo enorm persoonlijk en individueel wordt, dan krijgt iemand die zijn twijfels heeft bij het bestaan van God de kans om te ontsnappen aan de groepsdruk van de gelovigen om hem heen. Geloof is een individuele zaak, zelfs als deze zo openbaar beleden wordt als Reve deed.

Martijn van Calmthout -
De Hogere Burger School (1863-1968)

Martijn van Calmthout

Wetenschapsredacteur de Volkskrant; auteur van Survivalgids voor de Toekomst en Waar is Lorentz?

Dat handels- en doorvoerland Nederland internationaal zijns ondanks iets voorstelt op het gebied van de natuurwetenschappen, is maar aan één ding te danken: het besluit in 1863 van staatsman Thorbecke tot de oprichting van de Hoogere Burger School. Deze hbs was de eerste kans voor de intelligente kinderen van de burgerij en middenklasse om fatsoenlijk intellectueel onderwijs te genieten. Daarvóór ging het slimme deel van de elite naar het gymnasium, en het slimme deel van de middenklasse gewoon naar de ambachtsschool. De universiteit, en dus de wetenschap, was daarmee al bij voorbaat uitgesloten voor de meeste Nederlanders.

Met de nieuwe hbs boorde Nederland in één klap een groot reservoir van vergeten talent aan. Dat talent ervoer dat als een bevrijding. Maar bovendien ging het om heel specifieke talenten: die in de natuurwetenschappen. De klassieke elites haalden er hun neus voor op en bekwaamden zich in talen en filosofie. De natuurwetenschappen boden de nieuwe intelligentsia een heel eigen domein om in uit blinken. En dus kreeg Nederland met de komst van de hbs voor het eerst scholen waar heuse laboratoria beschikbaar waren. Daarnaast bood de hbs een generatie jonge wetenschappers een fatsoenlijk beroepsperspectief, als leraar die vaak in de avonduren ook nog aan een proefschrift kon werken.

Dat vertaalde zich haast ogenblikkelijk in wat historici wel de Tweede Gouden Eeuw zijn gaan noemen: de beginperiode van de twintigste eeuw, toen de ene na de andere aan de hbs opgeleide Nederlandse natuurwetenschapper een Nobelprijs won. Mannen als chemicus Christiaan van ’t Hoff, fysici als Hendrik Lorentz, Pieter Zeeman, Johannes Diederik van der Waals, Heike Kamerlingh Onnes en fysioloog Willem Einthoven muntten in een paar decennia tijd de uitstekende naam van de Nederlandse natuurwetenschappen. De Zweedse Nobelprijs, zeker in die tijd overigens nog niet de ultieme erkenning die hij later in de eeuw zal worden, onderstreepte het internationale belang dat de natuurwetenschappen aan het krijgen waren – met Nederland als een sterk merk.

Rond de Tweede Wereldoorlog lijkt de magie van de hbs uitgewerkt. In handelsland Nederland is de opleiding gaandeweg steeds meer gaan aansluiten bij de wereld van de handel en industrie, en een soort ambachtsschool voor witte boorden geworden. Historisch is de cirkel dan rond, tot in 1968 de Mammoetwet in werking treedt, die het voorbereidend wetenschappelijk onderwijs introduceert, het vwo met zijn exacte atheneum en zijn gymnasium voor de alfa’s. Daarnaast verandert de elite-universiteit in hoog tempo in een leerfabriek voor de massa.

Maar dat kan natuurlijk nog komen. Het hoger onderwijs wordt bestormd door leergierige vrouwen en kinderen van immigranten. Zij gaan de toekomstige Nobelprijzen in de wacht slepen. Ook al hebben ze tegenwoordig atheneum.

Charlotte Vlek -
Hoe kansen in de rechtszaal terechtkwamen

Charlotte Vlek

Onderzoeker wetenschappelijke modellen van recht, Rijksuniversiteit Groningen; redacteur Sciencepalooza

Op 19 april 2013 werd Jasper S. veroordeeld voor de moord op Marianne Vaatstra. Dat de Vaatstra-zaak is opgelost, is voornamelijk te danken aan het dna-bewijs: na een grootschalig onderzoek onder ruim achtduizend mannen werd er een match gevonden tussen een op de plek van het misdrijf gevonden dna-spoor en Jasper S. De komst van dna-tests en andere forensische technieken heeft de rechtspraak veel nieuwe mogelijkheden geboden. Maar de rechtspraak is daardoor ook van karakter veranderd. Rechters zijn van oudsher gewend te denken in termen van argumenten voor en tegen, en in plausibele en niet-plausibele verhalen. Nu rapporteren forensische wetenschappers ineens een kans die aangeeft hoe zeker ze zijn van hun zaak. En die kans is minder informatief dan rechters vaak denken.

Omtrent de Vaatstra-zaak werd in de kranten gesproken over een ‘dna-match van 100 procent’, oftewel een kans van 100 procent dat het gevonden spoor afkomstig was van Jasper S. In de praktijk kan dat niet met zekerheid gezegd worden: er is altijd een kleine kans dat het dna-spoor per toeval matcht met de verdachte. Het dna-bewijs in de Vaatstra-zaak was erg sterk: men schatte de kans op ongeveer 1 op 1500 miljard miljard dat deze match per toeval zou zijn gevonden terwijl het spoor niet van de verdachte was.

Naarmate een dna-match onzekerder wordt, wordt het voor rechters moeilijker om erover te redeneren. Zo was er in de zogenaamde Anjumer moorden-zaak sprake van een hamer met daarop bloedsporen. Er werd een match gevonden tussen het dna-profiel van het slachtoffer en het dna-profiel van de bloedsporen op het handvat van de hamer met een onzekerheid van 1 op 1700: de kans dat deze match bij toeval was gevonden als het bloed eigenlijk van iemand anders was, werd op 1 op 1700 geschat. Een rechter kan het bewijsstuk nu niet langer behandelen als ‘vrijwel zeker’, maar zal daadwerkelijk zijn redenering moeten baseren op de kans. En dat gaat lang niet altijd goed.

Mensen maken gemakkelijk fouten als het gaat om redeneren met kansen. Een rechter dus ook. Een veelgemaakte fout is de zogenaamde prosecutor’s fallacy: men denkt dan dat de kans dat het spoor niet van de verdachte is gelijk is aan de gerapporteerde kans, bijvoorbeeld die van 1 op 1700. Dat is onjuist. De kans van 1 op 1700 slaat op de mogelijkheid dat, gegeven dat de verdachte het spoor níét heeft achtergelaten, toch bij toeval een match met deze verdachte zou zijn gevonden. Dit is een voorwaardelijke kans: op voorwaarde dat het spoor niet van de verdachte komt, is het onwaarschijnlijk dat toch deze match gevonden werd. De conclusie van de prosecutor’s fallacy draait dit om: gegeven dat we deze match hebben gevonden, is de kans laag dat deze verdachte onschuldig is. Om over die laatste versie een uitspraak te doen, moet je echter meer weten dan wat de forensisch experts rapporteren.

Zoals gezegd, de forensisch experts rapporteren een voorwaardelijke kans. Om met behulp van deze voorwaardelijke kans tot een conclusie te komen, moet een rechter hypotheses vormen, bijvoorbeeld H1, de kans dat deze verdachte inderdaad dit spoor heeft achtergelaten, en H2, de kans dat iemand anders dit spoor heeft achtergelaten.

Wellicht denkt de rechter al voordat hij het rapport van de forensisch expert inziet dat de verdachte op de plaats van het misdrijf is geweest. De rechter kan in dat geval hypothese H1, dat de verdachte het spoor heeft achtergelaten, als redelijk waarschijnlijk inschatten. De kans op de tegenhanger H2 wordt daarmee automatisch een stuk kleiner. Komt daarbij nog eens het rapport met de match, dan zal de rechter nog sterker overtuigd zijn: de kans op H1, die hij toch al groot achtte, ligt nu nog verder af van het alternatief H2.

Wellicht heeft de rechter echter reden om te denken dat de verdachte juist in het buitenland was op het moment van de misdaad. De rechter schat H1, dat het spoor van de verdachte is, nu als veel minder waarschijnlijk dan H2, dat het van iemand anders komt. Het dna-bewijs zal nog steeds sterk wijzen naar hypothese H1, maar de aanwijzing dat de verdachte in het buitenland was maakt het als geheel minder overtuigend. Kortom: door een lage beginkans wordt ook het eindresultaat minder overtuigend.

Met alleen de voorwaardelijke kans die een forensisch expert rapporteert, kan een rechter dus nog niet tot een oordeel komen. Ook de vooraf ingeschatte kans dat de verdachte het spoor heeft achtergelaten is van belang. De experts van het Nederlands Forensisch Instituut zeggen hierover: wij kunnen deze kans niet inschatten, dat moet een rechter doen. Dit is niet meer dan logisch: over de beginkans dat de verdachte het spoor heeft achtergelaten kan de expert geen uitspraken doen.

Helaas kan de rechter dat ook niet. In het verleden werd wel gesuggereerd dat rechters meer statistiek in hun opleiding zouden moeten krijgen. Dat is zonder meer een goed idee, maar dat lost het probleem niet op. De kansen waar het om gaat zijn namelijk altijd subjectief. Kijk maar: iemand zou kunnen zeggen dat de kans dat ik een moord pleeg 1 op 16 miljoen is: ik ben een willekeurige Nederlander. Daarop zou ik antwoorden: ik ben blank, ik heb geen strafblad en ik ben hoogopgeleid. Het klinkt vreselijk bevooroordeeld, maar kijk eens naar de statistieken: in mijn geval is de kans veel kleiner. Geen rechter wil zich aan zo’n schatting wagen: het druist tegen al onze morele principes in.

Met de komst van forensisch bewijs kwamen kansen in de rechtszaal terecht. Maar wat de forensisch expert rapporteert is nog geen antwoord op de schuldvraag. Wat kunnen we nu eigenlijk met de kansen rondom forensisch bewijs, zonder tegen de problemen van subjectieve kansschattingen aan te lopen? Laten we om te beginnen de rechter en de forensisch expert eens met elkaar leren praten. Over de kansen, argumenten en verhalen van een zaak. En over de mogelijkheden én beperkingen van de kansrekening.

Peter Verstraten -
Middle-of-the-road absurdisme

Peter Verstraten

Voorzitter MA Media Studies; universitair docent film- en literatuurwetenschap, Leiden; auteur van o.a. Handboek filmnarratologie en Kernthema’s in de filmwetenschap

Als de Zuid-Europese ‘katholieke’ cinema barok en bourgondisch is, zoals het oeuvre van de Italiaan Federico Fellini, dan is de noordelijke variant zuinig en karig, zo stelde regisseur Alex van Warmerdam in de documentairereeks Allemaal Film. Als voorbeeld diende zijn film De Noorderlingen (1992), een van de zestien titels opgenomen in de canon van de Nederlandse film. De setting van de film is uitermate sober, betoogde hij; ze is geworteld in de traditie van een streng calvinistisch katholicisme. De nagenoeg identieke huizen in een onvoltooide nieuwbouwwijk anno 1960 hebben grote vierkante ramen, met een stoep ervoor, zodat iedereen volgens een ‘typisch Hollandse gewoonte’ naar binnen kan kijken, aldus Van Warmerdam. Maar waarom beschouwen kijkers De Noorderlingen dan niet als een ‘katholieke film’, vroeg hij zich af, ook al wordt een vrouw aanbeden als een madonna en komt de heilige Franciscus van zijn sokkel?

Wie mocht denken dat Van Warmerdam zich als filmmaker onbegrepen voelt in zijn religieuze bedoelingen, miskent het vilein-ironische spel dat hij hier speelt. Immers, de ingetogen calvinistische traditie waaraan hij refereert, verkiest rationele teksten die zich tot een zo rechtlijnig mogelijke betekenis laat herleiden. Van Warmerdam, daarentegen, is visueel ingesteld – behalve regisseur is hij ook theatermaker, dichter en schilder – en heeft bovendien een ‘angst voor betekenis’, zoals hij bekent in de extra’s op de dvd van Allemaal Film. Zijn opmerking over de religieuze aard van De Noorderlingen is wellicht eerder een dwaalspoor dan een richtingwijzer voor een interpretatie van de film. Vanwege zijn ‘angst voor betekenis’ zal hij niet snel een kraai gebruiken in zijn werk, omdat dit dier te expliciet gaat functioneren als een metafoor voor de dood. Zodra een personage, dier of object een voor de hand liggende symbolische duiding kan krijgen, vermijdt hij het. Hij prefereert een beest zonder vaste bijbetekenis, zoals een geit, zodat de kijker wordt aangespoord zelf een onvermoede associatie aan te brengen. Zijn films moeten ‘per ongeluk’ iets anders kunnen betekenen dan wat Van Warmerdam zichzelf had voorgenomen.

Om de kijker te verleiden tot interpreteren, is het uitgangspunt van zijn werk schijnbaar eenvoudig en herkenbaar. In Abel (1986) zit een doorsneegezinnetje aan de kerstdis; gasten worden bediend in een restaurant in Ober (2006) of de huishouding kijkt toe als de vrouw des huizes haar maaltijd nuttigt in De laatste dagen van Emma Blank (2009). Maar algauw nemen zijn films een bevreemdende afslag, waardoor die lichtelijk gaan ontsporen, en bij een volgende rare afslag is verdere ontsporing het resultaat. De kijker verliest gaandeweg houvast omdat Van Warmerdam nalaat om zijn personages volgens een psychologische logica aan te kleden. Hij laat de kijker meestal gissen naar hun precieze motivaties. Opent de postbode uit De Noorderlingen stiekem brieven om de buurtbewoners te stangen? Of doet hij dat om zich te verzetten tegen zijn serviele rol? Om conventionele psychologie nog verder te bagatelliseren, zijn sommige personages nadrukkelijk aan een rollenspel onderworpen. De ober uit de gelijknamige film blijkt een creatie van een scenarioschrijver en hij verzoekt zijn geestelijk vader om een minder sneu verloop. Die schrijver weet zelf niet zo goed waar hij met het hoofdpersonage Edgar heen wil, behalve dat die moet lijden. Maar als bij afwezigheid van de schrijver diens vriendin achter de computer gaat zitten, wordt de ober veel assertiever, tot de schrijver het wist als zijnde prutswerk, en Edgar weer in apathie vervalt. Bovendien voert Van Warmerdam, om de meerduidigheid te vergroten, opvallend vaak zwarte personages op waarbij lastig valt uit te maken of hun aanwezigheid in de film naar politieke incorrectheid neigt of dat hij via hen een latent racisme ironiseert. ‘Witte paters’ in De Noorderlingen hebben een ‘neger’ gekooid om hem tentoon te stellen voor ‘educatieve’ doeleinden: reproduceert zo’n scène een stereotype beeld of parodieert hij deze tenenkrommende bevoogdende houding? Bij Van Warmerdam dient de kijker dat zelf uit te maken.

Exemplarisch voor zijn huiver tot nadrukkelijke sturing is de slotscène uit De jurk, een film waarbij de kijker een zomers kledingstuk volgt dat steeds van draagster wisselt. Eén van de tijdelijke eigenaressen is de vriendin van een kunstschilder. Hij gaat zo op in zijn werk dat hij haar straal negeert, maar zijn oog valt wel op het kleurrijke bladmotief van de jurk. Hoewel zijn keus voor dit motief toeval is, zien we aan het eind hoe een leraar bij een museumbezoek via de jurk probeert te reconstrueren wat de maker voor ogen stond. De vrolijke kleuren, zo stelt hij, contrasteren met de duistere sfeer. ‘De jurk zegt als het ware: kop op, niet zo somber, echtpaar; niet zo somber, jongetje. Luisteren het echtpaar en het jongetje naar de jurk? Nee, voor de personages is de jurk er helemaal niet. Hij bestaat eigenlijk niet.’ En terwijl zijn duiding gaande is, snijdt een treinconducteur met een stanleymes pardoes de jurk uit het schilderij, gefrustreerd door eerdere ervaringen met enkele van de draagsters ervan. Enerzijds maakt deze actie de betekenisgeving door de leraar onmiddellijk futiel. Anderzijds bevestigt de daad op spottende wijze de interpretatie: inderdaad, de jurk bestaat eigenlijk niet (meer), net zomin voor de personages als voor de toeschouwers.

Om te voorkomen dat betekenissen zich te gemakkelijk laten doorgronden, filmt Van Warmerdam, zoals hij zelf eens zei, ‘op z’n Japans’, vrij eenvoudig en rechttoe rechtaan. Acteurs spelen zonder grote gebaren en een lach ontbreekt. Hun gelaat is vaak uitgestreken, zodat hun emoties niet direct van hun gezicht zijn af te lezen. En als ze wel een uitbarsting hebben, heeft dat vooral een haaks effect: worden zij boos, dan werkt dat op onze lachspieren. De shots worden relatief lang aangehouden met de camera op enige afstand, zodat close-ups spaarzaam zijn. Wezenlijk is hoe personages zich in de ruimte positioneren, en om die reden heeft het decor een determinerende functie. Voor Borgman (2013) en voor de Emma Blank-film liet Van Warmerdam een heel huis bouwen, omdat hij niet kon vinden wat hij zocht. Het huis in Emma Blank werd met het oog op CinemaScope (breedbeeld) gebouwd, zodat hij altijd een kamer op de achtergrond kon tonen. Deze keuze creëert enerzijds een grote vrijheid voor de kijker om zelf details in de shots te ontdekken; anderzijds ontstaat een tragikomisch effect, omdat de inkadering van de personages kan vooruitwijzen naar de beklemmende situatie waarin ze terechtkomen.

Doordat Van Warmerdam met Borgman doordrong tot de hoofdcompetitie in Cannes werd hij in de Filmkrant omschreven als de ‘witte raaf van de Hollandse laaglanden’ (juni 2013). Wezenlijker dan die uitverkiezing is dat hij zich verhoudt tot een typisch Nederlandse traditie, zij het met een bedrieglijk effect. In pIaats van dat hij betekenis verengt, creëert zijn zuinige aanpak dubbele bodems, waardoor zijn werk zich aan heldere betekenisgeving onttrekt. Cartoonist Gummbah, alias Gert-Jan van Leeuwen, introduceerde eens de term ‘middle-of-the-road absurdisme’. Schertsend bedoeld wil ik deze schijnbaar onzinnige term reserveren voor droogkomische humor waarbij het startpunt alledaags is, maar er allengs een bizarre vertekening plaatsvindt. De Zweedse filmmaker Roy Andersson en de Fin Aki Kaurismäki zijn zonder meer geestverwanten, maar dit ‘middle-of-the-road absurdisme’ is sinds de jaren tachtig steeds dieper binnengedrongen in het cultuur-dna van Nederland, via Eefje Wentelteefje van Jeroen de Leijer, cartoons van Gummbah, cabaret van Herman Finkers, Brigitte Kaandorp en Hans Teeuwen en via de multidisciplinaire Van Warmerdam als vaandeldrager. Zij richten zich op een prettig gestoorde ontregeling van opgekrikte ego’s en potsierlijke rituelen, opdat onze voeten in Hollandse klei geworteld blijven.

Paul J.J. Hooykaas -
Hoe een heetwaterbron de wereld veranderde

Paul J.J. Hooykaas

Akademiehoogleraar moleculaire genetica, Universiteit Leiden

Een van de ideeën die Nederland de afgelopen twintig jaar hebben veranderd, was het idee voor een nieuwe techniek genaamd pcr, wat staat voor ‘Polymerase Chain Reaction’. Kort samengevat zorgt deze polymerase kettingreactie ervoor dat van een kleine hoeveelheid erfelijk materiaal veel méér kan worden gemaakt in het laboratorium. Dat is erg belangrijk wanneer de hoeveelheid dna die onderzocht moet worden beperkt is. De techniek is tegenwoordig onmisbaar in het biologisch onderzoek, maar is daarnaast van groot belang voor de geneeskunde, plantenveredeling en forensisch onderzoek. Zo vinden we het nu heel gewoon dat forensisch onderzoekers (denk aan csi) aan de miniemste spoortjes van lichaamsmateriaal (een druppel bloed, een haar of sperma) genoeg hebben om het dna-profiel van de dader in kaart te brengen. Zonder pcr zou dit niet mogelijk zijn en waren talloze misdrijven onopgelost gebleven.

dna bevat genen die de erfelijke eigenschappen bepalen, en we kunnen door toenemende kennis over deze genen steeds beter voorspellen over welke (biochemische) eigenschappen soorten organismen beschikken. Hoewel alle individuen van een soort in principe hetzelfde dna en dezelfde genen hebben, blijkt er, wanneer we inzoomen op de kleinste bouwstenen van het dna (de nucleotiden), toch heel wat natuurlijke variatie te zijn tussen de individuen in een populatie. Die kleine verschillen zijn niet alleen karakteristiek voor het individu, maar ook overerfbaar en zullen dus in elk geval gedeeltelijk ook in zijn familie voorkomen.

Dat ieder individu een specifieke opeenvolging van de dna-bouwstenen heeft, maakt dat het dna, geïsoleerd uit bijvoorbeeld bloed, als een soort streepjescode kan worden gebruikt om te achterhalen van wie dat bloed afkomstig is. De hoeveelheid dna die gevonden wordt bij een misdrijf is echter vaak te klein om goed onderzoek mee te doen. Voordat het onderzocht kan worden moet er dus eerst meer van worden gemaakt. Dat werd mogelijk met pcr. De techniek werd vijfentwintig jaar geleden ontwikkeld door Kary Mullis, toentertijd werkzaam bij Cetus, een van de eerste biotechnologiebedrijfjes die waren gestart in Californië.

Het idee voor de techniek kwam voort uit kennis van het natuurlijke proces waarmee het erfelijk materiaal voor de celdeling wordt verdubbeld in levende cellen. Dit proces zorgt ervoor dat in alle cellen van een organisme hetzelfde erfelijk materiaal aanwezig is. Het erfelijk materiaal is opgebouwd uit dubbelstrengs dna (desoxyribonucleïnezuur), waarin de twee strengen complementair zijn aan elkaar zoals Watson & Crick vroeg in jaren vijftig van de vorige eeuw vaststelden. Om het dna te verdubbelen worden de ketens gesplitst, waarna aan elk van beide strengen dna weer een complementaire keten kan worden toegevoegd door een enzym genaamd dna-polymerase. Dit is precies wat er gebeurt in iedere cel vlak voor de celdeling.

Net als bij het natuurlijke celdelingsproces wordt ook bij pcr het dna gekopieerd. Alleen wordt de reactie bij pcr uitgevoerd in een klein reageerbuisje, met dna-polymerase dat uit cellen is geïsoleerd. Ook wordt de reactie niet gestopt na een enkele verdubbeling, maar een groot aantal keren herhaald, zodat de hoeveelheid dna exponentieel toeneemt in een kettingreactie (van 1 naar 2 naar 4 naar 8 naar 16 etc.). Zo ontstaan er ten slotte miljoenen kopieën en is er uiteindelijk voldoende materiaal om het dna in detail te kunnen analyseren.

Dit klinkt natuurlijk allemaal mooi, maar dna-polymerasen uit gewone organismen zouden niet kunnen werken tijdens het pcr-proces. Na elke verdubbeling wordt het dubbelstrengs dna namelijk verhit om de twee ketens uit elkaar te halen voor de volgende verdubbeling. Gewone dna-polymerasen verdragen deze verhitting niet. Een bacterie die in een heetwaterbron was ontdekt, bracht uitkomst, want deze bevatte een hittebestendig dna-polymerase. Dat bleek bij uitstek geschikt voor toepassing bij pcr.

De pcr-methode is tegenwoordig niet meer weg te denken in het biologisch en medisch onderzoek. Vrijwel elk biologisch laboratorium beschikt over een pcr-apparaat. Het heeft gezorgd voor een groeispurt in onze kennis van micro-organismen, planten, dieren en onszelf. De techniek wordt niet alleen gebruikt om de moleculaire processen in cellen en organismen te ontrafelen, maar ook steeds meer in populatie- en ecologisch onderzoek. Zo was het onderzoek naar de herkomst van de in de Noordoostpolder gevonden wolf gebaseerd op de analyse van dna-merkers via pcr.

Maar ook in andere delen van de maatschappij wordt pcr steeds meer toegepast. Plantenveredelaars gebruiken tegenwoordig pcr om de overerving van eigenschappen in hun gewassen te volgen en om de nakomelingen met de gewenste eigenschappen al als jonge zaailing te selecteren. In ziekenhuizen wordt pcr steeds meer omarmd in de diagnostiek van erfelijke aanleg, verwantschapsonderzoek en detectie van pathogene micro-organismen en virussen. En ook voor forensisch onderzoek is pcr, zoals gezegd, nu van onschatbare waarde.

Al met al heeft pcr zo aan de basis gestaan van talrijke nieuwe ontwikkelingen. En het einde daarvan is nog niet in zicht. Wie had twintig jaar geleden kunnen denken dat we nu met succes ‘oud dna’ uit fossiele botten kunnen bestuderen? Het is nu een realiteit, en zo weten we inmiddels al heel veel over het erfelijk materiaal van soorten die allang van onze aardbodem verdwenen zijn. Zo kunnen we met pcr zelfs duiken in de wereld van uitgestorven dieren als de holenbeer, de mammoet en van onze naaste verwant, de neanderthaler!

Nelleke Noordervliet -
Reality

Nelleke Noordervliet

Auteur van romans, essays en columns, o.a. Vrij Man (roman), Schatplicht (essays)

Het is al een tijd aan de gang, misschien zelfs sinds het begin van de cultuur, dat wil zeggen op het moment dat de jagers-verzamelaars zich op een plek vestigden en niet alleen een Gemeinschaft maar ook een Gesellschaft werden. Waar en hoe het eindigt is de vraag. En of het een happy end of een tragedie wordt: ik weet het niet. Een van de kenmerken van het proces waar ik op doel, is de stijgende curve van een exponentiële ontwikkeling. Daarom kunnen de effecten lange tijd sluipend zijn geweest, of – indien herkend – onschuldig en misschien zelfs waardevol geacht. Maar nu is het ogenblik aangebroken waarop ik me ongemakkelijk ben gaan voelen. Ik ben licht gedesoriënteerd geraakt en weet niet of ik de toekomst moet omhelzen of verwerpen, als dat laatste al mogelijk en zinvol zou zijn, want wat is begonnen, is niet meer te stuiten. Achterhoedegevechten doen sneu aan. De Ridder van de Droevige Figuur is een beetje belachelijk. Mijn onbehagen is vervat in het begrip reality.

De werkelijkheid heeft vier dimensies: de drie ruimtelijke coördinaten plus die van de tijd. Het is al moeilijk genoeg je die voor te stellen, maar we zitten erin, ze bepalen de ruimte van ons leven, onze werkelijkheid in de tijd. Dat is ons houvast. Tastbaar, grijpbaar, zichtbaar. Ondanks mogelijke filosofische haarkloverijen weten we over het algemeen wat we bedoelen met ‘de werkelijkheid’.

Sinds het begin van de cultuur hebben mensen verhalen verteld in en over de werkelijkheid. Het vertellen van verhalen is een werk van de verbeelding en van de wetten van de taal. De werkelijkheid van de verhalen stond/staat in een bepaalde betrekking tot de werkelijkheid van de dagelijkse waarneming: de vierdimensionale werkelijkheid waarin we leven en geschiedenis maken. Die verhouding lag altijd min of meer vast. Hier de werkelijkheid van het leven, daar de fictie van de verbeelding. We kenden de wetten, we wisten welke houding we moesten aannemen. Fictie verwacht niets van ons. In fictie zijn we op vakantie van de werkelijkheid, ook al doet fictie regelmatig een bewering over de werkelijkheid.

Naast de vrij logische werkelijkheden van fictie en leven bestaat de wereld van dromen. Ik bedoel dat letterlijk: de dromen die we ’s nachts hebben. De werkelijkheid daarvan is slechts zijdelings geënt op die van overdag. De wetten waaraan zelfs fictie gehoorzaamt om geloofwaardig te zijn, gaan niet op in dromen. In sprookjes kan een mens vliegen, maar sprookjes incorporeren het vliegen in een herkenbaar systeem. Dromen laten elke herkenbaarheid, elke logische en temporaire samenhang geheel los, het zijn vaak efemere flarden.

De wereld van de echte werkelijkheid, waarin mensen dagelijks leven, de wereld van fictie, opgetekend in vertelde verhalen, en de ongrijpbare wereld van dromen waren eeuwenlang netjes gescheiden en onderscheiden eenheden. Tot zover overzichtelijk. De presentatie van het nieuws, de werkelijkheid dus, was altijd nogal afstandelijk. Feitelijk. Dit gebeurt. Dit is gebeurd. Doe ermee wat u wilt. De presentatie van verhalen gehoorzaamde aan andere, narratieve wetten, die emotionele identificatie beoogden.

Foto’s, films en televisie begonnen het beeld te compliceren. Waren de verhalen voornamelijk aanwezig geweest in ons hoofd – want de verschijningsvorm in letters was niet meer dan een middel van vervoer – nu werden de verhalen werkelijkheid op een scherm. Op dat scherm gingen fictionele verhalen zonder overgang of genreafbakening naast de feiten staan. Goede tijden Slechte tijden en dan het Journaal. Wat is werkelijkheid en wat niet? Hoe kunnen we ze onderscheiden, hoe weten we wat van ons wordt verwacht? Er vindt besmetting en contaminatie plaats.

Een volgende stap werd gezet door de zogenoemde reality-shows, waarin de echte werkelijkheid in een fictioneel kader werd geobserveerd en naverteld. Er werd stevig ingegrepen in de presentatie van de werkelijkheid. De reactie van de kijkers/waarnemers werd onduidelijk. De werkelijkheid gepresenteerd als narratief, als verhaal, doet wat een verhaal doet: het mobiliseert gevoelens van medelijden en vrees. Daar hoort het bij te blijven. Maar het aspect van werkelijkheid zet aan tot actie, schept een andere verhouding, maakt voyeurs van toeschouwers.

De nieuwsuitzendingen op hun beurt werden aangeraakt door het virus van narrativiteit: het nieuws moet niet meer worden gebracht als kale feiten; de menselijke aspecten van verbeelding en identificatie (ingrediënten van fictie) zijn nodig om de aandacht vast te houden. Werkelijkheid wordt fictie en omgekeerd. De wetten van beide genres gaan door elkaar lopen. Zo zochten talloze mensen naar de broertjes Ruben en Julian. Ze liepen rond in de werkelijkheid als personages in een film.

De jongste stap in de verwarring is de virtual reality: er is geen afstand meer tussen ons en het scherm, er is dus zelfs niet meer de mogelijkheid tot onderscheid, de niet-bestaande werkelijkheid omhult ons geheel. We projecteren onze verbeelding niet meer op het scherm van de werkelijkheid; de werkelijkheid van de verbeelding dringt zich aan ons op. Van buiten naar binnen. Invasion of the body-snatchers.

Als klap op de vuurpijl schijnt men nu ook nog dromen zichtbaar te kunnen maken, gedachten in kaart te kunnen brengen. De invasie is compleet. Wat binnen was wordt buiten, wat buiten was wordt binnen. De werkelijkheid bestaat niet meer. Ik besta niet meer. Alles is reality.

Stef Aupers -
Big Brother: surveillance als amusement

Stef Aupers

Universitair hoofddocent cultuursociologie, Erasmus Universiteit Rotterdam

‘9 personen. 100 dagen. Back to basic. Geen privacy.’ In 1999 verscheen het programma Big Brother, ontwikkeld en geproduceerd door John de Mol, op de Nederlandse televisie. Het programma, waarin een groep onbekende mensen zonder noemenswaardige kwaliteiten een halfjaar werd opgesloten in een huis in Almere, was onmiddellijk een enorm succes in Nederland en daarbuiten. Het format is verkocht aan niet minder dan achtenvijftig landen en heeft het televisielandschap in Europa en de VS radicaal veranderd. ‘Reality-tv’, zoals het genre genoemd werd, zette zich in Nederland voort in programma’s als De Bus, De Bar, De Kapper, De Gouden Kooi, Oh Oh Cherso maar ook in spin-offs als Expeditie Robinson, Temptation Island en andere.

Big Brother is vernieuwend geweest – niet alleen door de introductie van een nieuw genre waarin de ‘realiteit’ centraal staat, maar ook omdat het een uiting was van en bijdroeg aan culturele verandering in het Westen. Ironisch genoeg indiceert het streng geregisseerde programma vooral een toenemend ongenoegen onder de bevolking over de schijnvertoning die wordt geboden door de massamedia en een obsessieve fascinatie voor ‘echte’ mensen met ‘echte’ emoties. Kijkers laven zich aan emotionele uitspattingen van de bewoners – de huilbuien, de ruzies, vechtpartijen en seksuele uitspattingen. Binnen het huis beoordelen deelnemers elkaar en zichzelf op het punt of zij wel of niet ‘zichzelf zijn’. Wie niet ‘gewoon zichzelf’ is of openlijk emoties toont in het Big Brother-huis, wordt resoluut weggestemd. De minisamenleving in het Big Brother-huis representeert daarmee een opkomende authenticiteitscultuur waarin zelfexpressie een dwingende norm is geworden. ‘Echtheid’ is belangrijker geworden dan kwaliteit, cognitieve vermogens of professionele capaciteiten. Net als in het Big Brother-huis zijn er in de huidige politiek stemmen te winnen door als politicus private gevoelens te tonen. Denk aan Pim Fortuyn, die met zijn flamboyante verschijning en persoonlijke getuigenissen de gemeenteraadsverkiezingen in 2002 won van een afstandelijke technocraat als Ad Melkert. Maar ook managers beroepen zich steeds vaker op hun emotionele intelligentie, terwijl de belofte van authenticiteit – van ‘echtheid’, ‘natuurlijkheid’ en ‘ambachtelijkheid’ van een product – een prominente rol speelt in reclame.

Deze culturele obsessie voor echtheid in het publieke domein verklaart veel van het succes van Big Brother. De verwijzing naar Nineteen Eighty-four – George Orwells dystopische roman waarin een machtige staat de individuele mens observeert, controleert en monddood maakt – is in dit verband veelzeggend. Niet langer is het een kleine machtige elite die het volk domineert, nee, het is andersom: een kleine groep mensen geeft welwillend de meest intieme details prijs voor het oog van de camera. Terugkijkend blijkt Big Brother een voorbode te zijn geweest van een bredere ontwikkeling. Op het internet, in blogs, op Facebook of YouTube, stellen massa’s mensen zich nu vrijwillig bloot aan de blik van de ander – van onbekende waarnemers, waaronder de overheid en bedrijven. Onder het motto ‘Broadcast Yourself’ (YouTube) delen wij alle private kwesties in het publieke domein. Maar net als in Big Brother, biedt zelfexpressie geen vrijheid. Integendeel: de uiting van onze persoonlijke gevoelens, overtuigingen en verlangens op het internet maakt ons kwetsbaar voor surveillance door de overheid en voor een schending van privacy door bedrijven. In de hedendaagse authenticiteitscultuur zijn dergelijke kritische overwegingen voor burgers irrelevant geworden. Na Big Brother is de publieke wil om gezien te worden groter gebleken dan de angst voor surveillance. Het programma is al jaren van de buis maar wij leven nu, meer dan ooit, in het Big Brother-huis.

Viktor Frölke -
De strafmachine

Viktor Frölke

Bellettrist; wijsgeer; allround ouwehoer; auteur van o.a. Zalig uiteinde

Een idee dat Nederland, maar inmiddels ook de rest van de wereld, ingrijpend heeft veranderd, is de flitspaal. Dat meet ik in de eerste plaats natuurlijk af aan de honderden, wellicht duizenden, euro’s die ik in de loop der jaren – in goed vertrouwen – heb overgemaakt aan cjib Sancties.

Goed, tot zover de mutaties op mijn bankrekening. Maar de flitspaal heeft me ook aan het denken gezet over zoiets pietluttigs als rechtvaardigheid. De flitspaal staat model voor een situatie die in de toekomst alleen nog maar meer zal voorkomen, voorspel ik: die waarin een mens wordt bestraft door een machine.

Kun je aan een machine, en aan een machine alleen, de taak van wetshandhaver overlaten? In Nederland is hierover bij mijn weten nooit een fundamentele discussie gevoerd, en dat verbaast me ook niet. Nederlanders zijn pragmatici. Het ding werkt, is zelfs efficiënt en goedkoop, dus waarom niet? Het is ook koren op de molen van de klikker. Klikken, en flitsen, bevredigt dat zuiver Nederlandse egalitaire gevoel: als er een wet is, dan ontkomt er ook niemand aan. Hodie mihi, cras tibi – ‘Heden ik, morgen gij’.

Het gebrek aan discussie over de flitspaal doet me denken aan het gebrek aan discussie over privacy in dit land. Die wordt dikwijls afgedaan met de dooddoener ‘ik heb niets te verbergen’ – een ondeugdelijk argument, omdat privacy het fundamentele recht is van een mens om met rust gelaten te worden, en niet een soort douaneverklaring.

Waarom krijg ik telkens weer, keer op keer, een boete wegens een snelheidsovertreding op de A2 bij Vinkeveen? Omdat ik hardleers ben. Of: omdat ik te lui ben om ook op de trajecten die ik kan dromen mijn TomTom aan te zetten, die me eraan had kunnen herinneren dat er een flitspaal aankomt.

Een flitspaalbekeuring is een verkapte boete op lui- c.q. laksheid. Maar dat zijn typisch menselijke eigenschappen. Iedereen is weleens lui en laks. Alleen machines zijn het nooit.

De flitspaal werkt volgens dezelfde logica als die van de commandant die een soldaat die bij het scheren een stoppel blijkt te hebben overgeslagen veroordeelt tot eenzame opsluiting. Laat me dat nu eens stalinistisch noemen in plaats van fascistoïde.

En dan heb ik het nog niet gehad over de foutmarge. De politie heeft onlangs toegegeven dat flitspalen minder volmaakt zijn dan gedacht, zelfs met inachtneming van de foutmarge, en dat gedurende een langere periode bepaalde automobilisten op bepaalde routes categorisch onterecht zijn geflitst. Machines maken niet vaak fouten, maar als ze fouten maken, zijn de consequenties vaak ernstiger.

‘If you want a picture of the future, imagine a boot stamping on a human face – forever,’ schreef George Orwell in Nineteen Eighty-Four. Die laars, dat is de machine, die de mens terechtwijst, ook als hij een klein beetje in overtreding is.

In andere landen, met name Angelsaksische, waar een groter punt wordt gemaakt van privacy en de feilbaarheid van machines, wordt geregeld getornd aan de hegemonie van de flitspaal. In de ene gemeente gaat het over de vraag of je een autobezitter wel mag beboeten zonder dat je weet wie er achter het stuur zit. (Het zou ook een carjacker of een gremlin kunnen zijn.) In Californië, lees ik op Wikipedia, is dit probleem opgelost door niet alleen het nummerbord te flitsen, maar ook de persoon achter het stuur, die duidelijk herkenbaar moet zijn, anders is de bekeuring niet rechtsgeldig.

In sommige landen wordt de vraag of flitspalen een goed idee zijn bij referendum voorgelegd aan het volk, dat verrassend genoeg niet altijd tegenstemt.

Kennelijk geen ervaring met die dingen.

Voor wie het nog niet wist: flitspalen zijn een Nederlandse uitvinding. Maus Gatsonides, de roemruchte vooroorlogse coureur, wilde zijn tijden verbeteren op het racecircuit, maar dan moest hij wel een precieze manier hebben om die tijden te meten. Enter de ‘Gatsometer’. De gadget werd vervolgens dankbaar afgenomen en ingezet door gemeenten op zoek naar een vruchtbare inkomstenbron. Inmiddels worden flitspalen gebruikt in vijftig landen.

Op internet is een promotiefilmpje uit 1946 te zien. Een van de eerste flitspalen ter wereld wordt in gebruik genomen, in Haarlem. Dat ging toen nog met een ouderwets fototoestel in een kastje dat in gang wordt gezet door een over de weg gespannen snoer.

Nu gaat alles digitaal. Je merkt niet eens meer dat je wordt geflitst. Tenminste, ik zie nooit meer een flits in mijn achteruitkijkspiegel. Het gaat allemaal ongemerkt. Clean. De foto wordt doorgeseind naar het Centraal Justitieel Incasso Bureau, dat volautomatisch een bekeuring uitprint en die opstuurt naar degene op wiens naam het voertuig staat, in de welbekende envelop met de gevreesde paarse band aan de zijkant.

Niet zeuren, antwoordt de ‘realist’. Flitspalen zijn de facto een vorm van extra wegenbelasting. Kan wel zijn, maar het systeem blijft onrechtvaardig. Straffen is mensenwerk, moet mensenwerk blijven.

In sommige Amerikaanse dorpen verschool de sheriff zich vroeger in de bosjes even voorbij een bord waarop de toegestane snelheid plotseling met 20 mijl omlaagging. Zij die te laat op hun rem sprongen werden aangehouden door de ineens tevoorschijn springende sheriff en op de bon geslingerd.

Dat was tenminste eerlijke oplichterij.

Yoeri Albrecht -
De komst van de Wilde Natuur

Yoeri Albrecht

Directeur De Balie in Amsterdam; doceerde Ideeëngeschiedenis aan de Universiteit van Oxford; voormalig journalist bij o.a. Vrij Nederland en Avro Televisie

Begin jaren zeventig van de vorige eeuw keek ik als kleine jongen met mijn vader vogels langs de Rijndijk bij Amerongen en in de toen nog nauwelijks in cultuur gebrachte Flevopolders. Gewapend met een 8 x 40 kijker en Peterson’s Vogelgids probeerden wij onderscheid te maken tussen zomer- en wintertalingen, topper- en tafeleenden.

Het was de tijd van de ruilverkaveling en het steeds grootschaliger worden van het Nederlandse landschap. Houtwallen, poelen, rietkragen, ruigtes, rijshout, knotwilgen, wielen – vrijwel alle kleine landschapselementen zag je langzaam verdwijnen. Steeds vaker trof je met bouwmateriaal volgestorte slootjes aan. De laatste zandwegen werden geasfalteerd. Nederland was bijna af. Landbouw werd industrie met de bijbehorende monocultuur die industrialisatie altijd en overal met zich meebrengt.

In de houtakkers op de Veluwe en de Utrechtse Heuvelrug zag je nog een enkele vink, een merel en wat mezen. Maar geen houtsnippen of appelvinken. In de poldersloten hoogstens wat wilde eenden en een enkele blauwe reiger. Maar patrijzen, watersnippen, kemphanen: ze verdwenen als sneeuw voor de zon. Ze waren niet opgewassen tegen de monoculturen in bos en veld. Roundup, het giftige wondermiddel van Monsanto, en grote hoeveelheden kunstmest deden het polderland veranderen in woestijnen van Engels raaigras. De korenvelden veranderden in maisakkers. De Wielen langs de Rijndijk waar een paar jaar eerder nog grote karekieten en zomertalingen zaten, leverden bij bezoeken met een veldkijker begin jaren tachtig weinig anders op dan wilde eenden en meerkoeten.

Maar nu, aan het begin van het tweede decennium van de eenentwintigste eeuw, is er opvallend veel veranderd. Ik kijk nog steeds vogels; nu op mijn beurt met mijn zoon van tien. Hij kijkt tamelijk verveeld bij het zien van grote vluchten ganzen in de zomer. Terwijl vluchten wilde ganzen in de zomer mij nog altijd met een gevoel van grote opwinding vervullen. Ganzen in de zomer, die waren er in mijn jeugd niet. Grote groepen wilde ganzen waren iets voor ijzig koude winterdagen in de Flevopolder of in Zeeland.

Wel kan mijn zoon enthousiast worden van het grote zilverreigers tellen langs de A2. Hij zit de hele lengte van de autorit met zijn neus tegen de ruit geplakt en ziet er tussen Amsterdam en Utrecht op goede dagen wel vier of vijf. Stel je voor, grote zilverreigers! Voor mij, in mijn jeugd, waren die een exotische verassing bij excursies naar de Camargue in Frankrijk of de Neusiedlersee in Oostenrijk.

Ik ben blij voor mijn zoon, met wat hij kan zien en met wat hij alweer normaal vindt. Vanaf de Rijndijk bij Amerongen proberen wij in de nieuw aangelegde natuur onderscheid te maken tussen zwarte ruiters, groenpootruiters en witgatjes. En in de Flevopolders speuren we naar zeearenden. Lopend door de Oostvaardersplassen kunnen we de kuddes runderen, herten en paarden van heel nabij zien. Taferelen die aan de natuurfilms uit de Serengeti doen denken. Als ik daar met mijn zoon door de nieuwe wilde natuur loop, denk ik soms met dankbaarheid aan ecoloog Frans Vera.

Het was Frans Vera die begin jaren tachtig (toen Nederland vrijwel af leek) het idee van meer oorspronkelijke wilde natuur lanceerde. Hij schreef (met anderen) in 1986 het baanbrekende ‘Plan Ooievaar’, dat de rivieren in Nederland moest bevrijden uit het korset van dijken. Een natuurlijker rivierbeheer zou tot meer natuur en meer veiligheid leiden. En er zou zo ook een kans ontstaan dat de zwarte ooievaar, die geheimzinnige vogel van de rivierbossen, zou terugkeren.

Dat soort spectaculaire doelen, gekoppeld aan gedegen wetenschappelijke visie en onderzoek, hadden grote impact. De visie van Frans Vera had grote invloed op de inrichting en het beheer van de Oostvaardersplassen, de grote rivieren en grote stukken bos in Nederland. Het heeft ook mede geleid tot het aanleggen van de ecologische hoofdstructuur in Nederland, het aan elkaar gekoppelde netwerk van natuurgebieden in ons land dat op dit moment in Nederland wordt aangelegd. Natuurbeheer werd in de afgelopen decennia steeds meer natuurbouw. Natuurbescherming werd van hekken zetten om de laatste stukjes groen een beweging die het landschap ging veranderen, en die zelfs verdwenen natuur terugveroverde op de eenvormigheid van het ruilverkavelde landschap.

Maar Frans Vera’s invloed op de terugkeer van de wildernis in Nederland gaat veel verder. Vera’s proefschrift Metaforen voor de Wildernis uit 1997 toonde op spectaculaire wijze aan dat de overal geaccepteerde zienswijze dat Europa oorspronkelijk bedekt was door een aaneengesloten bos niet houdbaar was. De graasdruk van oorspronkelijk wilde runderen (oerrund en wisent), paarden en ander grofwild was zo hoog dat een meer open, afwisselend soortenrijk parklandschap het meest voorkomende oorspronkelijke natuurlijke landschap geweest moet zijn. Het gevolg van dit onderzoek zien we overal in natuurterreinen terug in de vorm van zogenaamde ‘grote grazers’: semiwilde runderen en paarden die heide en bos begrazen en ze zo open en divers houden. De terugkeer van onder andere zeldzame soorten vlinders en orchideeën hebben we hieraan te danken.

Het kleinschalige, ambachtelijke, soortenrijke cultuurlandschap van weleer krijgen we helaas niet terug. Maar door het werk van Frans Vera en zijn onderzoek naar natuurlijk natuurbeheer, naar grote grazers en echt bos, hebben we er wel iets voor in de plaats gekregen: wilde natuur. Natuur waar je daadwerkelijk dieren ziet en waar je gelukkig kan zijn. De komst van onder andere grote vluchten wilde ganzen, de zeearend, de kraanvogel en recent zelfs een echte wolf hebben we voor een belangrijk deel aan de ideeën en het wetenschappelijke werk van Frans Vera te danken.

Nico M. van Straalen -
Een genoom voor iedereen

Nico M. van Straalen

Hoogleraar dierecologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam; evolutiebioloog; auteur van An Introduction to Ecological Genomics

Ongetwijfeld is de genomicarevolutie een van de allergrootste omwentelingen in de biologie en de levenswetenschappen in brede zin. Dat je de complete dna-sequentie van een organisme kunt aflezen, van begin tot eind, alle baseparen meenemend, niet alleen de genen maar ook alle tussenliggende niet-coderende onderdelen, is moeilijk te bevatten. Het eerste idee dat zoiets mogelijk zou moeten zijn stamt uit de jaren tachtig van de vorige eeuw, maar jarenlang was het bepalen van basenpaarvolgordes in het dna een moeizaam gedoe. Het kon eigenlijk alleen voor virussen gedaan worden. Voor planten en dieren met complexe genomen van meer dan tien miljoen basenparen leek het lange tijd een bijna ondoenlijke opgave, die tientallen jaren zou vergen.

Maar in 1995 presenteerde de Amerikaanse genoompionier Craig Venter een radicaal nieuwe methode: in plaats van het genoom in stukken te kloneren en de onderdelen dakpansgewijs achter elkaar te leggen om stapje voor stapje in rechte lijn langs het dna te lopen, fragmenteerde hij het hele genoom in één keer. Vervolgens ging hij alle stukjes lukraak uitlezen, waarna het genoom gereconstrueerd werd door alles aan elkaar te plakken op basis van gedeeltelijke overlap in basenvolgorde. Deze revolutionaire nieuwe methode werd whole genome shotgun sequencing (‘de hagelschotmethode’) genoemd. Ze berust op brute technologie en enorme rekenkracht, nodig om het complete genoom te assembleren uit kleine stukjes.

Venter paste zijn nieuwe methode in eerste instantie toe op een eencellige, toen op het fruitvliegje en vervolgens op de mens. Op 26 juni van het jaar 2000 verklaarde de Amerikaanse president Bill Clinton, samen met Francis Collins, hoofd van de National Institutes of Health en Craig Venter, in een wereldberoemde persconferentie dat het uitlezen van het humane genoom vrijwel klaar was. Inderdaad volgde nog net voor het einde van de eeuw de baanbrekende publicatie, hoewel pas in 2004 de klus echt klaar was. ‘Een mijlpaal voor de mensheid’ werd het met een typisch Amerikaans gevoel voor belangrijkheid genoemd, maar het was zonder meer waar. Het vaststellen van de correcte volgorde van de 3,2 miljard basen van het humane genoom vereiste 500 triljoen sequentievergelijkingen en was in die tijd de grootste rekenoperatie die ooit in de biologie gedaan was.

Op dit moment beleven we alweer een tweede biotechnologische revolutie, namelijk de toepassing van ‘volgende generatie’-technieken, waardoor de snelheid van dna-uitlezing nog met ordes van grootte toegenomen is. De nieuwe dna-machines kunnen in korte tijd zo’n onvoorstelbare hoeveelheid informatie produceren dat we nu niet één humaan genoom, maar honderden tegelijkertijd kunnen bekijken en vergelijken. Zo kan men de verschillen tussen mensen in beeld krijgen.

Ook maken de nieuwe technieken het mogelijk om genoomsequenties te bepalen van allerlei planten en dieren in het milieu. Een genoombioloog hoeft zich niet meer te beperken tot de gebruikelijke laboratoriummodellen zoals bakkersgist, het fruitvliegje of de muis. Het is nu mogelijk om willekeurig welke soort onder handen te nemen, of nog sterker, hele levensgemeenschappen tegelijkertijd. Men noemt dat ‘metagenomica’: analyse van al het dna in een bodem- of watermonster, alle soorten tegelijkertijd. Dat is vooral belangrijk voor de ecologie. Onze kennis over het milieu is er de laatste jaren met grote sprongen door toegenomen. Allerlei nieuwe genen zijn ontdekt, en ook organismen waarvan we het bestaan nog niet eens vermoedden.

De genoomrevolutie is in principe een technologie-gedreven innovatie, geïnitieerd vanuit de ongeremde nieuwsgierigheid van innovatieve wetenschappers, maar ze heeft een gigantische impact op de hele maatschappij, vooral omdat elke individuele mens, althans in de westerse wereld, er de vruchten van plukt. Dat krijgt bijvoorbeeld vorm in het zogenaamde ‘1000 dollar-genoom’: de mogelijkheid voor elke individuele mens om voor een bedrag van minder dan 1000 dollar zijn volledige genoomkaart in bezit te krijgen. Zo’n persoonlijke genoomkaart maakt het mogelijk om, in geval van ziekte, het type en de dosering van geneesmiddelen, of een bepaalde behandeling, af te stemmen op de persoon, dat wil zeggen op de aanwezigheid van bepaalde genvarianten.

Dat de genoomrevolutie een enorme invloed heeft op de maatschappij is overduidelijk. Ook is duidelijk dat biologen ontzettend enthousiast geworden zijn over de vele mogelijkheden die de genoomtechnologie hun biedt. Maar in dat enthousiasme schuilt ook een gevaar. Soms wordt de indruk gewekt dat als we maar het dna van elke individuele mens kennen, we ook weten welke ziekten hij kan krijgen, of hij erg oud wordt en zelfs wat zijn karaktereigenschappen zijn. In werkelijkheid is de relatie tussen het fenotype (het geheel van uitwendig waarneembare eigenschappen) en het genoom veel onduidelijker dan je zou denken. Het vermogen van de genetica om complexe eigenschappen te voorspellen wordt zwaar overschat. Uit de talloze genoombrede associatiestudies die de laatste jaren zijn uitgevoerd, komt zelden een duidelijk beeld naar voren als het gaat om eigenschappen die door meerdere genen bepaald worden. We weten dat allerlei ziektebeelden een erfelijke component hebben en dat zelfs karaktereigenschappen zoals pionierszin, opvliegendheid, empathie en dergelijke voor een niet onaanzienlijk deel hun basis hebben in het dna, maar hoe precies de 22.000 genen van ons genoom in onderlinge wisselwerking zulke complexe eigenschappen bepalen is vooralsnog een raadsel.

Dierkundigen kennen dit probleem als ‘Het beest in het genoom’. Als we het dna van een soort volledig kennen, kennen we dan ook de soort? Is het mogelijk om alleen op basis van een genoomsequentie te voorspellen hoe een dier eruitziet? Het teleurstellende antwoord is dat zoiets op dit moment alleen mogelijk is door vergelijking met een dier dat we al kennen. Of een dier vier poten heeft of zes, of de ogen in zijn kop zitten of in zijn handen, of hij in het water leeft of op het land, dat alles ligt vast in het dna, zoveel is duidelijk. Maar omgekeerd zijn we niet in staat om uit het dna af te leiden hoe een dier eruitziet. Waar ligt het beest in het genoom? Zolang we die vraag niet kunnen beantwoorden, past de genoombioloog, ondanks de onvoorstelbare voortgang van de laatste jaren, bescheidenheid.

Menno Schilthuizen -
Evolutie is overal

Menno Schilthuizen

Hoogleraar kenmerkevolutie, Universiteit Leiden; auteur van Frogs, Flies & Dandelions en The Loom of Life

De ontdekker van evolutie door natuurlijke selectie was zelf verrassend bescheiden over de kracht van het door hem onthulde mechanisme. ‘We see nothing of these slow changes in progress until the hand of time has marked the lapse of ages,’ schreef Charles Darwin. Evolutie, zo dacht Darwin en zo denken de meeste mensen nog steeds, is een uiterst traag proces, waar we in ons dagelijkse leven niets van merken. Toch hebben zich in de afgelopen eeuw talloze bewijzen opgestapeld dat evolutie wel degelijk heel snel kan plaatsvinden. Als de genetische basis van een eigenschap niet al te complex is, de selectiedruk sterk (een groot verschil tussen al dan niet overleven bij het al dan niet hebben van de eigenschap) en de tijd tussen opeenvolgende generaties kort, dan kunnen dier- en plantensoorten razendsnel aan veranderende omstandigheden aangepast raken.

Een greep uit de voorbeelden: slakken en lieveheersbeestjes die door klimaatverandering lichter van kleur worden (doordat een lichtere ‘huid’ oververhitting voorkomt); vissen die door overbevissing zich jonger gaan voortplanten; vogels die door voedselgebrek zwaardere snavels krijgen waarmee ze hardere zaden kunnen kraken; wantsen die een nieuwe voedselplant met grotere vruchten koloniseren en daardoor langere zuigsnuiten krijgen. Al deze voorbeelden betreffen één erfelijke eigenschap die binnen enkele tientallen jaren is veranderd. Maar er zijn ook voorbeelden van de evolutie van meerdere erfelijke eigenschappen tegelijkertijd. De Noord-Amerikaanse appelvlieg is bijvoorbeeld een nieuw ontstane boorvliegensoort, afgesplitst van de meidoornvlieg na kolonisatie van de appel als nieuwe voedselplant. Dat laatste werd mogelijk door evolutie die de complete levenscyclus en levenswijze van de vlieg beïnvloedde en tegelijkertijd de nieuwe soort genetisch isoleerde van de vooroudersoort. En om een voorbeeld dichter bij huis te noemen: de stadsmerel en de bosmerel zijn ook hard op weg om verschillende soorten te worden.

Het is problematisch dat het besef dat evolutionaire aanpassing heel snel kan plaatsvinden en eigenlijk iets is wat overal en altijd voorkomt, niet algemeen verbreid is. De implicaties zijn namelijk dat dieren en planten, mits ze aan bovengenoemde voorwaarden voldoen, voortdurend om ons heen evolutie ondergaan. Dit is zeker het geval wanneer de omstandigheden die voor hun voortplanten en overleven van belang zijn, aanmerkelijk veranderen. En daar is vandaag de dag natuurlijk meer dan ooit sprake van. We leven in wat geologen al serieus het antropoceen noemen: een tijdperk waarin de gehele aarde sterk beïnvloed wordt door menselijk handelen. Het voorspellen van het uiterlijk en functioneren van onze ecosystemen, een soort ‘ecologisch weerbericht’, is van groot belang om in te kunnen spelen op ophanden zijnde veranderingen en er niet door overvallen te worden.

Voor dichtbevolkte landen als Nederland geldt dit zelfs in zeer sterke mate. Niet alleen wordt het klimaat warmer en de lucht vuiler, maar ook vinden op kleine schaal voortdurend ecologische veranderingen plaats. Een steeds groter deel van onze inheemse dier- en plantensoorten leeft in agrarisch of stedelijk gebied, en zelfs in natuurgebieden laat de invloed van de mens zich gelden. Tuinen en parken staan vol met exotische plantensoorten; de temperatuur in het hartje van een grote stad is tot 7 graden hoger dan in het omliggende gebied; snelwegen versnipperen populaties en stellen ze bloot aan dodelijke projectielen (auto’s), winterpekel en fijnstof. En op het platteland heeft de natuur te maken met pesticiden, gereguleerde grondwaterstanden, besproeiing en bevloeiing en het uitrijden van mest.

Het is verrassend dat vrijwel niemand in natuur beherend Nederland beseft dat dit allemaal extreem krachtige vormen van selectiedruk zijn, waar soorten evolutionair op zullen reageren. Het natuurbeheer gaat momenteel uitsluitend uit van ecologische veranderingen. Soorten worden gezien als statische, onveranderlijke eenheden, met onwrikbare ecologische eisen en toleranties. Ik ben er echter van overtuigd dat evolutionaire veranderingen deze eisen en toleranties danig zullen doen verschuiven, waardoor het doen van voorspellingen en uitspraken over ecosystemen van de toekomst onmogelijk is zonder die evolutionaire aspecten daarin mee te nemen.

In de geneeskunde heeft deze revolutie zich al voltrokken. Gingen medici er enkele decennia geleden nog van uit dat een medicijn of antibioticum eindeloos werkzaam zou zijn, inmiddels is de voortdurende aanpassing (resistentie) van ziekteverwekkende organismen aan medicinale behandelingen een hoeksteen van de moderne, evolutionaire geneeskunde. In het kielzog van de evolutionaire geneeskunde zullen we in de komende decennia evolutionair natuurbeheer kunnen gaan verwachten. Hoelang blijft Amerikaanse vogelkers nog een probleemsoort voordat de inheemse plantenetende insecten zich erop hebben aangepast? Blijft de grutto achteruitgaan of past hij zich gaandeweg aan het moderne agrarische landschap aan? Zorgt het egel-verpletterende snelwegverkeer voor voldoende selectiedruk om het gedrag van deze dieren blijvend te beïnvloeden?

dna-technologie maakt het spoedig mogelijk om niet alleen de zichtbare eigenschappen van dier- en plantensoorten in de gaten te houden, maar ook de onzichtbare, fysiologische eigenschappen. Op die manier kunnen we inzicht krijgen in welke aanpassingen aan het veranderende landschap wel te verwachten zijn, en bij welke soorten, en welke niet. Iets wat uiteindelijk zo’n ‘ecologisch weerbericht’ binnen bereik zal brengen.

Neelie Kroes -
Het ultieme realiseren voor de chips van morgen: EUV

Neelie Kroes

Vicepresident van de Europese Commissie, verantwoordelijk voor de Digitale Agenda; voormalig Europees Commissaris voor de Mededinging

Zonder te overdrijven: met een paar goed gekozen woorden kun je de richting van een hele economische sector beïnvloeden. In 1965 voorspelde Gordon Moore, fysicus en oprichter van Intel, dat de hoeveelheid functies die je op een computerchip kunt plaatsen elke twee jaar verdubbelt. Moores stelling, overigens gebaseerd op zijn eigen waarneming, was niet alleen illustratief voor de snelheid van het vernieuwend vermogen van de chipindustrie. Het werd ook de standaard die de semiconductorindustrie permanent uitdaagde om dit tempo vol te houden. Niemand kon het zich veroorloven om achter te blijven! Met de wet van Moore heeft hij het leidende principe voor de mondiale chipindustrie neergezet.

De uitwerking van zijn richtinggevende voorspelling is enorm. In 1976 kostte de eerste supercomputer nog miljoenen dollars, had het gewicht van een olifant en gebruikte een apart koelsysteem om niet oververhit te raken. Tegenwoordig heeft de smartphone meer rekenkracht dan zijn technologische voorouder, en is hij ook nog eens veel goedkoper. In wezen draagt 60 procent van de Nederlandse huishoudens met de smartphone een supercomputer bij zich, die minder weegt dan een chihuahua.

Dit voorbeeld illustreert waar veertig jaar Moores wet toe heeft geleid: computers zijn kleiner, krachtiger, goedkoper en verbruiken minder energie. En dit heeft zijn impact op vrijwel al onze economische sectoren en maatschappelijke uitdagingen. Niet alleen voor de auto waarin we rijden, maar ook voor de mri-scans in de gezondheidzorg, elektronisch zakendoen, e-government, het energieverbruik van laptops en niet te vergeten de telecommunicatie en bijbehorende sociale media van Facebook tot Skype. Informatie- en communicatietechnologie zijn met ons dagelijks leven en werk verweven. Geleidelijk ontwikkelt onze economie zich tot een digitale economie.

Frappant is dat vernieuwers niet alleen graag de controle houden over hun eigen ideeën en creaties, maar blijkbaar ook over de wetmatigheden die ze zelf in het leven roepen. Veertig jaar nadat Moore zijn eigen empirische wet wereldkundig maakte, hief hij hem ook weer op. Hij zag in dat je materialen niet tot in het oneindige kon verkleinen. De fysieke wereld kent nu eenmaal zijn beperkingen. Niet dat deze uitspraak negatief uitpakte. Integendeel – hij werkte als een rode lap op de stier. Door te verkondigen dat het einde in zicht kwam, werd het ‘man on the moon’-syndroom aangewakkerd van de echte chipinnovator: de ambitie om de grenzen van de miniaturisatie op te zoeken, baanbrekende concepten te ontwikkelen, cynisme te trotseren, de beste partners te kiezen en samen het uiterst denkbare te realiseren. Begrenzing, of het eindige, wordt zo een rekbaar begrip. Niet zonder noodzaak overigens. De semiconductorindustrie heeft grote belangen bij de verlenging van de levensduur van Moores wet. Zij investeerde de afgelopen decennia honderden miljarden dollars in de bestaande technologieën. Deze gigantische industrietak is als een olietanker op zee en kan niet ineens zijn koers wijzigen.

Iedereen kent Silicon Valley in Californië als het innovatieve hart van de chipindustrie. Minder mensen weten dat in het Brabantse Veldhoven het bedrijf asml staat, wereldleider op het gebied van machines die chips produceren. De euv-technologie van asml gebruikt extreem ultraviolet licht om transistors op chips te graveren die honderd keer sneller zijn en meer geheugencapaciteit hebben dan de krachtigste chips die vandaag beschikbaar zijn. Je zou kunnen zeggen dat de toekomst van Silicon Valley, evenals die van de hele chipindustrie, de komende jaren wordt bepaald door wat er in Nederland gebeurt. Vanzelfsprekend ontwikkel je deze baanbrekende innovaties niet alleen. Alleen in Duckstad wonen Willie Wortels. Vanuit Veldhoven slaat asml zijn vleugels uit. Om euv tot een succes te maken wordt er samengewerkt met de beste partners over de gehele wereld. Dit zijn onder meer toonaangevende Europese instituten als imec in Leuven, Leti in Grenoble en Fraunhofer in Dresden, en bedrijven als tsmc in Taiwan, Zeiss, Intel en Samsung.

Wat is euv? Voor velen is de microscoop van de middelbare school het instrument waarmee we dingen kunnen zien die normaal onzichtbaar zijn voor het blote oog. Dat is op microschaal. euv functioneert op een formaat dat nog vele duizenden keren kleiner is. Om een beeld te geven: een nanometer is een miljoenste millimeter. Een rode bloedcel in het menselijk lichaam is 7000 nanometer groot. euv gaat over 13,5 nanometer en is daarmee tien tot twintig keer kleiner dan huidige technologieën die worden gebruikt om chips laag voor laag in elkaar te zetten. Dat is bijna niet meer te bevatten. Het ziet ernaar uit dat de eindigheid van de hoeveelheid schakelingen op een chip door euv nog minstens tien jaar wordt uitgesteld. De technologie betekent een revolutie voor chipproductie voor een markt die grote aantallen nodig heeft. En met grote gevolgen voor producten die chips gebruiken. De prototypes zijn al af. Als alles volgens plan verloopt, worden de machines die grote hoeveelheden chips kunnen maken over enkele jaren afgeleverd.

De verwachte impact van euv is groot. We staan pas aan het begin van onze digitale samenleving en economie. De kracht van de huidige smartphone is mogelijk over een aantal jaren verkrijgbaar op een formaat kleiner dan 20 eurocent-muntje, en dat beïnvloedt ontwikkelingen als ‘the internet of things’, ‘cloud computing’, maar ook bijvoorbeeld onze energievoorziening. Op dit moment gebruiken 2,4 miljard mensen internet. Dat is bijna een derde van de wereldbevolking. Per dag sturen zij 144 miljard e-mails. 5 miljard mensen hebben een mobieltje. Bijna 10 procent van de wereldpopulatie gebruikt Facebook. Elk jaar komen er 51 miljoen websites bij, en we hebben er al 634 miljoen. 90 procent van al onze data is de laatste twee jaar gegenereerd!

Technologie kan het uiterst denkbare realiseren; technologie blijft ook mensenwerk. Daarom hoop ik dat euv jongeren inspireert om niet alleen de enthousiaste gebruikers te zijn van apps, games, zoekmachines en smartphones, maar dat ze zelf grenzen opzoeken en vormgeven aan de nieuwe generatie social media, ‘internet of things’ of chipmachines. De toekomst ligt niet alleen aan de overkant van de oceaan. De toekomst ligt vooral ook hier, in Europa. Daarvoor zullen Europese bedrijven, kennisinstellingen en overheden hun grensverleggende ambities, kennis en investeringskracht nog intensiever moeten combineren. Met als leidraad de ambitie om in het post-Moore-tijdperk een baanbrekende rol op wereldniveau te spelen.

Ronald Hanson -
De kwantumrevolutie komt eraan!

Ronald Hanson

Hoogleraar natuurkunde, TU Delft; lid De Jonge Akademie van de knaw

‘Wat leven we toch in een rare wereld.’ Je hoort het vaak zeggen, bij de bakker, bij de borrel. Gek genoeg hoor je dit ook veel bij wetenschappers die proberen de natuurwetten van ons heelal te doorgronden. Die wetten, en in het bijzonder de theorie van de kwantummechanica, zijn zo bizar dat studenten die er voor het eerst mee te maken krijgen vol ongeloof protesteren. Kan iets echt op twee plekken tegelijkertijd zijn? Is het mogelijk dat een keuze die ik hier maak instantaan invloed heeft op iets aan de andere kant van de wereld? Kwantummechanica zegt: ja, dat kan.

De enorme technologische ontwikkeling van de afgelopen vijftig jaar was mogelijk door het toepassen van kwantummechanische effecten die de natuur ons heeft gegeven. In de komende decennia gaan we het bizarre kwantumgedrag op grote schaal zelf maken en volledig naar onze hand zetten. Met een nieuwe kwantumrevolutie tot gevolg. De ultieme kwantumrevolutie: een tijdperk waarin we spectaculaire nieuwe materialen en medicijnen simpelweg zouden kunnen ontwerpen op de computer, maar ook een tijdperk waarin kwantumcomputers zo krachtig zijn dat de huidige digitale beveiliging zo lek wordt als een mandje. En waarin tegelijkertijd een fundamenteel andere beveiliging mogelijk wordt die werkt op basis van de kwantumprincipes.

De theorie van de kwantummechanica werd in de twintigste eeuw ontwikkeld om het gedrag van microscopische deeltjes zoals atomen en elektronen te beschrijven. Hoewel het succes van de theorie onomstreden was, leidde de interpretatie van de kwantummechanica tot grote botsingen tussen de grote geesten van destijds. Einstein deed de ene poging na de andere om aan te tonen dat de theorie niet compleet was, en daarbij stuitte hij op interessante paradoxen. In een artikel uit 1935 (samen met Podolsky en Rosen) probeerde hij aan te tonen dat kwantummechanica niet het hele verhaal kon zijn, omdat het onder bepaalde omstandigheden leidde tot een verstrengeling van deeltjes: de toestand van deeltje A kon niet meer beschreven worden zonder de toestand van deeltje B erbij te betrekken, ongeacht de afstand tussen de deeltjes. Dat moest wel onzin zijn, aangezien niets sneller kan reizen dan het licht, dat had Einstein tenslotte zelf met zijn relativiteitstheorie bewezen.

Tijdens Einsteins leven waren dit soort bespiegelingen puur filosofisch, want er leek geen manier te zijn om zijn ideeën ooit te testen. Maar in 1964, enkele jaren na Einsteins overlijden, kwam John Bell met een voorstel voor experimenten die duidelijk zouden maken wie er nou eigenlijk gelijk had. Gelijktijdige metingen aan twee verstrengelde deeltjes zouden sterkere correlaties laten zien dan Einsteins gezichtspunt toelaat. Sinds de jaren tachtig zijn verschillende van deze experimenten gedaan, met toenemende nauwkeurigheid en volledigheid, maar met telkens weer dezelfde uitkomst: kwantummechanica geeft de juiste beschrijving. Einstein lijkt ongelijk te hebben: het kan inderdaad zo zijn dat toestanden van deeltjes elkaar beïnvloeden, ook al zijn ze ver van elkaar verwijderd!

De meeste mensen weten niets van deze vreemde, maar ook zo fundamentele kwantumtheorie. Toch zijn we nu al omringd door technologie die op een of andere manier gebruikmaakt van kwantummechanische effecten. De bouwsteen van al onze computers – de transistor – werkt bijvoorbeeld omdat een elektron tegelijkertijd op meerdere plekken binnen de transistor kan zijn. Een laser – belangrijk element van het internet – werkt omdat atomen niet continu uitzenden maar gekwantiseerde pakketjes van licht wegsturen. Magneten in een mri-scanner geleiden stroom zonder weerstand omdat alle elektronen in zo’n supergeleider zich samen als één kwantummechanisch geheel gedragen. En zo zijn er nog veel meer technologieën die passief gebruikmaken van in de natuur aanwezige kwantummechanische fenomenen.

De kwantumrevolutie die ik hier voorspel, komt voort uit de ultieme wens van wetenschappers om kwantumfenomenen zélf te kunnen regisseren, precies zoals wij dat willen en met de effecten die wij wensen. Een voorbeeld: we zouden graag een materiaal hebben dat supergeleidend is onder dagelijkse omstandigheden (nu moeten we zulke materialen op een temperatuur brengen van minstens honderd graden Celsius onder nul). Zo’n supergeleider zou een fantastische energietransporteur zijn, die zonne-energie uit de Sahara zonder verliezen naar Nederland kan brengen. Ander voorbeeld: we zouden graag op moleculair niveau nagaan wat medicijnen precies doen in het lichaam. Dan kunnen we nieuwe moleculen en medicijnen ontwerpen op de computer met specifieke eigenschappen om bijvoorbeeld bepaalde ziekten te genezen.

Het probleem is dat we de onderliggende kwantummechanische processen niet kunnen berekenen; onze huidige computers werken te simplistisch om de kwantumwereld te kunnen vatten. Computers werken met bits die waarde 0 of 1 hebben. Om de kwantumwereld te begrijpen moeten de bits alles kunnen wat in de kwantumwereld ook mag: ze moeten dus 0 en 1 tegelijk kunnen zijn. Dat soort bits – kwantumbits – proberen we sinds een jaar of tien op allerlei manieren te maken op verschillende soorten chips. Veel van de wetenschappelijke vragen rond kwantumbits zijn al opgelost, en de tijd lijkt rijp om de stap te maken naar grootschalige kwantumcomputers.

De kwantumrevolutie zal ook onze digitale beveiliging op de kop zetten. Huidige beveiliging – zoals met de pincodes – maakt gebruik van rekensommetjes die de ene kant op gemakkelijk zijn (bijvoorbeeld 13 x 7 = 91 kan je zo intikken op je rekenmachine) maar de andere kant op moeilijk (91 = ? x ?, hoe pak je dat aan?). We gaan ervan uit dat voor grote getallen niemand het sommetje de moeilijke kant op kan oplossen. Van kwantumcomputers weten we dat ze de moeilijke kant op wél efficiënt zijn; ze zullen de huidige beveiliging dus razendsnel kunnen kraken. Interessant genoeg geeft de kwantummechanica ons ook een oplossing: een beveiliging die niet rekent op andermans onkunde, maar op de fundamentele wetten van de natuurkunde. Kort gezegd werkt het zo: zender en ontvanger maken twee verstrengelde deeltjes en doen de test van Bell. Zien ze de door Bell voorspelde correlaties, dan is de verstrengeling intact en weten ze zeker dat er niemand afluistert!

Tobias Tiecke -
Kwantum informatietechnologie

Tobias Tiecke

Onderzoeker in experimentele kwantumfysica aan Harvard University; redacteur Sciencepalooza

Kwantummechanica, de theorie die deeltjes op de allerkleinste schaal beschrijft, is inmiddels bijna honderd jaar oud en veel toepassingen, goed of slecht, zijn eruit voortgekomen; gps, lasers, mri-scanners en kernenergie zijn er maar een paar. In deze toepassingen worden kwantummechanische verschijnselen benut, maar op een nog fundamenteel niveau. Door het manipuleren en aan elkaar koppelen van meerdere kwantumsystemen zal er een hele nieuwe vorm van kwantumtechnologie mogelijk worden.

Objecten als atomen en fotonen hebben kwantummechanische eigenschappen, en door die te manipuleren kan er informatie in opgeslagen worden. Een atoom heeft verschillende kwantumtoestanden; dit is het beste voor te stellen door een atoom als een kleine magneet te zien waarvan de noordpool omhoog of omlaag kan wijzen. De richting van de magneet kan gebruikt worden als een vorm van informatie: 0 is omlaag, 1 is omhoog. Naast atomen hebben veel deeltjes, zoals fotonen, vergelijkbare maar iets minder intuïtieve kwantumeigenschappen. Door de analogie die ze met de bits van een computer vertonen worden deze atomen of fotonen met hun kwantuminformatie qubits genoemd. Het bijzondere (en verwarrende) aan een qubit is dat deze tegelijk 0 en 1 kan zijn en daarmee fundamenteel nieuwe mogelijkheden creëert.

Qubits kunnen bijvoorbeeld gebruikt worden om mee te communiceren, en daarmee krijgen we zogeheten kwantumcommunicatie. Afgelopen zomer werd bekend dat veel overheden op grote schaal telefoon- en internetverkeer aftapten. Deze gebeurtenissen roepen de vraag op hoe dit te voorkomen is. Je kunt bijvoorbeeld een bericht versleutelen met een geheime code voordat je het verstuurt, zodat een eventuele afluisteraar het bericht niet begrijpt. Dit is al een stuk veiliger, maar in principe is een code altijd te kraken. Wat nu als het kopiëren van een verzonden bericht überhaupt niet mogelijk is? Niet heel moeilijk te kopiëren, maar fundamenteel onmogelijk! Dit is misschien moeilijk voor te stellen, maar het blijkt te kunnen met behulp van kwantuminformatie. Kwantuminformatie kan namelijk niet gekopieerd worden. Dit komt doordat een meting van de kwantumtoestand van een qubit deze qubit per definitie beïnvloedt. Om deze reden valt kwantuminformatie fundamenteel gezien dus niet te kopiëren: mocht je haar proberen te kopiëren, dan verdwijnt de informatie van de oorspronkelijke qubit.

Dit zal wel sciencefiction zijn, denkt u misschien? Nee, niets is minder waar! Deze technologie is zelfs al gevorderd tot het punt dat de eerste versies te koop zijn! Het Zwitserse bedrijf ID Quantique verkoopt apparaten waarmee kwantummechanisch gecommuniceerd kan worden. Fotonen worden in een kwantummechanische toestand gebracht en van A naar B gezonden door een standaard glasvezelkabel. Mocht persoon C – die hier niets te zoeken heeft – naar het foton kijken, dan merken zowel persoon A als B dat er iets veranderd is; daarmee weten ze dat de communicatie onveilig was en kunnen ze daarop inspelen. Een fascinerend effect als je bedenkt dat enkele fotonen extreem fragiel zijn, maar dat hun kwantumtoestand desalniettemin over tientallen kilometers verstuurd kan worden! Het probleem van deze technologie zit nog in de afstand. Omdat kwantumtoestanden niet te kopiëren zijn, bestaan er ook geen kwantumversterkers en is langeafstandscommunicatie daarmee nog niet mogelijk. Maar vrees niet, het blijkt dat door een keten van kwantumsystemen aan elkaar te koppelen dit probleem opgelost kan worden, en er wordt momenteel hard gewerkt om dit werkelijkheid te maken.

Een ander voorbeeld is het Canadese bedrijf D-Wave, dat naar eigen zeggen een kwantumcomputer verkoopt; hiermee zou het mogelijk zijn om sneller te zoeken naar data. Niet geheel onverwacht heeft Google er al één gekocht. Het is momenteel nog controversieel of het apparaat dat de Canadezen verkopen wel nuttig is, dat wil zeggen of hij wel echt sneller kan zoeken dan een gewone computer. Bovendien heeft deze computer nog maar 512 qubits. Dit is slechts genoeg geheugen om zes telefoonnummers in op te slaan en daarmee nog niet heel nuttig, maar juist de stap van enkele qubits naar 512 is een mijlpaal waarbij veel technologische problemen zijn opgelost om een complex kwantumsysteem te kunnen commercialiseren.

Een andere manier om naar de toekomst van kwantumtechnologie te kijken, is dat we er niet meer omheen kunnen. Het Nederlandse hightechbedrijf asml uit Veldhoven maakt machines waar computerchips mee gemaakt worden. asml is marktleider wereldwijd, en chipfabrikanten als Intel en Samsung kopen hun machines in Veldhoven. De kracht van asml is dat het gedurfde nieuwe technologie ontwikkelt om de transistors op chips steeds kleiner en daarmee sneller te maken. Al sinds de jaren zeventig verdubbelt het aantal transistors op een chip elke twee jaar, volgens de wet van Moore. Als deze trend doorzet, zullen de chips die asml maakt binnen tien jaar zo klein zijn dat kwantummechanische effecten dominant worden. Hoe dat verdergaat is nog niet duidelijk, maar het moet kwantumtechnologie zijn.

Wat de exacte impact van deze technologische ontwikkelingen is, blijft moeilijk te voorspellen, maar dat er in de komende tientallen jaren een fundamenteel andere technologie het licht zal zien, is duidelijk.

David Nieborg -
Het vliegwiel van de Nederlandse game-industrie

David Nieborg

Onderzoeker Universiteit van Amsterdam; publicist; consultant

Sommige takken van de vaderlandse creatieve industrie hebben het moeilijk. De game-industrie hoort daar niet bij. En dat terwijl Nederland lange tijd geen game-industrie van betekenis had.

De eerste games en spelcomputers zijn ontwikkeld in Amerika en Japan. Denk aan bedrijven als Sega, Sony, Atari, Nintendo en later Microsoft. Met uitzondering misschien van Groot-Brittannië had Europa, laat staan de rest van de wereld, weinig in de melk te brokkelen. Er waren binnen Europa een paar speluitgevers en een handjevol spelontwikkelaars, maar in vergelijking met de grote broers in het Oosten en Westen had het gemiddelde Europese land geen game-industrie van betekenis.

En dus had Nederland ook lange tijd geen gamemakers van betekenis binnen de landsgrenzen – hartstikke zonde! Gameontwikkeling is bij uitstek geschikt voor een land dat een kenniseconomie pretendeert te zijn en voor een economie die van nature internationaal georiënteerd is. Games zijn veel minder ‘talig’ dan bijvoorbeeld film en dus makkelijker te exporteren. Zeker in het digitale tijdperk.

Gelukkig was er een omslagpunt rond de eeuwwisseling. Er waren voordien zeker wel Nederlandse gameontwikkelaars actief, maar als hobbyist of in losse samenwerkingsverbanden. Het educatieve spel Meesters van Macht werd uitgegeven in 1997, als een goed voorbeeld van een serious game, een spel met een ander doel dan vermaak. De eerste grote Nederlandse speluitgever, Playlogic Entertainment, werd opgericht in 2001. Iets later werd de gamestudio Guerrilla Games opgericht, die zou uitgroeien tot een speler van wereldformaat.

Vandaag de dag zijn er studio’s die zich richten op mobiele games, pc-games, casual games, toegepaste games, advergames en simulaties. Ook zijn er ondernemers die spelersdata of gamekunst verkopen. In totaal zijn er nu meer dan driehonderd Nederlandse gamebedrijven, waarvan de helft ontstaan is na 2005.

Schijnbaar vanuit het niets is alsnog een groep bedrijven ontstaan die wereldwijd erkenning krijgt en die de potentie heeft om een van de belangrijkste pijlers te worden van de Nederlandse creatieve industrie.

Hoe dit succes te verklaren? De meeste eer gaat natuurlijk naar de eigenwijze en gepassioneerde ondernemers die hun dromen najagen en niets liever doen dan ‘toffe games maken’. Maar zij moeten wél de ruimte krijgen, soms zelfs letterlijk.

Een mooi voorbeeld van het verstrekken van werkruimte voor spelmakers is de Dutch Game Garden. In een prachtig pand aan het Utrechtse Neude kunnen jonge ondernemers tegen gereduceerd tarief een kantoor betrekken. Een geslaagd initiatief waarin niet door ‘de markt’ wordt voorzien, maar dat mede mogelijk is gemaakt door de provincie Utrecht, de gemeente Utrecht en het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling van de Europese Commissie.

Naast ruimte is talent nodig. Wederom hebben publieke partijen het voortouw genomen om een van de fundamentele problemen van de jonge industrie op te lossen. Als het om nieuwe aanwas gaat, kende de game-industrie lange tijd een typisch kip-ei-probleem. Dat wil zeggen: er waren geen goed opgeleide ontwikkelaars om games te maken. En opleidingen, op hun beurt, hadden geen bedrijven om hun studenten voor op te leiden. Die tijd is voorbij: mbo- en hbo-instellingen en universiteiten leveren nu jaarlijks honderden studenten af. Sommigen vinden een plek bij bestaande bedrijven, en misschien nog wel belangrijker: een deel begint voor zichzelf.

Gevolg van deze investeringen is dat het vliegwiel goed lijkt te draaien. Dit is mede te danken aan het inzicht en de durf van fanatieke individuen die werken bij universiteiten en hogescholen, maar ook aan beleidsmakers bij de provincie, gemeenten en de rijksoverheid. Zonder hun hulp was er nu niet een kennisinfrastructuur geweest en een groeiend ecosysteem van spelmakers, adviseurs, uitgevers, kunstenaars, studenten, onderzoekers, gamejournalisten en spelers.

Niet onbelangrijk is dat de Nederlandse game-industrie inmiddels ook een eigen culturele infrastructuur heeft ontwikkeld. Regelmatig worden game-gerelateerde evenementen georganiseerd, er is een vakblad, er zijn prijzen en helden – wederom mede mogelijk gemaakt door enthousiaste studenten, investeringen van gemeenten en provincies en natuurlijk door die enthousiaste ondernemers.

Met andere woorden: de bedrijvigheid in de Nederlandse gamesector is mede te danken aan de samenwerking tussen creatieve ondernemers, nationale en regionale beleidsmakers en het hoger onderwijs. Gezien de enorme groeipotentie van de game-industrie is precies op het juiste moment geïnvesteerd. Het lijkt mij een goed idee om er alles aan te doen om deze groei door te laten zetten.

Marlies P. Schijven -
Serious gaming: Verbeter uw eigen dokter!

Marlies P. Schijven

Chirurg amc; voorzitter van de Dutch Society for Simulation in Healthcare

Bijzonder heb ik het altijd gevonden: een patiënt die me niet kent, maar die wel voldoende vertrouwen in mij heeft om door mij geopereerd te willen worden. Op basis waarvan? Omdat ik als chirurg in een academisch ziekenhuis werk en de Nederlandse gezondheidszorg toch zo goed is? Omdat iemand anders me misschien aanbevolen heeft? Of meer waarschijnlijk: omdat ik de eerstvolgende vrije poliplek voor iemand met dat probleem had, en de patiënt toch niet weet welke dokter goed is?

Dagelijks werk ik met patiënten die me zonder vragen hun meest kostbare bezit, hun leven, toevertrouwen. Bijna niemand die me vraagt hoe vaak ik een bepaalde operatie gedaan heb. Niet dat dat alles zegt, maar raar vind ik het wel. Want hoe weet je nou eigenlijk of je chirurg goed is? Natuurlijk zijn er algemene ziekenhuiscijfers over complicaties en uitkomsten, maar die zijn voor een patiënt niet heel inzichtelijk en zeggen ook weinig over de individuele arts. Patiënt-waarderingswebsites? Tsja, het is maar zeer de vraag of dit een goede graadmeter is. Voor ontevreden patiënten kan een forum een waardevolle uitlaatklep zijn, maar tevreden patiënten zullen veel minder snel de dokter ongevraagd ‘liken’. Zwartboeken zijn er misschien wel, doorhalingen in het big-register ook, maar een goede ‘tripadvisor’ voor de patiënt is er gewoonweg (nog) niet. En een kwaliteitscontrole door een gezonde, getrainde ‘undercoverpatiënt’ heb ik volgens mij ook nog nooit gehad.

Een heel belangrijke vraag die u kunt stellen aan uw dokter is of hij/zij wel voldoende videospelletjes speelt! Het is namelijk bekend dat dokters echt béter worden als ze gamen. Chirurgen presteren beter bij laparoscopische ingrepen als ze regelmatig een computerspelletje spelen. In 2004 meldde chirurg Butch Rosser in een geruchtmakende studie al dat dokters die minimaal drie uur per week videospelletjes op de Nintendo en Playstation speelden, meer dan een kwart sneller waren en 37 procent minder fouten maakten tijdens laparoscopische operaties. Ook recent zijn er veel studies gepubliceerd, alle met vergelijkbare resultaten: van gamen word je beter als dokter! Blijkbaar doet gamen iets met je hersenen waardoor het brein sneller wordt en de handvaardigheid gerichter. En dat met ‘gewone’ entertainmentgames. Dat geldt niet alleen voor chirurgen, en niet alleen voor games die je kunt spelen op de computer, Playstation of de Nintendo Wii. Het geldt ook voor het gebruiken van smartphone-apps. Een goed opgezette studie laat zien dat na het spelen met de smartphone-applicatie ‘iResus’ de prestaties bij de opvang van een patiënt in kritieke toestand significant verbeteren. Een recente publicatie in het blad Resuscitation meldt dat door oefenen met de smartphone-app picu Calculator het klinisch handelen significant verbetert in termen van accuratesse, tijdwinst en zelfvertrouwen in het voorschrijven van medicatie in een gesimuleerd scenario rondom kindertraumaopvang. De resultaten waren zelfs beter dan wanneer het standaardnaslagwerk British National Formulary for Children werd gebruikt.

Ook in Nederland zijn we goed bezig. De gamingindustrie is in Nederland een van de snelst groeiende industrieën, en artsen zoals ik zoeken naar methoden om mensen op een slimme, leuke manier echt betere dokters te laten worden. Dat sluit mooi aan bij de ambities van een jonge, creatieve industrie. Het wordt dan ook tijd dat er voor dit soort ontwikkelingen, waar u als patiënt uiteindelijk nog het meest van profiteert, structureel budget komt. Dat is er, hoewel het een van de meest veelbelovende ontwikkelingen is voor het verhogen van de patiëntveiligheid, gek genoeg niet. Jammer, want tijdens een té drukke werkweek blijft er bij jonge dokters en verpleegkundigen niet zoveel puf over om nog ’ns de boeken in te duiken; maar wél om te gamen, het liefst met de smartphone.

Want werken, dat doet ’t. Inmiddels kennen we de ‘Abcdesim’-game, een game van Nederlandse makelij waarbij artsen getraind worden in het hanteren van de abcde-methode. De abcde-methode is een wereldwijde standaard om de juiste prioriteiten in de behandeling van acuut zieke patiënten te stellen. abcde staat voor: Airway, Breathing, Circulation, Disability en Exposure. Een bloedende wond kan alle aandacht opeisen, terwijl de patiënt ondertussen misschien geen lucht krijgt. Door hier in de virtuele omgeving van de game onder tijdsdruk mee te oefenen, wordt er een uitdaging toegevoegd aan het herhalen en uiteindelijk het foutloos uitvoeren van de procedure. Het leren gaat dan automatisch; de speler ziet hoe de patiënt verandert tijdens het spelen en leert daarnaast van de uitgebreide feedback na afloop. Abcdesim is een serious game die nog niet gevalideerd is, maar dat zijn veel leerboeken natuurlijk ook niet. Abcdesim is wel de eerste game in Nederland die door de Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst (knmg) is erkend als volwaardig opleidingsinstrument, en naar verwachting zullen er snel meer – gevalideerde – serious games volgen.

Serious gaming heeft veel potentie voor aankomend zorgprofessional en patiënt, en is daarmee een interessant gebied om te onderzoeken en te ontwikkelen. In het amc in Amsterdam is een volwaardige onderzoeksgroep van artsen, gamedesigners en onderwijskundigen druk bezig om goede en valide serious games te ontwikkelen om de patiëntveiligheid te verhogen – bijvoorbeeld om ‘situational awareness’ in de operatiekamer bij chirurgen te trainen, maar ook om gastro-enterologen, anesthesiologen en chirurgen te helpen sneller de goede beslissingen te nemen in de zorg.

Wat nu te doen als ú onverhoopt naar de dokter moet? Natuurlijk informeert u wél of uw arts veel ervaring heeft met het behandelen van uw probleem. Vraag gerust naar aantallen en complicaties. Een goede dokter vindt zo’n vraag volkomen terecht en beantwoordt deze dan ook open en uitgebreid. Zo niet, of twijfelt u, dan zoekt u beter iemand anders. En daarnaast vraagt u dus vanaf heden ook of uw dokter wel voldoende videospelletjes speelt. Kijkt hij of zij u heel verbaasd aan, stuur hem dan gerust dit artikel, of nog beter: daag hem of haar uit een interactief potje te gamen. Over patiëntparticipatie gesproken... Misschien is het wel de leukste manier om uw eigen zorgverlener te verbeteren.

Jeroen J.G. Geurts -
De breintrein: van neuron naar netwerk naar neurofilosofie

Jeroen J.G. Geurts

Hoogleraar translationele neurowetenschappen, hoofd afdeling Anatomie & Neurowetenschappen, VUmc; voorzitter De Jonge Akademie (knaw); directeur stichting Brein in Beeld; auteur van Over de Kop en Kopstukken

Iets meer dan een eeuw geleden vochten twee hersenonderzoekers van wereldfaam om hun gelijk. Ze gebruikten precies dezelfde laboratoriumtechnieken om hersenweefsel van overleden donoren zeer precies in kaart te brengen, maar kwamen daarbij tot radicaal verschillende conclusies. De Italiaan Camillo Golgi meende dat het brein één groot, onlosmakelijk netwerk is dat een continue elektrische stroom vervoert; de Spanjaard Santiago Ramón y Cajal verdedigde daarentegen zijn visie dat het zenuwstelsel uit individuele bouwstenen (zenuwcellen of ‘neuronen’) bestaat en dat het derhalve discontinu is. Hoewel deze ‘vete’ op het eerste gezicht triviaal mag lijken, is zij in feite allesbehalve dat. Hier raken we namelijk de kern van het probleem waar hersenonderzoekers vandaag de dag nog steeds mee worstelen: moeten we het brein nu begrijpen als een verzameling cellen of gebieden die elk een op zichzelf staande rol hebben in complexe functies als het menselijke bewustzijn en moeten we dus vooral die individuele cellen en gebieden bestuderen? Of gaat het juist veel meer om hoe deze gebieden met elkaar ‘praten’ en moeten we daarom hoofdzakelijk investeren in de (verdere) ontwikkeling van geavanceerde netwerktheorieën? Het laatste vereist een andere methodologische aanpak, maar misschien ook wel een andere wetenschapstheoretische grondhouding.

Op basis van microscopisch onderzoek kon de kwestie ‘neuron of netwerk?’ destijds niet worden beslecht. Het is later weliswaar duidelijk geworden dat Cajal gelijk had over het bestaan van neuronen als bouwstenen van de hersenen, maar dat betekent nog niet dat er veel meer duidelijkheid is ontstaan over het precieze functioneren van het brein: hoe creëren deze bouwstenen dan geheugen, taal en bewustzijn? Het heeft tot de jaren tachtig en negentig van de voorbije eeuw geduurd voordat een belangrijke toepassing van de fysica binnen het medische werkveld leidde tot nieuwe beweging in dit veld.

De ontwikkeling van moderne hersenscantechnieken, waaronder magnetic resonance imaging (of mri) door Paul Lauterbur en Sir Peter Mansfield (Nobelprijs 2003), maakt het namelijk mogelijk om in levende hersenen te kijken en zowel de structuur als de functie van het brein te bestuderen en gelijk te koppelen aan de hierboven genoemde gedragskenmerken. Op de introductie van de (functionele) mri volgde een tsunami aan wetenschappelijke publicaties, met als gevolg een wirwar aan informatie over geheugen, taal, aandacht, bewustzijn, empathie, angst, moederliefde, religieuze ervaring, slapen en dromen, seksuele oriëntatie, buitenlichamelijke gewaarwordingen, visuele perceptie, intelligentie, enz. ‘Gebiedje X is verantwoordelijk voor dit, gebiedje Y is verantwoordelijk voor dat’ beweerden wij hersenonderzoekers. We spraken massaal over spiegelneuronen en grootmoederneuronen, ja zelfs over ‘Jennifer Aniston-neuronen’ (u kent haar nog wel van Friends; er zijn klaarblijkelijk specifieke neuronen die alleen gaan vuren als ze Jennifer Aniston ‘zien’). We hebben hersengebieden gelabeld die belangrijk zijn voor geheugen en perceptie, voor visueel en tactiel bewustzijn, voor ‘denken’ en ‘doen’. Maar uiteindelijk moesten we concluderen dat hoewel we met (functionele) mri erg veel hebben geleerd over het brein, we tegelijkertijd nog maar weinig begrijpen van ‘hoe het brein de geest krijgt’ (Neuvel, 2011). We missen de verbindende factor X, en allerlei fundamentele filosofische vragen van weleer steken opnieuw de kop op. Vragen zoals: ‘wat noemen we eigenlijk bewustzijn?’; en: ‘Kunnen we wel in dezelfde “taal” over onze hersenen spreken als over onze geest?’

Wat zorgt er nou voor dat anderhalve kilo saaie grijze massa (heus, zo bijzonder is het niet om te zien) zoiets ingewikkelds als de menselijke geest kan voortbrengen? Anno 2013 is het hele werkveld van de neurowetenschappen druk aan de slag gegaan om met de nieuwste kennis uit de wiskunde, scheikunde, fysica en biologie waarheidsgetrouwe simulaties te maken van het brein… als netwerk. We zijn er opnieuw (net als Golgi destijds, maar nu met een andere insteek) van overtuigd geraakt dat de activiteit van individuele gebiedjes en cellen onvoldoende informatie geeft om onze meest fundamentele vragen over cognitie en bewustzijn te beantwoorden. In plaats daarvan moeten we de communicatie over en weer binnen het brein gaan bestuderen, moeten we terug naar het netwerk als basis voor gedrag. De inzet van (functionele) mri-technieken blijft daarbij onmisbaar, en de techniek wordt steeds verder aangepast om verschillende hersennetwerken beter in beeld te krijgen. Binnen mijn vakgebied is de ontwikkeling van de moderne hersenscantechnieken veruit de belangrijkste geweest in de afgelopen eeuw en ik verwacht nog vele boeiende resultaten in de nabije toekomst.

Toch wordt het er niet makkelijker op voor mijzelf en mijn vakgenoten. Meer kunnen meten is niet automatisch meer begrijpen. De ongekend snelle technologische ontwikkeling binnen het hersenonderzoek heeft bijgedragen aan de neiging van wetenschappers om een overmatig positivistisch beeld te hanteren – en dat terwijl bij de diverse onderzoekers opvattingen over enkele cruciale basisconcepten (over bewustzijn en geest bijvoorbeeld) verschillen als dag en nacht. Een kleine survey onder mijn eigen studenten bracht aan het licht dat er evenveel definities als studenten zijn waar het dit soort kernbegrippen betreft. En dat terwijl ze naast elkaar in de collegebanken zitten! We zullen ons geloof in de microreductionistische wetenschap enigszins moeten opschorten of tenminste zij aan zij laten lopen met een stukje filosofische of conceptuele verdieping. De jaren negentig van de twintigste eeuw zijn gedoopt tot ‘the decade of the brain’. De afgelopen tien jaar kunnen we zien als ‘the decade of the network’. Ik spreek de hoop uit dat de komende tien jaar bekend zullen staan onder de noemer ‘the decade of neurophilosophy’.

Ivo Broeders -
Van staal naar bits en bytes: opereren in het computertijdperk

Ivo Broeders

Chirurg Meander Medisch centrum, Amersfoort; hoogleraar technische geneeskunde Universiteit Twente

Bij opereren denk je aan messen, gazen en stalen instrumenten. Het operatieteam staat gebogen over de patiënt, en via een grote snee wordt de operatie uitgevoerd. Dit beeld van het werk op de operatiekamer is echter ingehaald door de tijd. Sinds de jaren negentig is het codewoord namelijk ‘minimaal invasief’. Daarmee wordt bedoeld: opereren met zo weinig mogelijk schade aan de buitenzijde van het lichaam. Minimaal invasieve, ofwel endoscopische chirurgie wordt in de volksmond ‘kijkoperatie’ genoemd. Dat is begrijpelijk, want je kijkt niet meer rechtstreeks door de wond, maar via een beeldscherm. Het woord dekt echter niet de lading, want de operatie aan het orgaan in kwestie blijft dezelfde; alleen wordt de grote snee om er te komen vervangen door een aantal kleine sneetjes van enkele millimeters. Dat betekent veel minder pijn, sneller naar huis, sneller beter en nauwelijks zichtbare littekens.

Kijkoperaties zijn een grote winst voor patiënten, maar voor de chirurg wordt opereren een stuk lastiger. Bij kijkoperaties werkt de chirurg door dunne buisjes, met een diameter van 3 tot 13 millimeter. Deze buisjes worden trocars genoemd. Via een van de buisjes wordt koolzuurgas in de buik geblazen, om de ruimte te creëren die nodig is om te kunnen kijken en te kunnen opereren. De trocars bevatten een klepsysteem, om lekkage van koolzuurgas tijdens het opereren te voorkomen.

De trocars worden ingebracht via kleine sneetjes, en ze worden op hun plaats gehouden door de spanning van de buikwandspieren. Dit betekent echter wel dat zijdelingse bewegingen niet mogelijk zijn. Je opereert dus over een kantelpunt ter hoogte van de buikwand; bewegingen buiten het lichaam worden vertaald in een omgekeerde beweging in het lichaam. Het kantelpunt werkt ook nog eens als hefboom, en de bewegingsvrijheid is erg beperkt, waardoor kijkoperaties houterig aandoen. De chirurg kan ook niet meer rechtstreeks naar het operatieterrein kijken, maar volgt de operatie via een televisiescherm. Een cameraman of -vrouw houdt een kijkbuis vast, met daaraan gekoppeld de camera, en bepaalt daarmee wat de chirurg ziet, en dan ook nog eens tweedimensionaal.

Kijkoperaties zijn dus moeilijk. Dat gaat nog wel bij relatief eenvoudige operaties, zoals verwijderen van de galblaas, maar bij moeilijke operaties zoals het verwijderen van een darmtumor wordt het wel een probleem.

Nu blijkt dat we heel goed een computer kunnen gebruiken om deze problemen voor een belangrijk deel op te lossen. En zoals wel vaker wordt daarvoor een uitvinding gebruikt die voor een ander doel is ontwikkeld.

Eind jaren tachtig bedachten Amerikaanse onderzoekers dat je tijdens een oorlog het medisch team beter niet op het slagveld kunt laten werken. Ze ontwikkelden het concept telepresence surgery, ofwel ‘opereren op afstand’. De chirurg zit in een cockpit en stuurt van daaruit een robot aan die de instrumenten vasthoudt. Dit concept bleek te werken, weliswaar met kabels voor een snelle dataoverdracht omdat datatransport via satelliet nog onvoldoende bandbreedte had. Het is nooit verder ontwikkeld voor oorlogssituaties, maar chirurgen zagen het licht: als je de chirurg van de operatietafel weghaalt, dan kun je een computer tussen zijn/haar handen en de chirurgische instrumenten plaatsen. Op basis van dit concept werd de da Vinci™ operatierobot ontwikkeld. De computer zorgt ervoor dat de bewegingen weer normaal aanvoelen. Dit komt omdat de omkering van bewegingen over het kantelpunt door de computer wordt teruggedraaid. Rechts is weer rechts, en boven weer boven. Daarnaast worden trillingen en wrijving gefilterd, waardoor het bewegen van de chirurgische instrumenten heel soepel aanvoelt. Aan de punt van de instrumenten zitten twee extra gewrichtjes waardoor de grijpertjes, mesjes en schaartjes uitermate precies bewogen kunnen worden. Bij kijkoperaties opereer je als het ware met stokjes; met de robot heeft de chirurg het gevoel dat hij of zij met minihandjes in het inwendige van de mens kan opereren. Het is een ongelooflijke ervaring.

De introductie van deze robot op de operatiekamer betekende een revolutie in de chirurgische behandeling van tal van ernstige aandoeningen. De eerste operatie in Nederland werd in augustus 2000 uitgevoerd in Utrecht. In het begin werd er geëxperimenteerd met deze totaal nieuwe manier van ‘cybersurgery’, onder zeer gecontroleerde omstandigheden bij tamelijk eenvoudige operaties. De robot heeft zijn waarde inmiddels bewezen. Er staan er nu negentien in Nederland, en meer dan 2500 wereldwijd. Ze worden vooral ingezet bij moeilijke kijkoperaties.

In de toekomst zal er nog intensiever gebruikgemaakt worden van de computer in de cockpit, omdat diagnostiek en behandeling steeds meer geïntegreerd worden. Je kunt bijvoorbeeld op voorhand een operatieplan maken op basis van een ct of mri, en dit operatieplan laden in de computer. Dit plan kan dan als leidraad fungeren tijdens de daadwerkelijke operatie. We gaan ook steeds meer gebruikmaken van de mogelijkheden van infrarood licht, om verborgen bloedvaten in beeld te brengen, of om onderscheid te maken tussen gezond en ziek weefsel.

Met de robot kun je dan niet alleen opereren, maar ook vooruitdenken en tijdens de ingreep informatie verzamelen die het verloop van de ingreep bepaalt. Oprecht chirurgie van de toekomst.

Tijn van der Zant -
Sociale robots

Tijn van der Zant

Researchcoördinator van het Cognitive Robotics Lab, Rijksuniversiteit Groningen; lector Robotica, Hogeschool Windesheim Flevoland; Algemeen bestuurslid RoboCup federatie

Er is een groeiend tekort aan personeel voor ouderenzorg. Een oplossing waar hard aan gewerkt wordt, zijn zorgrobots. Het robotje dat oma of opa straks in huis heeft is het begin van een revolutie zoals de mensheid nog nooit heeft meegemaakt. Nu hebben we dat al vaker gehoord van technologische ontwikkelingen. We zijn nu, als mensheid, echter aangekomen in een tijd waarin technologische veranderingen revoluties veroorzaken binnen een heel korte tijd. Oma’s robotje is meer dan een machine die oma ondersteunt; de robot wordt straks opgevoed door ouderen, net zoals ouders kinderen opvoeden.

De robots van dit moment zijn niet slim. Ze begrijpen niet veel van hun omgeving. Alle projecten waarbij een wetenschapper een verzameling aan kennis in een robot heeft gestopt om hem slimmer te maken, hebben tot nu toe niet de intelligentie opgeleverd die robots nodig hebben om nuttig te zijn. Hoe gaat de robot slimmer worden? Dat kan op een manier die we allemaal kennen bij mensen en dieren: door ervaringen op te doen. Hoe versnellen we het leren bij mensen? Door mens-mensinteractie zoals spelen, praten, uitleggen, naar school gaan, gedurende het hele leven maar voornamelijk tijdens de jeugd.

Het is bijvoorbeeld voor robots nog steeds moeilijk om objecten te herkennen. Dat komt eigenlijk doordat we niet genoeg voorbeelden van alle objecten in de echte wereld hebben. Met heel veel voorbeelden kan de kunstmatige intelligentie die in de robot zit leren wat de kenmerken van dat object zijn en dat object ook later herkennen. Hiervoor zijn heel veel robots nodig die regelmatig een vraag stellen. Maar wie gaat die vragen beantwoorden? De chattende tiener? De sociale twintiger? De gejaagde dertiger? De mobiele veertiger? De tweede jeugd vierende vijftiger? De in Spanje rentenierende zestiger? Nee, die hebben wel wat anders te doen. Degenen die overblijven voor het opvoeden zijn de pratende, niet gejaagde, niet zo mobiele, thuiswonende ouderen die beperkte sociale contacten hebben maar wél sociaal zijn.

Bij ouderen is er een behoefte om langer zelfstandig te blijven wonen. Dat kan ondersteund worden door een robot in te zetten. Het mooie van deze situatie is dat een robot dan af en toe een vraagje kan stellen over een voor hem moeilijk probleem. Om te beginnen zijn dat vragen over objecten in de omgeving. Dat kunnen we nu al in het robotlaboratorium, en binnenkort kan het bij oma thuis. De robot vraagt dan bijvoorbeeld: ‘Is dit een kopje of een beker?’ En dan kan oma het juiste antwoord geven, zoals: ‘Dat is een mok.’

Maar in het robotlaboratorium zijn we ook bezig met gedragsanalyse. Dit is belangrijk, omdat de robot moet herkennen wanneer oma zich niet lekker voelt, of depressief, of wanneer het lopen wat moeilijker gaat. Ook voor het leren herkennen van gedrag kan de robot vragen hoe iemand zich voelt, of hoe het gaat. De mogelijkheden zijn oneindig, mits de robot maar aan een geduldig mens kan vragen hoe de wereld in elkaar zit. Waarschijnlijk vinden ouderen het nog leuk ook om de robot op te voeden!

De combinatie van robots die vragen stellen om intelligenter te worden, en ouderen die tijd hebben en hulp nodig hebben om zelfstandig te blijven wonen, is een combinatie waarbij technologie voortgestuwd gaat worden door economische en sociale belangen. Dit is waarschijnlijk de krachtigste manier om de maatschappij waarin we leven te veranderen. Maar is dit de revolutie die de mensheid gaat veranderen? Nee, dit is pas het begin van de revolutie. De revolutie is wat de intelligente robots kunnen doen in de toekomst. Natuurlijk kunnen we robots inzetten als de nieuwe goedkope krachten die onze producten maken. Hierdoor kunnen we hopelijk allemaal binnen enkele decennia in luxe leven op onze aardbol. Waar ik het over wil hebben, is wat de sociale robots kunnen betekenen als het echt misgaat met technologie.

Het type robot dat hierboven beschreven wordt, is niet het enige type dat ontwikkeld wordt. We kennen allemaal de drones, de vliegtuigen zonder piloot. Nu al kunnen die zelfstandig missies uitvoeren en mensen doden. Achter de drones zit een grote economische en sociale druk, waardoor de ontwikkeling ervan (vooral in de VS) heel snel gaat. Stelt u zich voor dat deze machines intelligenter worden. Wat gaan ze dan doen in het geval van een probleem? Dan zoeken ze een militaire oplossing, want dat is wat ze kennen. Wat doet de robot die door oma is opgevoed? Die zoekt een sociale oplossing, want dat is wat hij kent. Het is dan ook heel belangrijk om te zorgen dat er meer sociale robots zijn dan militaire robots. Als de militaire robots namelijk een militaire oplossing zoeken voor het probleem van het vergroten van hun levensruimte, dan ruimen ze mensen op, want dat is wat ze gewend zijn. Als sociale robots meer levensruimte willen, richten ze een politieke partij op of gaan ze bijvoorbeeld samen met de mensen planeten koloniseren.

Dus voor iedereen die bang is om uitgeroeid te worden door intelligente robots, is hier mijn boodschap: die oorlog gaat niet tussen mensen en robots, maar tussen sociale robots die aan de kant van de mensen staan en militaire robots daartegenover. Ik denk dat de sociale robots dit zullen winnen, omdat het winnen van een oorlog niet alleen om het slagveld draait.

Bert Otten -
De fiets

Bert Otten

Hoogleraar neuromechanica, Rijksuniversiteit Groningen

De uitvinding van de fiets met kettingaandrijving heeft de Nederlandse samenleving grondig beïnvloed. Hoewel het geen Nederlandse vinding is, past de fiets perfect bij onze samenleving. Die uitvinding is gedaan door de Brit Henry John Lawson in 1879 en heeft geleid tot de ‘safety bicycle’, een fiets waarin geen groot voorwiel nodig was, zodat je niet zo makkelijk om kon vallen. De kettingaandrijving maakte de toepassing van kleine wielen mogelijk: de afgelegde afstand per trapperomwenteling werd nu niet bepaald door de grootte van het wiel alleen, maar ook door de verhouding van het aantal tanden voor en achter.

Menselijke spieren hebben een optimale snelheid van verkorten als ze flink aangespannen worden. Handig voor een fikse wandeling, maar als je sneller wilt gaan met enig gemak, dan zal je de beweging van de voeten moeten vergroten. En dat is precies wat de ketting-aangedreven fiets doet: de beweging van de voet wordt vergroot naar de beweging van de band over het wegdek.

Er zijn twee omstandigheden in Nederland ten opzichte van andere landen die de fiets buitengewoon geschikt maken voor dagelijks en economisch gebruik: Nederland is vlak en Nederland heeft kleine oude stadskernen. Het vlak zijn is erg belangrijk voor de benodigde energie bij het fietsen per afgelegde kilometer. Als je bijvoorbeeld naar Italië kijkt, dan zie je alleen veel dagelijks fietsgebruik in vlakke steden zoals Lucca, Pisa, Florence en Ferrara. Daarbuiten zie je vooral fietssport. Nederland is vrijwel overal geschikt door het vlakke landschap. Nederland heeft veel kleine stadskernen. Dat maakt de ruimte voor autoverkeer kleiner en de reistijd per fiets korter. In feite ben je met de fiets in de stad voor ritjes onder de 3 kilometer meestal sneller dan met de auto. De keuze van de fiets voor dagelijks gebruik ligt dan ook voor de hand.

Maar er zijn nog meer omstandigheden en eigenschappen die Nederland zo geschikt maken voor de fiets. Door het ontbreken van hellingen voldoet een fiets zonder versnellingen meestal, en ook het gewicht van de fiets is minder belangrijk. En dat zorgt ervoor dat een fiets niet duur hoeft te zijn, wat in Nederland altijd een pluspunt is. Maar er is natuurlijk ook een wisselwerking. Zodra een viaduct opgehoogd moet worden (zoals recentelijk in Groningen), wordt gekeken of de toegenomen helling geen problemen gaat opleveren voor met name de oudere fietsers. Als dat het geval is, wordt het plan aangepast.

Dagelijks fietsen heeft effecten op de gezondheid. Niet alleen is bewezen dat lichaamsbeweging effecten heeft op lichamelijke en geestelijke gezondheid (‘movement is medicine’), maar fietsen in een Nederlandse stad is ook een complexe coördinatietaak. Als fietsers op een kruispunt af komen, kijken ze naar elkaar en gelden niet de gebruikelijke verkeersregels: als je een banddikte voorligt, dan heb je voorrang, ongeacht waar je vandaan komt. Dat vereist dat je tegelijk rekening moet houden met veel bewegende weggebruikers in je omgeving, en dat is een uitstekende training voor het brein. Het opvangen van intenties in een enkele hoofdbeweging of schouderbeweging voorkomt ongelukken: men blijft er scherp bij. ‘Healthy aging’ staat hoog op de agenda bij wetenschap en politiek, en fietsen kan hier zo aan bijdragen. Zodra iemand beweegt in een betekenisvolle omgeving, worden grote delen van het brein actief en getraind.

En dan is er natuurlijk de gelaagdheid in de samenleving die past bij het gebruik van de fiets. Niet alleen is het landschap zo plat als een polder, Nederlandse organisaties in rangen en standen kennen bovendien het poldermodel. We staan vaak schouder aan schouder in organisaties, maar ook als we op de fiets staan te wachten voor het stoplicht. Het structuralisme (een theoretische stroming in de sociale wetenschappen) geeft aan dat de fysieke en zichtbare organisatie vaak een weerslag is van de geestelijke organisatiestructuur, en in die zin is het gebruik van de fiets in Nederlandse steden een mooie weergave van hoe we onze samenleving organisatorisch vorm hebben gegeven.

Kortom, de fiets met kettingaandrijving heeft de Nederlandse samenleving sterk beïnvloed. Niet alleen heeft die uitvinding zich snel verspreid in Nederland, ze heeft ons ook ten gunste veranderd, geestelijk, lichamelijk en sociaal-economisch.

Ferry Haan -
Fiets vormt Nederlanders tot fit, vrij volk van vechters

Ferry Haan

Docent economie Jac.P. Thijsse college Castricum; onderwijspublicist en promovendus Universiteit van Amsterdam

Het viel mij pas op tijdens een uitwisseling met Amerikaanse leerlingen. Drie leerlingen fietsten naast elkaar in een tempo waarmee ze bijna omvielen. In het midden fietste een angstige leerlinge uit New York. Links en rechts werd ze geflankeerd door stevige Hollandse jongens die haar goed in de gaten hielden.

Ik fietste dit groepje achterop, zoals ik wel vaker leerlingen inhaal, maar nu viel de onkunde echt op. De middelste kon niet fietsen. Ze zat voor het eerst in haar leven op de fiets, en ze was toch een jaar of zestien oud. Dit meisje was dapper, want ze probeerde het. De hele groep uit New York bleek het fietsen nooit geleerd te hebben. Een deel van het programma viel hierdoor in het water. Wie rekent er nu op dat bij een uitwisseling van scholieren de gasten niet op een fiets durven?

Het onvermogen tot fietsen blijkt niet uitzonderlijk. Een uitwisseling met een Britse school gaf hetzelfde beeld te zien. De fietstocht kon van het programma. Jongeren uit veel buitenlanden beheersen het fietsen niet. Ze gaan met de bus naar school.

Een Nederlandse school is daarom ook makkelijk te herkennen naast een foto van een school elders. De fietsenstallingen maken het verschil. Ik ken geen officiële cijfers, hoewel die er vast zullen zijn. Op de school waar ik lesgeef, schat ik dat 98 procent van de leerlingen met de fiets komt. De rest woont zo dichtbij dat ze lopen. Slechts een enkeling komt met de bus, en dat is vaak om medische redenen.

In de grote steden zal de verhouding anders liggen door tram en metro. Maar ook op de scholen in de steden zullen meer kinderen fietsen dan op welke buitenlandse school dan ook.

De vinding die in mijn ogen Nederland en Nederlanders heeft gevormd, is dan ook ‘de fiets’. De fiets geeft ons vrijheid. De fiets maakt dat wij overal dichtbij kunnen en willen komen. De fiets moet binnen enkele tientallen meters van de bestemming gestald kunnen worden, of anders zetten we de fiets gewoon ergens neer. Kijk maar naar het gemiddelde treinstation.

Een buitenlandse vriend vroeg mij ooit: ‘Waarom gooien Nederlanders hun fiets weg bij het station?’ Ik moest hem antwoorden dat de fietsen die hij zag geen afval waren, maar gewoon fietsen die nog dagelijks worden gebruikt. Hij kon het moeilijk geloven.

Elke scholier begint zijn schoolloopbaan met een nieuwe fiets. In de brugklas glimmen de stalen rossen je tegemoet. Een paar jaar later is van deze glans niets meer over. Krakend en piepend sleept de fiets zich naar het eindexamen.

De Nederlandse puber groeit op met zijn fiets. Het weer zit vaak niet mee. Doortrappen door wind en regen vormt het karakter. De vele ouders die bereid zijn om kinderen in de regen af te zetten bij school, bewijzen hun kroost volgens mij geen dienst. Toch nemen de rijen met auto’s dagelijks in lengte toe voor de school wanneer de regen uit de lucht valt.

Jammer.

Vechten tegen de wind om toch op tijd te komen. Langzaam opdrogen in het klaslokaal, wanneer de regen onverwachts kwam. Lange fietstochten naar verre feesten. Jongens die meisjes naar huis brengen. Een valpartij na de eerste (stiekeme) dronkenschap. De lekke banden onderweg. De fiets is er getuige (of het slachtoffer) van.

Voor de losse Nederlandse volksaard is de fiets het ideale vervoersmiddel. Komt het doordat we op de fiets zitten, dat we niet stoppen voor verkeerslichten? Komt het door de fiets dat Nederlanders weinig ontzag hebben voor regels en uniformen?

De fiets onderscheidt de Nederlandse jongere van de buitenlandse. Fietsen vormt. Ik begrijp de ambtenaar wel die bedacht dat elke buitenlander eigenlijk eerst moet leren fietsen. Voor de emancipatie van vooral buitenlandse vrouwen is niets beter dan de fiets. Probeer je maar eens niet vrij te voelen op een tweewieler, als de wind door de haren speelt of je hoofddoek doet wapperen. Wanneer je op de fiets van en naar school gaat, integreer je vanzelf. Zeker als de school in een andere gemeente staat.

Wanneer de fiets niet al lang geleden was uitgevonden – 1817 zonder trappers in Duitsland, 1865 mét in Frankrijk, volgens Wikipedia – dan zouden we hem opnieuw uitvinden. Niet alleen als vervoersmiddel, maar ook als middel tegen overgewicht. Want waarom zien de Nederlandse scholieren en studenten er zo blakend uit? Dat moet toch door de fiets komen?

De uitwisselingsleerlingen vallen namelijk niet alleen op door hun onkunde op de fiets. De leerlingen uit andere landen torsen ook veel meer kilo’s met zich mee. Ik kan mij een lofzang op de Nederlandse man herinneren door een Franse journaliste. Haar verklaring voor de aantrekkelijkheid van de Nederlandse man was ook te herleiden op het fietsen. Een jonge vader met een kind voor op de fiets schijnt voor veel vrouwen onweerstaanbaar te zijn.

Bestuurders uit steden elders kijken jaloers naar de Nederlandse fietscultuur. In Londen en Parijs worden pogingen ondernomen om de inwoners op de fiets te krijgen. In Amsterdam is de fiets sinds lang het favoriete vervoersmiddel. Een lage CO2-uitstoot is het gevolg.

Een nadeel van het fietsen is misschien de invloed op de mode. Fietsen heeft gevolgen voor de kledingkeuze. Amsterdam is de hoofdstad van de spijkerbroek. Een belangrijke reden van de populariteit van het sterke denim zal toch met de fiets te maken hebben. Elegant is het meestal niet, maar praktisch is het altijd wel.

Natuurlijk zou de fiets in Nederland nooit zo populair geworden zijn, wanneer we niet zo dicht op elkaar woonden. Wanneer de Dutch Mountains echt hadden bestaan, zou het fietsen moeilijker zijn geweest. En ons klimaat helpt mee. We stappen zelden zwaar bezweet van de fiets. In weinig landen heeft de fietser het zo goed als in Nederland.

De fiets geeft er echter ook veel voor terug. De fiets vormt ons geestelijk en lichamelijk. De fiets bepaalt het mode- en het straatbeeld. De fiets geeft ons vrijheid. Wij zijn wie we zijn, dankzij de fiets.

Maarten Keulemans -
Het beste idee ooit: leven kun je programmeren

Maarten Keulemans

Chef wetenschap de Volkskrant; blogger; columnist; auteur van Exit Mundi, Het Einde Der Tijden

Het was aan het begin van de jaren tachtig, toen twee Vlaamse biologen besloten om het vuur van de goden te jatten.

Buiten was alles nog duister en grauw – het waren de dagen van Reagan en Thatcher, van stakingen, krakersrellen en kruisraketten – maar in een anoniem gebouw in het slaperige Gent verbaasden biologen Marc Van Montagu en Jeff Schell zich over een bacterie. Agrobacterium tumefaciens, heette die bacterie, en zoals de onuitsprekelijkheid van die naam al aangeeft, is het wezen een nogal obscure verschijning, alleen bekend bij landbouwexperts. De bacil bezorgt gewassen ongewenste uitstulpingen genaamd gallen; een soort plantenkanker eigenlijk. Al in de jaren zeventig hadden anderen ontdekt hoe dat komt: A. tumefaciens injecteert planten met stukjes dna, die zichzelf inbouwen in het eigen dna van de plant.

Dat bracht de twee Belgen op een idee. In jaren van geduldige experimenten begonnen ze de bacterie te bewapenen met een stuk dna van een andere bacterie, Bacillus thuringensis, een bacil die een natuurlijk pesticide aanmaakt, gericht tegen een heel specifieke groep plantenziekten. In 1983 lukte het: ze kweekten een tabaksplant, waarin A. tumefaciens het gifmechanisme van Bacillus thuringensis had ingebouwd. De tabaksplant deed iets geheel nieuws, iets wat de evolutie had nagelaten: de plant hield zich insecten van het lijf door organisch landbouwgif te produceren. Bt-tabak, heette het gewas, en een nieuwe tak van wetenschap – de biotechnologie – was geboren.

Nog talloze andere gewassen zouden volgen, in wat je gerust het startschot mag noemen van een geheel nieuwe fase van het aardse leven. Voor het eerst in de geschiedenis van het meercellige leven beginnen de grenzen tussen afzonderlijke soorten te vervagen. De graanplant een paar genen van de bacil; de muis wat genen van de mens – het leven is hard op weg om één grote gelukkige familie te worden.

Nou ja, gelukkig. Zoals ook Prometheus het moest ontgelden nadat hij het vuur van de goden stal, zo zou eco-conservatief Nederland de biotechnologen het liefst aan een berg nagelen en een adelaar hun lever laten wegeten, iedere zonsopgang opnieuw. Want, het is toch verschrikkelijk, straks kweken we vierkante koeien zonder poten, of nee, superonkruid dat de wereld overwoekert!

Maar in plaats daarvan zijn het tot dusver vooral de stoute dromen die uitkomen. Honderden medicijnen, grondstoffen, chemicaliën en voedingsstoffen worden al gemaakt met behulp van genetisch geprogrammeerde bacteriën, schimmels, virussen en planten. In Amsterdam werkt men aan voorgeprogrammeerde algen, waar de genetica van de stofwisseling zodanig is omgebouwd dat de algen koolstofdioxide ombouwen tot biobrandstof of chemische grondstoffen. Uit Delft en Nijmegen komen bacteriën die ammoniak uit afvalwater opeten; in weer andere laboratoria worden micro-organismen geprogrammeerd om zoetstoffen, vleesvervangers of bindmiddelen te maken.

Onzichtbaar gefrutsel achter de dikke muren van het laboratorium; maar ook in de landbouw wordt de revolutie steeds duidelijker zichtbaar. Tussen 1996 en 2011 verhonderdvoudigde het wereldwijde areaal aan genetisch gemodificeerde gewassen, van 4 tot haast 400 miljoen hectare. Dat is een gebied dat, geprojecteerd op Europa, zou reiken van Groot-Brittannië tot en met Polen, en van Denemarken tot en met Zuid-Frankrijk. En om Bt-gewassen alleen gaat het allang niet meer: op de waslijst van gengewassen staan onder meer bederfbestendig fruit, vorstvaste koffie, virusimmune aardappel en papaja, en met vitaminen en mineralen verrijkte basisgewassen als rijst en cassave.

Ook in de geneeskunde begint het gestolen vuur te branden. In de VS vroeg de regering onlangs aan experts een lijst te maken van ziekten die naar verwachting op korte termijn te genezen zullen zijn met gentherapie, de tak van geneeskunde die zich richt op het genen inbrengen bij de mens. De uitkomst verbijsterde zelfs ingewijden: op de lijst prijkten naast zeldzame genetische aandoeningen ook ziekten als parkinson, alzheimer en kanker.

Neem de ziekte ‘metachromatische leukodystrofie’ (mld), een afgrijselijke erfelijke aandoening die baby’s en peuters een vreselijke, dementerende horrordood bezorgt. Kinderen die met de ziekte worden geboren, worden al snel trager, zwakker, gaan slechter zien, worden blind. Amper hebben ze hun eerste zinnetjes gesproken of ze verliezen hun spraak, nog maar net hebben ze leren lopen of ze verliezen de controle over hun lichaam. Ze worden dement, krijgen bevingen en stuiptrekkingen, raken verlamd en sterven uiteindelijk als peuter of kleuter, terwijl hun ouders en behandelaars machteloos toekijken.

En waarom? Gewoon, omdat er één gen defect is. Het gevolg is dat een van de productielijnen van het leven in de soep loopt: in zenuwcellen wordt een stof genaamd ‘sulfatase’ niet meer opgeruimd. Het gevolg is dat de cellen, vrij letterlijk, vastlopen in een derrie van afval, met een van de gemeenste kinderziekten van allemaal als uitkomst.

Totdat het tijdperk van het vrije genenverkeer op gang kwam. Eerder dit jaar (2013) meldden Italiaanse artsen dat ze erin waren geslaagd drie patiëntjes te genezen van de aandoening, simpelweg door ze een nieuw opruimgen te geven. Dat gebeurde net als in de dagen van Van Montagu: de artsen bouwden het gezonde gen in in een onschadelijk gemaakt virus, en besmetten daarmee de bloedcellen van de baby. De kinderen zijn nu genezen, naar het zich laat aanzien voorgoed.

En de ware omvang van de revolutie moet zich nog openbaren. In theorie biedt het hacken van de software van het leven de meest ongelooflijke vergezichten, van het einde van kanker en het opheffen van ouderdom tot het einde van honger en ondervoeding en goedkope hernieuwbare energie voor iedereen. Nu al zijn wetenschappers in de weer met vergaande, futuristisch aandoende zaken zoals plantaardige zonnecellen, consumptievlees dat uit cellen is gekweekt, genetische ‘vaccins’ die het immuunsysteem aanleren kanker te bestrijden, en weefsels en zelfs hele organen die worden opgekweekt uit genetisch omgeprogrammeerde huidcellen – als een soort verwijzing naar de aldoor weer aangroeiende lever van Prometheus op de berg.

De steen die Van Montagu en Schell in de vijver van het leven wierpen trekt steeds wijdere en weidsere kringen. Allemaal door dat ene idee: dat je de software van het leven kunt hacken, herschrijven, herprogrammeren.

..

Tim van Opijnen -
Gentherapie: wederopstanding van een afgeschreven medicijn

Tim van Opijnen

Assistant professor microbiële systeembiologie, Boston College; auteur van In de toekomst is alles fantastisch; oprichter Sciencepalooza; medeoprichter Discovery Festival

Jesse Gelsinger, een achttienjarige Amerikaanse jongen, nam op 13 september 1999 deel aan een experimentele klinische studie. In een ziekenhuis in Philadelphia ontving hij een injectie met miljarden aangepaste virussen. Een dag later had hij koorts; dat was verwacht, er leek niets aan de hand. Zijn temperatuur begon echter steeds verder op te lopen, lichaamsfuncties vielen uit, en vocht hoopte zich in zijn lichaam op. Jesse’s lichaam vocht met alles wat het had tegen de geïnjecteerde virussen. Artsen hielden hem in leven, maar het bleek een aflopende zaak. Vier dagen later lag Jesse in een coma en was hij zo opgezwollen dat hij niet meer herkenbaar was. Niet veel later werd zijn levensondersteuning beëindigd. Jesse was slachtoffer geworden van experimentele gentherapie.

Jesse leed aan een zeldzame metabolische ziekte. Door een klein foutje in z’n dna, waarschijnlijk ontstaan tijdens de ontwikkeling als embryo, maakte zijn lichaam te weinig van het enzym otc. Een tekort aan dat enzym leidt tot een ophoping van ammonium (een bijproduct dat ontstaat bij de afbraak van eiwitten) in de hersenen waar je uiteindelijk aan kan sterven. In sommige gevallen, zoals met Jesse, is de ziekte door medicatie en een aangepast dieet voor een beperkte tijd redelijk controleerbaar, maar op een bepaald moment zal de ziekte toch fataal zijn.

Gentherapie was begin jaren negentig een hype en werd gezien als medisch wondermiddel dat binnen enkele jaren tot volle wasdom zou komen (net zoals stamceltherapie nu). Het doel van gentherapie is om een fout in iemands dna (een gen) te herstellen, door simpelweg een goedwerkend gen (zonder fout) in de cellen in te brengen. Bij de gentherapie van Jesse was het de bedoeling dat een goed functionerend otc-gen zijn levercellen zou worden binnengebracht met behulp van de virussen die hij ingespoten kreeg. De virussen waren in een laboratorium ontdaan van hun ziekmakende eigenschappen en de behandeling had hoopgevende resultaten laten zien bij muizen en apen. Succes lag in het verschiet.

Maar de behandeling van Jesse liep uit op een catastrofe. Als gevolg hiervan kwam gentherapie zwaar onder vuur te liggen. Verschillende wetenschappers en media verkondigden dat gentherapie nooit veilig zou worden, klinische studies werden stopgezet en de hoop van talloze patiënten met uiteenlopende zeldzame genetische ziekten werd de grond in geboord; hun restte radeloosheid. Jesse was niet de enige die aan gentherapie stierf. In dezelfde periode werd in Frankrijk een groep kinderen met een immuunziekte behandeld met een vergelijkbare vorm van gentherapie. Bij de kinderen leek het er in eerste instantie zelfs op dat de behandeling tot op zekere hoogte succesvol was. Maar na verloop van tijd ontwikkelden verschillende patiënten leukemie, wat het gevolg bleek te zijn van de gentherapie. Volgens een aantal wetenschappers waren de problemen niet onoverkomelijk: gentherapie was gewoon te snel van ‘het lab’ naar ‘het bed’ gebracht, waardoor de veiligheid van de behandeling niet goed was onderzocht. Gelukkig bleef een klein groepje wetenschappers stug volhouden.

Onweerlegbaar succes kwam er met de behandeling van de achtjarige Amerikaanse Corey Haas. Corey heeft een mutatie in het gen lca2, waardoor de kegeltjes en staafjes in zijn ogen langzaam afsterven. Op achtjarige leeftijd was hij bijna volledig blind. Coreys ouders, niet rijk maar behept met een enorm doorzettingsvermogen, hebben zich jarenlang ingezet om een behandeling te vinden; in de herfst van 2009 was het zover. Gentherapie, nog in een experimenteel stadium, was voor Coreys ziekte ontwikkeld en succesvol getest in verschillende proefdieren. Corey was de volgende. Als experiment werd Corey eerst alleen behandeld aan zijn linkeroog en die behandeling stelde niet veel voor: eerst een kleine incisie in het linkeroog en vervolgens konden 48 miljard virussen die een werkend lca2 gen met zich meedroegen, in Coreys oog worden gedruppeld. Het wachten, op wat dan ook, was begonnen.

Enkele dagen later werden de effecten al duidelijk. Corey liep met zijn ouders door de dierentuin van Philadelphia toen hij omhoogkeek en een krijs van pijn uitsloeg. Was de behandeling dan toch misgegaan? Zijn ouders hielden hun hart vast, totdat Corey stamelde dat het licht van de zon zo vreselijk fel was aan zijn ogen. Corey kon voor het eerst zien! (Voor dit prachtige succesverhaal verwijs ik de lezer naar The Forever Fix van Ricki Lewis).

Tot enkele maanden geleden waren alle gentherapiebehandelingen officieel nog in een experimenteel stadium. Medicijnen moeten voordat ze mogen worden voorgeschreven eerst worden getest en goedgekeurd op veiligheid en effectiviteit. Dat soort onderzoek duurt vaak jaren en kost vele miljarden euro’s. Voor gentherapie is daar sinds november 2012 verandering in gekomen toen de Europese Commissie goedkeuring verstrekte aan het Nederlandse uniQure voor hun gentherapie Glybera tegen Lipoproteïnelipasedeficiëntie (lpl). lpl is een zeldzame genetische stofwisselingsziekte waardoor vet afkomstig uit voeding niet kan worden afgebroken en zich ophoopt in het bloed, wat onder andere kan leiden tot chronische ontsteking van de alvleesklier. Met de goedkeuring van de Europese Commissie is Glybera van uniQure de eerste westerse goedgekeurde gentherapie (sinds 2008 zijn er twee gentherapiebehandelingen goedgekeurd in China, maar er bestaat algemene twijfel over de effectiviteit van deze behandelingen).

De weg naar succesvolle en veilige gentherapie ligt nu definitief open – op korte termijn vooral voor relatief simpele genetische aandoeningen, waarvan bekend is dat een fout in één bepaald gen de ziekte veroorzaakt, en op langere termijn hopelijk voor complexere ziekten als parkinson. Gentherapie is daarmee, met wat vertraging, een medicijn van de eenentwintigste eeuw geworden, en dat dankzij een groep volhardende wetenschappers, artsen en dappere patiënten, zoals Jesse, die soms hun leven hebben moeten geven om dit mogelijk te maken.

..

Rens Bod -
Een geesteswetenschappelijke revolutie?

Rens Bod

Hoogleraar computationele en digitale geesteswetenschappen, Universiteit van Amsterdam; auteur van De Vergeten Wetenschappen en The Making of the Humanities

De afgelopen twintig jaar heeft de informatietechnologie de hele maatschappij veranderd. De héle maatschappij? Nee, een kleine groep bleef moedig weerstand bieden: de geesteswetenschappers. Het materiaal waar deze wetenschappers mee werken lijkt zich op het eerste gezicht niet te lenen voor digitale analyse. De geesteswetenschappen bestuderen de expressies van de menselijke geest: kunst, literatuur, muziek, taal, theater, het verleden. Zij werken met (vaak eeuwenoude) manuscripten, schilderijen, romans, muziekstukken, archeologische artefacten en historische bronnen. Veel van dit materiaal is alleen fragmentarisch overgeleverd en is lastig analyseerbaar met de computer: grillige handschriften en verflaagjes laten zich niet gemakkelijk in discrete eenheden omzetten. Daarnaast is veel geesteswetenschappelijk materiaal ‘complex’ en multimodaal: opera’s, theaterstukken en films bestaan uit zowel taal, muziek als beeld – vaak alle drie tegelijkertijd.

Toch is er de laatste jaren een nieuw vakgebied ontstaan dat de uitdaging heeft aangenomen om ook de geesteswetenschappen digitaal te analyseren en te interpreteren. Dit overkoepelende vakgebied, dat digitale geesteswetenschappen, of digital humanities, wordt genoemd, heeft geleid tot een omwenteling in de geesteswetenschappen met een scala aan onverwachte toepassingen. De geesteswetenschappers zijn na jarenlang verzet alsnog overstag gegaan.

Wat zijn de verworvenheden van dit overkoepelende vakgebied? Allereerst hebben de digital humanities de massale digitalisering van het geesteswetenschappelijk materiaal ter hand genomen. Literaire werken, historische bronnen, muziek en schilderkunst: ze zijn alle op grote schaal digitaal toegankelijk gemaakt. Dankzij deze inspanning kunnen we nu voor het eerst honderdduizenden (soms zelfs miljoenen) bronnen, boeken of muziekstukken met elkaar vergelijken. Lange tijd was dit praktisch gezien onmogelijk. Maar tegenwoordig worden aan de hand van deze ‘big data’ nieuwe, onverwachte patronen ontdekt die tevens toepasbaar blijken buiten de geesteswetenschappen.

Zo brengen historici en kunsthistorici de Amsterdamse grachtengordel van de afgelopen vier eeuwen digitaal in kaart. Vrijwel alle bestaande informatie over schilders, schrijvers, uitgevers, architecten, componisten, handelaars, ondernemers, dominees maar ook over timmerlui, handelslieden en bediendes wordt in één grote database met elkaar in verband gebracht. Waar woonden deze mensen? Met wie onderhielden ze contacten (volgens de overgeleverde bronnen)? Met wie trouwden ze? Hoeveel belasting betaalden ze? Vervolgens kan met deze informatie naar nieuwe verbanden worden gezocht. Was een schilder in de Nederlandse Gouden Eeuw succesvoller als hij trouwde met een dochter van een uitgever? En woonden vaklieden van gelijksoortig emplooi dicht bij elkaar of juist niet? En zijn deze patronen relatief stabiel door de eeuwen heen, of hangen ze af van externe factoren? Vrijwel het volledige culturele en economische netwerk van een stad kan op deze wijze worden blootgelegd. Hiermee kunnen complexe vragen worden onderzocht zoals: wat maakt een stad of land tot een cultureel-economisch succes, en wat kan Nederland hiervan opsteken voor de aanpak van de huidige crisis?

Een heel andere vorm van patronen in de geesteswetenschap komt voort uit het onderzoek naar automatische emotieherkenning in films. Dankzij samenwerking tussen filmwetenschappers en informatici gespecialiseerd in beeldherkenning kunnen we tegenwoordig tienduizenden films automatisch op emotionele expressies van acteurs doorzoeken. Het resultaat is niet alleen interessant voor filmhistorici die een bepaald filmgenre willen onderzoeken, maar tevens voor de filmindustrie en niet te vergeten voor de filmliefhebber die bijvoorbeeld snel een overzicht wil hebben van alle ‘feel-good’-movies.

Ook de musicologen zijn het digitale pad op gegaan: dankzij de ontwikkeling van een database van duizenden toonladders uit meer dan veertig verschillende muziekculturen zijn nieuwe patronen ontdekt. Wie had ooit gedacht dat de duizenden toonladders uit alle uithoeken van de wereld stelselmatig eenzelfde geometrische vorm vertonen – een zogeheten ‘convexe ruimte’ – wanneer ze in een assenstelsel worden weergegeven door de tonen van de toonladders te schrijven als fracties van de grondtoon? Dit fascinerende convexe patroon is niet alleen musicologisch interessant maar blijkt ook gebruikt te kunnen worden voor het verbeteren van automatische muziektranscriptie en zelfs voor het begrijpen van muzikale similariteit: wanneer lijkt een muziekstuk op een ander muziekstuk op basis van melodie, harmonie, ritme of timbre? Dit soort resultaten werd tien jaar geleden nog voor onmogelijk gehouden.

Historische, musicologische, talige en literaire data blijken onverwachte toepassingen te hebben wanneer ze in digitale vorm worden gegoten. Aan de basis van taal, muziek, kunst en literatuur blijken complexe maar precieze patronen en algoritmische structuren te liggen. De digitale geesteswetenschappen pogen deze patronen en structuren bloot te leggen en ze in te zetten voor het creëren van nieuwe inzichten en toepassingen. De volgende wetenschappelijke revolutie zal naar alle waarschijnlijkheid een geesteswetenschappelijke zijn.

Nicoline van der Sijs -
De digitalisering van het Nederlandstalige erfgoed

Nicoline van der Sijs

Hoogleraar historische taalkunde van het Nederlands in de digitale wereld, Radboud Universiteit Nijmegen; senior onderzoeker bij het Meertens Instituut; auteur van o.a. Chronologisch woordenboek, Taal als mensenwerk: Het ontstaan van het ABN

In de jaren negentig van de vorige eeuw is men begonnen met de grootschalige digitalisering van het Nederlandstalige erfgoed. Deze technische innovatie, die er uiteindelijk toe zal leiden dat alle Nederlandstalige teksten – van de achtste eeuw tot heden – door de computer kunnen worden doorzocht en geanalyseerd, vormt in mijn ogen een revolutie in de informatievoorziening die grote gevolgen zal hebben voor de kennis en interpretatie van ons talige en culturele verleden. Dit zal het leven van zowel leken als wetenschappers raken. Ook overheid, bedrijfsleven en onderzoeksinstellingen denken er zo over, want zij hebben Cultureel Erfgoed – waaronder ook het talige erfgoed – tot een onderdeel van de Topsector Creatieve Industrie uitgeroepen.

Tot eind vorige eeuw was kennis van de geschiedenis van de Nederlandse taal en cultuur een zorgvuldig bewaard geheim. Iedereen kón er kennis van nemen, maar moest daarvoor moeizaam zijn weg zoeken in bibliotheken en archieven. Door veel lezen kon men geleidelijk, na jarenlange studie, komen tot eruditie en specialisme. Zo puzzelde men globaal uit hoe de Nederlandse taal en cultuur in de loop van de eeuwen waren veranderd. Veel van de bestudeerde onderwerpen waren klein en gespecialiseerd. Het kostte veel tijd en er was literatuurkennis voor nodig om eenvoudige vragen te beantwoorden als: waar komt de uitdrukking ‘ergens geen chocola van kunnen maken’ vandaan; sinds wanneer spreken we iemand aan met ‘u’ in plaats van ‘gij’; sinds wanneer leest men keukenmeidenromans en waarom heten die zo?

Die situatie is totaal gewijzigd door de digitalisering van historische teksten. Doordat hele bibliotheken worden gedigitaliseerd, heeft iedereen die over een computer met internet beschikt, toegang tot het Nederlandstalige erfgoed, van elfde-eeuwse religieuze teksten, dertiende-eeuwse literatuur of zeventiende-eeuwse kranten tot verslagen van de Staten-Generaal vanaf 1814.

De digitalisering van oude teksten is een grote maatschappelijke doorbraak: terwijl het vinden van informatie in oude bronnen vroeger was voorbehouden aan een selecte groep, is het nu een privilege voor iedereen geworden. Theoretisch is er geen barrière meer om kennis te nemen van historische teksten en daarin allerlei vragen – van taalkundige, letterkundige en historische aard – op te zoeken. Zo kan iedereen leren van het verleden.

Iedereen? De praktijk blijkt toch weerbarstig. Terwijl vroeger het vinden van informatie het probleem was, is nu het vinden van de juiste informatie het probleem geworden. Vaak vindt men te veel informatie: wie in historische kranten de opvattingen over de letterkundige stroming ‘romantiek’ zoekt, krijgt bijna 82.000 resultaten. Ernstiger is dat men soms – zonder dat men zich daarvan bewust is – te weinig informatie vindt: iemand die wil achterhalen hoe oud het begrip ‘geneeskunde’ is, moet bijvoorbeeld weten dat hij naar de oudere vorm ‘geneesconst’ moet zoeken. Ook het wegen van de gevonden informatie vergt kennis van zaken. Hiermee zijn we weer terug bij af: de informatie kan alleen door wetenschappelijk gevormde experts worden verzameld en geïnterpreteerd.

Ook voor die specialisten heeft de digitalisering van het Nederlandstalige erfgoed onverwachte gevolgen. Zo bloeit het vakgebied historische taalkunde weer op. Dit vakgebied was sinds de jaren zestig naar de marge gedrongen door de intrede van de generatieve taalkunde van Noam Chomsky (die stelt dat het menselijk taalvermogen aangeboren is en dat met een eindige reeks regels een oneindig aantal zinnen kan worden gegenereerd). Nu er zoveel digitale oude teksten beschikbaar komen, blijkt de kennis van historisch taalkundigen van onschatbare waarde voor het ontsluiten en interpreteren van de oude teksten.

Specialisten stellen andere vragen dan leken: ze wenden het gedigitaliseerde talige erfgoed aan voor theorievorming. De digitalisering heeft al geleid tot het ontstaan van enkele nieuwe vakgebieden. Zo worden binnen het vak ‘culturomics’ culturele trends in kaart gebracht. De Ngram Viewer die dit mogelijk maakt, is eind 2010 geïntroduceerd door de zoekmachine Google. Ook nieuw is de zogenoemde ‘nomothetic approach’: een benadering waarbij wetenschappers een statistische relatie zoeken tussen taalstructuur en sociale structuur. Uit deze benadering blijkt bijvoorbeeld dat talen met een klein aantal sprekers, een geringe geografische verbreiding en weinig contact met naburige talen een ingewikkelder systeem van verbuigingen en vervoegingen hebben dan talen met een groot aantal sprekers, een grote verbreiding en veel taalcontact. Dit inzicht biedt inspiratie voor nieuw onderzoek naar taalverandering en taalverbreiding.

In mijn ogen staan we nog maar aan het begin van de revolutie die door de digitalisering van het talige erfgoed veroorzaakt zal worden. Momenteel is slechts een klein deel van de gegevens gedigitaliseerd, en de mogelijkheden voor het analyseren en interpreteren staan nog in de kinderschoenen. Het is een kwestie van trial and error, en lang niet alle nieuwe analyses zijn geslaagd. Om me te beperken tot een enkel voorbeeld: bioloog Mark Pagel publiceerde in 2013 in het tijdschrift Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS) een onderzoek waarin hij op basis van een statistische analyse van veel taaldata concludeerde dat er 15.000 jaar geleden één Euraziatische oertaal was, waarvan hij drieëntwintig woorden reconstrueerde. Zijn conclusie is door taalkundigen neergesabeld: zowel de dataset als de analyse achtten zij onbetrouwbaar.

Desondanks ben ik ervan overtuigd dat de digitalisering van het talige erfgoed in de toekomst tot veel nieuwe inzichten zal leiden. Wanneer het compleet overgeleverde tekstuele erfgoed is gedigitaliseerd, kunnen onderzoekers voor het eerst systematisch veranderingen in de taal en de cultuur over een langere periode in kaart brengen, en de achterliggende wetmatigheden en patronen van deze veranderingen zoeken. Aan de ‘big data’ kunnen grote vragen worden gesteld, bijvoorbeeld wat de interactie is tussen veranderingen in de cultuur, maatschappij, letteren en taal. Zo gaat men er binnen de taalkunde de laatste jaren van uit dat veel taalveranderingen het gevolg zijn van taalcontact als gevolg van migratie, dus van veranderingen in de maatschappij. Wordt dit bevestigd als gegevens over migratiecijfers en taalveranderingen in een bepaalde periode aan elkaar worden gekoppeld? Vinden er in tijden van oorlog of andere maatschappelijke onrust meer taalveranderingen plaats dan in tijden van vrede? En welke talige en culturele verschijnselen blijken in de loop van de geschiedenis constant te zijn?

De antwoorden op dit soort vragen zullen er in de loop van de eenentwintigste eeuw toe leiden dat ons inzicht in fundamentele kwesties wordt verdiept – bijvoorbeeld over de vraag welke menselijke eigenschappen zijn aangeboren en welke zijn aangeleerd (het nature-nurturedebat), hoe canons en nationale culturele identiteiten worden geconstrueerd en zich ontwikkelen, en hoe kennis, cultuur en taal worden verbreid. Het digitaliseren van het talige erfgoed zal bovendien leiden tot het stellen van nieuwe vragen. En nieuwe vragen leiden onvermijdelijk tot nieuwe antwoorden en nieuwe interpretaties. Welke dat zijn, valt niet te zeggen, want zoals bekend: voorspellen is moeilijk, vooral als het om de toekomst gaat.

Martijn Kleppe -
Vind die ene foto

Martijn Kleppe

Historicus, postdoctoraal onderzoeker verbeelding van het verleden en dagelijks nieuws, Erasmus Universiteit Rotterdam

Waar is die foto toch gebleven? Mijn dochter lachte er zo leuk op en er stond een vriendinnetje naast haar. Volgens mij waren we in het bos, maar wanneer ook alweer? Regelmatig overkomt me dit scenario. Voor een vriendenboekje zoek ik een foto van mijn dochter om erbij te plakken, maar die ene leuke foto kan ik nergens op mijn computer vinden. Met de introductie van de digitale fotografie en de cameraatjes op onze smartphones fotograferen we meer dan ooit. Bij de zwemles maak ik een filmpje en verstuur hem naar mijn echtgenote via WhatsApp. De foto’s van de vakantie staan dankzij iCloud of Dropbox bij terugkomst al volledig gesynchroniseerd op mijn computer, en we kunnen ze meteen op onze televisie bekijken. Eindelijk geen gedoe meer met kabeltjes; altijd en overal kan ik bij mijn foto’s.

Er is echter één groot probleem: ik kan nooit de foto’s terugvinden wanneer ik gericht zoek naar die ene leuke foto. Ik orden ze redelijk goed in mapjes, maar de ordening van mijn computer zit helaas niet in mijn hoofd. Uiteraard kan ik zoeken op datum en tegenwoordig ook redelijk goed op locatie dankzij de gps-code die automatisch in het bestand van de foto gezet wordt. Maar dat helpt me niets wanneer ik die ene foto zoek waar mijn dochter naast haar vriendinnetje staat in een bos. Wanneer we nu zoeken naar beeldmateriaal maken we een vertaalslag. We denken in beelden, maar gebruiken woorden om de foto’s te zoeken. Als we op internet zoeken naar foto’s, typen we trefwoorden in en vinden we afbeeldingen waar andere mensen die woorden aan hebben toegekend. Maar aan de foto’s op mijn computer heb ik geen trefwoorden toegevoegd. Dus browse ik nu door mijn tientallen mapjes en geniet ervan om oude foto’s te zien. Maar na een kwartier wil ik die ene foto toch echt wel gevonden hebben.

Beeldherkenningssoftware zou me daarbij kunnen helpen, en het is slechts een kwestie van tijd voordat iedereen daar gebruik van gaat maken. Zoek je een foto van je dochter? Type haar naam in en je krijgt alle foto’s waar ze op staat. Wil je alle foto’s van je dochter in een bos? Geef die opdracht en de computer herkent automatisch foto’s met bomen en struiken en natuurlijk je dochter. Hoewel veel mensen het niet weten, is dit al deels mogelijk. Apple ondersteunt het al een tijdje in iPhoto en ook in Google+ en Facebook is het ingebouwd. Eerst train je de software door van een aantal foto’s aan te geven dat je dochter erop staat, waarna je dochter automatisch herkend wordt.

Inmiddels is dezelfde software al behoorlijk goed ontwikkeld, zodat het algemenere concepten kan ontdekken, zoals een bos. Deze toepassing wordt daarom al gebruikt door multinationals en overheden. Rechercheurs gebruiken het bijvoorbeeld om kinderporno te ontdekken in een grote fotocollectie. Automatisch wordt gezocht naar ontblote lichaamsdelen, zodat agenten niet alle miljoenen foto’s hoeven te bekijken maar alleen die waarvan de software aangeeft dat ze gecontroleerd moet worden. Reken er maar op dat ook de Amerikaanse veiligheidsdienst National Security Agency (nsa) dergelijke toepassingen gebruikt om de enorme hoeveelheden informatie te doorzoeken die hij verzamelt met behulp van het omstreden afluisterprogramma prism.

De beeldherkenningsoptie op Facebook wordt nog weinig gebruikt omdat de optie automatisch uit staat vanwege privacyredenen. Gelukkig maar, want ook ik zou het helemaal niet fijn vinden wanneer Facebook of Google precies weet hoe mijn dochter eruitziet. Of stel je voor dat je op straat loopt en er loopt iemand langs met een Google Glass. De bril herkent je en de drager weet meteen wie je bent, wanneer je jarig bent en in welke beschonken toestand je dit weekend was. Dergelijke toepassingen zijn daarom vooralsnog niet toegelaten door Google. Maar op mijn computer thuis zou dit soort software natuurlijk ontzettend handig zijn. Dan kan ik het immers gebruiken om mijn eigen fotocollectie te doorzoeken.

Maar er zijn nog veel meer toepassingen. Het gebruik van beeldherkenning bij de opsporing van kinderporno is al een mooi voorbeeld, maar denk eens aan historische fotoarchieven. Ze bestaan uit miljoenen prachtige foto’s maar worden tot nu toe erg beperkt gebruikt omdat het te arbeidsintensief is om alle foto’s met woorden te beschrijven. Daarom zien we in bijvoorbeeld schoolboeken nu vaak dezelfde foto’s omdat redacteuren niet de tijd hebben om rustig te zoeken naar onbekend fotomateriaal. Dus gebruiken ze vaak bekende foto’s, met als gevolg dat soms slordige fouten worden gemaakt.

Een foto van de socialistische politicus Pieter Jelles Troelstra is hier een mooi voorbeeld van. Wanneer hij aan bod komt in geschiedenisboeken gaat het meestal over zijn mislukte revolutiepoging van 1918. Uit mijn onderzoek naar het gebruik van foto’s in schoolboeken bleek echter dat in een op de drie schoolboeken een foto uit 1912 wordt gebruikt om deze revolutiepoging te illustreren. Het is ook een mooie foto: Troelstra spreekt gepassioneerd met beide vuisten voor een grote menigte, waardoor het inderdaad lijkt alsof hij zijn revolutionaire rede houdt. Het is echter een toespraak van zes jaar eerder waarin hij pleit voor de invoering van het algemeen kiesrecht waardoor ook vrouwen mochten stemmen. De redacteuren gaven een logische verklaring waarom ze deze foto gebruikten: ze kenden de foto goed omdat hij overal gebruikt werd en konden hem daarom eenvoudig vinden. Maar er zijn zoveel méér mooie foto’s van Troelstra, die zelden gebruikt worden – simpelweg omdat ze niet gevonden worden met de huidige technieken. Hierdoor blijven de schatten in de fotoarchieven vooralsnog verborgen voor de volgende generaties, waardoor we tot nu toe steeds dezelfde kijk op de geschiedenis hebben.

Zou het niet mooi zijn als we andersoortige foto’s wel kunnen vinden met behulp van software waarvan we eigenlijk liever niet willen dat overheden en multinationals ze gebruiken? Ik zou de eerste gebruiker zijn. Dan kan ik eindelijk die ene foto van mijn dochter vinden.

Mark Geels -
De kracht om het leven te kunnen ontrafelen

Mark Geels

Microbioloog; projectleider internationale vaccinontwikkeling; redacteur Sciencepalooza

De mens is het resultaat van een machtig staaltje evolutie van oersoep tot een complex meercellig organisme bestaande uit gespecialiseerde celpopulaties zoals nieren, hersenen en lever. Deze populaties hebben vaak ook weer vele subpopulaties die een myriade van verschillende functies kunnen hebben. Dit is duidelijk zichtbaar bij de gespecialiseerde celpopulaties van het immuunsysteem, waar de witte bloedlichaampjes het lichaam beschermen tegen bedreigingen van buiten (bacteriën, virussen) en van binnen (woekerende cellen, lees: kanker). Als er een infectie of andere verstoring plaatsvindt, worden witte bloedlichaampjes geactiveerd en gerekruteerd om de infectie of veranderende cel te bestrijden. Hiervoor kan door een ingenieus proces van genselectie het menselijk immuunsysteem in theorie meer dan een triljoen (duizend miljard) verschillende eiwitten herkennen! De kracht van het leven zit in z’n pluriformiteit en diversiteit.

Heel vaak is die diversiteit goed en effectief, maar soms helemaal niet. Dan herkent het immuunsysteem een geïnfecteerde cel niet goed, of wordt die woekerende cel niet opgeruimd. Het is cruciaal om te weten wat de mechanismen hierachter zijn, zodat we effectieve therapieën kunnen ontwikkelen. De innovatie die het wereldwijde medisch onderzoeksveld heeft veranderd, heet single cell flowcytometrie en stelt ons in staat om celpopulaties, zoals het immuunsysteem, in z’n geheel te kunnen ontrafelen en individuele cellen te detecteren, isoleren, groeien en gebruiken. Flowcytometrie is niet meer weg te denken uit het moderne onderzoek (zelfs het ruimtestation iss heeft er één!) en zonder uitzondering gebruiken ook de toplaboratoria in Nederland deze techniek bij fundamenteel en toegepast onderzoek.

Eind jaren zestig verscheen de flowcytometrietechniek voor het eerst. Cellen, bijvoorbeeld van bloed, werden daarbij in een vloeistof opgelost en vervolgens in een zogenaamde flowcytometer gebracht. Dat apparaat pompt de cellen rond en stuwt ze in een heel smal kanaal, zodanig dat ze, één voor één, langs een opening stromen waar een laser één enkele cel belicht. De cel weerkaatst de laser, en dit signaal wordt door verschillende filters opgevangen. In eerste instantie kon men de cellen hiermee slechts beoordelen op vorm en volume. De echte kracht van deze techniek ontstond pas toen men in de volgende generatie van de flowcytometrie twee lasers toevoegde. Hierdoor konden er meerdere eigenschappen van de cel tegelijk gemeten worden. Anno 2013 is men lichtjaren verder: nu is het mogelijk om tussen de twaalf en achttien verschillende eigenschappen, buiten én binnen in de cel, tegelijkertijd te bepalen. Dit betekent dat men heel specifieke en heel kleine celpopulaties kan vinden. Die ene cel die wel een infectie kan bestrijden, die ene cel die laat zien dat een celpopulatie langzaam afglijdt naar kanker.

Naast het louter bepalen van kwantitatieve en kwalitatieve karaktereigenschappen is men vervolgens een stap verder gegaan: het sorteren van verschillende celpopulaties. Aan de flowcytometer werd namelijk een functie toegevoegd die het mogelijk maakte om verschillende cellen, nadat ze werden belicht en geïdentificeerd, van elkaar te scheiden. Door het veranderen van de elektrostatische eigenschappen van de vloeistof, vlak na het moment dat een cel wordt geïdentificeerd, wordt de stroom heel eventjes afgebogen om die enkele cel in een apart reservoir op te vangen.

Op deze manier werden in 2009 voor het eerst in tientallen jaren twee nieuwe antilichamen tegen het humaan immunodeficiëntievirus, het virus dat aids veroorzaakt, geïsoleerd. Vanuit het bloed van patiënten die niet snel ziek werden, werden duizenden witte bloedlichaampjes cel voor cel gesorteerd en vervolgens geanalyseerd op antilichaamproductie. Zo kon men uit de gehele populatie twee unieke cellen vissen en verder opkweken. Men kon dus niet alleen unieke cellen zoeken maar deze ook in handen krijgen!

Ook bij kanker weten we dat één enkele cel het verschil kan maken. In de laatste jaren zijn de technieken zover gevorderd dat men ook van zo’n kankercel eiwitten en zelfs dna kan herkennen via flowcytometrie. Dit maakt het mogelijk om, zowel in het laboratorium als in de kliniek, de unieke verschillen in een tumorpopulatie te onderkennen, waardoor men veel nauwkeuriger de verschillende stadia die naar tumorvorming leiden kan onderzoeken. Daardoor is het nu mogelijk om het effect van therapieën en dus prognoses van patiënten in kaart te brengen.

De diversiteit van het leven is moeilijk te bevatten en lastig te onderzoeken. Single cell flowcytometrietechnologie stelt de onderzoeker in staat het ‘cellulaire leven’ om ons heen te ontrafelen en beter te begrijpen.

..

Ab Osterhaus -
Nieuwe virale dreigingen: zijn we voorbereid?

Ab Osterhaus

Hoogleraar virologie Erasmus MC en Universiteit Utrecht; ontdekker van meer dan dertig nieuwe virussen van mens en dier

In de afgelopen honderd jaar zijn veel infectieziekten van mens en dier wereldwijd onder controle gebracht door het systematisch invoeren van vooral hygiënische maatregelen, vaccinatiecampagnes en het gebruik van antimicrobiële middelen. Dit heeft ertoe geleid dat in de westerse wereld sterfte ten gevolge van infectieziekten binnen een eeuw tijd is teruggelopen van zo’n 50 procent tot minder dan 2 procent. Heel paradoxaal echter heeft een complexe samenloop van veranderingen in onze moderne globaliserende wereld nieuwe niches en kansen geschapen voor een toenemend aantal nieuwe, vooral virale infecties die de mensheid vanuit de dierenwereld bedreigen.

Zo hebben aids en de wereldwijde pandemische uitbraken van influenza in de afgelopen eeuw bij elkaar zo’n 100 miljoen slachtoffers gemaakt. Dreigingen die op dit moment uitgaan van virussen die vanuit de dierenwereld naar de mens overspringen, zoals de aviaire influenzavirussen H5N1 en H7N9, het nipah-virus en het mers-coronavirus, geven aan dat deze trend zich in toenemende mate voortzet. Daarom is een beter begrip van de mechanismen die ten grondslag liggen aan de overdracht van dierlijke virussen naar de mens en daaropvolgend de adaptatie van zulke virussen aan verspreiding bij de mens, van uitermate groot belang bij de ontwikkeling van effectieve rampenscenario’s en interventiestrategieën voor catastrofale uitbraken van nieuwe virusinfecties.

In dit licht is het interessant dat toen bij het opkomen van sars zo’n tien jaar geleden er een wereldwijde dreiging ontstond, voor het eerst in de menselijke geschiedenis een interventiestrategie kon worden ontwikkeld die de beginnende pandemie in de kiem wist te smoren. Dit toont aan dat voor de ontwikkeling van succesvolle interventiestrategieën voor opkomende pandemieën snelle en loyale samenwerking nodig is tussen groepen wetenschappers van verschillende disciplines, die optimaal gebruikmaken van de meest geavanceerde wetenschappelijke kennis en vaardigheden op hun vakgebieden. Hierbij is een geïntegreerde multidisciplinaire aanpak nodig, die gebaseerd is op de nieuwste kennis binnen onderzoeksvelden die uiteenlopen van klinische en veterinaire wetenschappen, diagnostiek, surveillance en ‘virus hunting’ tot de bestudering van de moleculaire basis van de pathogenese en immunologie van infectieziekten.

Vroege herkenning van nieuwe dreigende virusinfecties, door het combineren van syndroomsurveillance (combineren van data over ziekteverzuim, huisartsbezoek, medicijngebruik en ziekenhuisopnames) en laboratoriumscreening van zowel wilde of gedomesticeerde dierpopulaties als mensenpopulaties, is essentieel voor een vroege tegenaanval, als het nog mogelijk is om de opkomende infectie de kop in te drukken. Nieuwe moleculaire technieken zoals ‘high-throughput sequencing’ en op ‘dna-chips’ gebaseerde systemen die veranderingen binnen de nieuwe virussen bestuderen, openen als nooit tevoren nieuwe wegen voor de analyse van zowel de genoomdiversiteit van nieuwe virussen, als van de moleculaire basis van de gastheerrespons. Zulke snel beschikbare gegevens over virus en gastheerrespons, gekoppeld aan nieuw verkregen moleculaire gegevens over transmissie binnen en tussen soorten, zullen het in de toekomst mogelijk maken om geheel nieuwe interventiestrategieën te ontwikkelen voor uit de dierenwereld overspringende virussen. Na de initiële identificatie van zo’n virus maken diagnostische en surveillancemethoden gebaseerd op nieuwe-generatie-sequentiemethoden het niet alleen mogelijk om heel snel klinische interventieprogramma’s te ontwikkelen, maar ook om de circulatie van het opkomende virus een halt toe te roepen. Dit is bij de opkomst van sars daadwerkelijk voor het eerst gelukt, mede onder begeleiding van een Nederlands team. De snelle ontwikkeling van medische behandelprotocollen zal eveneens profiteren van de geïntegreerde gastheer- en virus-genomics-gegevens, wat weer zal leiden tot nieuwe interventies gebaseerd op de verworven kennis over de moleculaire pathogenesemechanismen. Ten slotte zal de ontwikkeling van nieuwe generaties van preventieve en therapeutische virale vaccins profiteren van voortschrijdend inzicht in de moleculaire mechanismen die ten grondslag liggen aan de respons van de verschillende armen van het immuunsysteem en nieuwe technologieën zoals synthetische biologie. Recent werd door Craig Venter in de VS voor het eerst een kandidaat-influenzavaccin geproduceerd door middel van een synthetisch geproduceerd virus. Vaccins worden zo sneller en preciezer.

In 2009 was het voor het eerst in de menselijke geschiedenis mogelijk om een specifiek pandemisch influenzavaccin in te zetten tegen de opkomende pandemie. We moeten echter wel bedenken dat ondanks beloften die zo’n dertig jaar geleden werden gedaan toen hiv vanuit primatenreservoirs naar de mens oversprong, er nog steeds geen vaccin tegen hiv en aids is. Dit geldt overigens ook voor andere zich nog steeds uitbreidende infectieziekten die sinds jaar en dag veel sterfte en menselijk leed veroorzaken, zoals dengue, malaria en tuberculose.

Geconcludeerd mag worden dat waar enerzijds onze moderne globaliserende samenleving steeds meer niches schept voor nieuwe virale dreigingen uit de dierenwereld, anderzijds ons steeds groter wordend arsenaal van moleculaire en ‘genomics’-technieken ons steeds meer mogelijkheden biedt om deze dreigingen het hoofd te bieden. Hiervoor is het wel cruciaal dat internationale interdisciplinaire netwerken van de beste groepen wetenschappers wanneer nodig, tijdig en loyaal met elkaar samenwerken. Nederlandse onderzoeksgroepen hebben zich in dit veld in de afgelopen decennia niet onbetuigd gelaten. Zij speelden een prominente rol bij de identificatie en karakterisering van oorzaken van verschillende wereldwijde virale dreigingen voor mens en dier. Aviaire H5- en H7-influenzavirussen die sterfte onder vogels en mensen veroorzaakten, sars-, mers- en andere coronavirussen uit vleermuisreservoirs en verschillende paramyxovirussen van mens en dier zijn hiervan de meest sprekende voorbeelden. Bovendien leidde Nederlandse onderzoek tot inzicht in de moleculaire mechanismen die ten grondslag liggen aan intra- en interspeciestransmissie van virussen vanuit de dierenwereld, alsmede tot het ontwikkelen van nieuwe therapeutische strategieën voor infecties met deze virussen. Dit schept unieke kansen voor Nederlandse onderzoeksgroepen in de komende decennia. Deze kansen liggen niet alleen op het gebied van het ontwikkelen van nieuwe interventiemogelijkheden voor nieuwe wereldwijde virale dreigingen; ook kunnen de Nederlandse groepen hun voorsprongpositie gebruiken om nieuwe interventiestrategieën te ontwikkelen voor allang bekende, maar nog steeds notoir moeilijk te bestrijden infectieziekten die vele slachtoffers blijven maken onder mens en dier.

Teun Bousema -
Je vrijwillig laten besmetten met malaria

Teun Bousema

Infectieziekte-epidemioloog, London School of Hygiene & Tropical Medicine en umc St Radboud, Nijmegen

Malaria wordt veroorzaakt door een parasiet die overgebracht wordt door malariamuggen. De meest dodelijke malariaparasiet, Plasmodium falciparum, zorgt jaarlijks voor honderden miljoenen ziektegevallen en meer dan 800.000 doden. Om malaria te bestrijden zou een werkzaam vaccin van grote waarde zijn. Maar in tegenstelling tot bijvoorbeeld waterpokken, waartegen je na één besmetting immuun bent, kun je malaria vele malen opnieuw oplopen. In sommige Afrikaanse dorpen hebben kinderen zelfs meer dan tien malaria-aanvallen per jaar, met bloedarmoede, onherstelbare hersenschade en in het ergste geval sterfte tot gevolg. Het heersend dogma was dan ook dat vaccinatie geen goede afweerreactie kan opwekken die besmetting met malaria voorkomt.

De meeste vaccins zijn gebaseerd op verzwakte varianten van ziekmakende virussen of bacteriën. Als door vaccinatie je afweersysteem getraind is tegen een milde variant van de ziektekiem, heeft de natuurlijke variant geen kans meer je te besmetten. Bij malaria lijkt dat niet zo te werken. Als je na tien natuurlijke infecties nog steeds vatbaar bent voor malaria, heeft de malariaparasiet blijkbaar mechanismen om aan je afweersysteem te ontkomen. Dat leek lange tijd het grote probleem voor een malariavaccin: als het de natuur niet lukt om iemand immuun te maken, dan lukt het een vaccin ook niet. We zullen dus moeten leren leven met malaria als een ziekte die mensen herhaaldelijk teistert.

Die sombere gedachte werd doorbroken op het moment dat vijftien Nijmeegse studenten deelnamen aan een niet-alledaagse studie. Zij lieten zich onder zeer gecontroleerde omstandigheden besmetten met de parasiet die in Afrika zoveel levens eist. Deze gecontroleerde humane malaria-infectie (chmi) is een uniek model om op efficiënte wijze nieuwe malariavaccins te testen. In een chmi wordt een gezonde vrijwilliger geïnfecteerd met malaria door de arm in contact te brengen met een kooitje met vijf à vijftien besmette malariamuggen. Na deze besmetting worden de vrijwilligers nauwlettend in de gaten gehouden; na ongeveer een week kunnen de eerste malariaparasieten in de bloedbaan verschijnen. Vanaf dat moment worden de vrijwilligers tweemaal per dag onderzocht op malaria, en behandeld zodra er parasieten verschijnen. In de baanbrekende studie met vijftien studenten werden tien van hen eerst driemaal gestoken door malaria-geïnfecteerde muggen terwijl ze een beschermend antimalariamiddel slikten. Na deze ‘immunisatie’ werden ze een vierde keer gebeten, ditmaal zonder beschermend middel. Vijf andere vrijwillers namen deel als controlepersoon. De resultaten overtroffen de meest optimistische verwachtingen: alle tien studenten die ‘geïmmuniseerd’ waren, bleken volledig beschermd tegen besmetting met malaria, terwijl de andere vijf studenten ziek werden. Bovendien bleek bij meer dan de helft van de studenten dat zij twee jaar later nog steeds volledig beschermd waren tegen malaria.

Gecontroleerde en kortdurende blootstelling aan levende malariaparasieten bleek de sleutel tot succes. Na de beet van een mug ontwikkelt de malariaparasiet zich eerst in de lever voordat parasieten in de bloedbaan verschijnen en ziekteverschijnselen veroorzaken. Een goede afweerreactie tegen de parasieten in de lever geeft volledige bescherming door te voorkomen dat parasieten de bloedbaan bereiken, en dit is precies wat er in de Nijmeegse studenten gebeurde.

Deze studie met slechts vijftien proefpersonen veranderde het malariaonderzoek in Nederland en de rest van de wereld. Ambities konden naar boven worden bijgesteld en Nederland positioneerde zich om een belangrijke rol te gaan spelen in de internationale gezondheidszorg. De immunisatiestrategie van gecontroleerde blootstelling aan malaria zal binnenkort ook in Afrikaanse populaties worden getest. Daarnaast kan het chmi-model wereldwijd ingezet worden om de verschillende vaccinkandidaten die in ontwikkeling zijn te testen.

Eén van de veelbelovende vaccinkandidaten is een Nederlands malariavaccin waarbij parasieten met geavanceerde moleculaire technieken zijn verzwakt: twee genen die essentieel zijn om de bloedbaan te bereiken werden verwijderd uit malariaparasieten. Het resultaat is een vergelijkbare immunisatie als bij de Nijmeegse vrijwilligers: de parasiet ontwikkelt zich in de lever, maar komt nooit in de bloedbaan terecht. Zo bereiken ze nooit het gevaarlijke stadium maar is er voldoende blootstelling aan de parasiet om immuniteit op te wekken. Mede dankzij vijftien dappere studenten lijkt een malariavaccin dat het onhaalbare bewerkstelligt, volledige bescherming van mensen tegen de dodelijke malariaparasiet, binnen handbereik.

Boris van der Ham -
De pil en het nageslacht

Boris van der Ham

Auteur van De Vrije Moraal; voorzitter van het Humanistisch Verbond; oud-Tweede Kamerlid (2002-2012)

In 1994 verscheen de Amerikaanse film Junior, een komedie over een mannelijke zwangerschap. Spierbundelacteur Arnold Schwarzenegger en Danny DeVito tekenden voor de hoofdrollen. Zij speelden twee gynaecologen die een nieuw geneesmiddel hadden uitgevonden om miskramen te voorkomen. Om de proef op de som te nemen werd een bevruchte eicel bij Schwarzenegger ingeplant. Gedurende de film werd Schwarzenegger steeds duidelijker zwanger, met alle clichés van dien: hij kreeg vreetbuien en barstte bij het minste in huilen uit. Het contrast tussen Schwarzeneggers masculiene imago en het beeld van een sentimentele Arnold werd flink uitgemolken.

Hoe absurd deze Hollywoodfantasie ook klinkt, je zou de film als symptoom kunnen zien voor een grote omslag in het denken over de verhouding tussen man en vrouw. Nog niet heel lang geleden werd het grootbrengen van kinderen als de vanzelfsprekende taak van de moeder gezien. Tegenwoordig willen vaders zelf achter de kinderwagen lopen, ‘papadagen’ opnemen, en hun baby’s in linnen buideltjes door het park dragen. Ook het feit dat vrouwen nu volop aan het maatschappelijk verkeer deelnemen en carrière maken, zou in het verleden (en helaas in veel landen nog steeds) tot verbazing en zelfs tot afkeuring leiden.

Een van de oorzaken van de opschudding van het klassieke rolpatroon ligt in de introductie van anticonceptie. Tussen alle imponerende technologische veranderingen die we sinds de industriële revolutie hebben meegemaakt, zijn de wijzigingen in onze voortplanting misschien wel het meest elementair en controversieel. Vanaf de oudheid werd er in verschillende culturen geëxperimenteerd met de meest bizarre en vooral onbetrouwbare middeltjes om zwangerschap te voorkomen: een spons met zijde, citroenschijfjes, krokodillenmest en bevertestikels. Geïmproviseerde condooms werden gemaakt van geiten- en varkensdarmen, maar ook die waren onbetrouwbaar en vrouwen waren bovendien afhankelijk van de man als het erom ging of ze daadwerkelijk werden gebruikt.

In de loop van de negentiende eeuw kwamen er steeds betere middelen, zoals het pessarium. Die nieuwe, meer betrouwbare voorbehoedsmiddelen waren zeer omstreden. Religieuze organisaties vreesden namelijk dat ontrouw en ‘onzedig gedrag’ een hoge vlucht zouden nemen als seks niet meer automatisch leidde tot kinderen. In 1911 besloot de toenmalige, zeer religieuze Nederlandse regering daarom de verspreiding van voorbehoedsmiddelen aan banden te leggen. Tegenstanders – onder wie socialisten, vrijzinnigen en liberalen – vonden dat dit verbod geen recht deed aan de seksuele zelfstandigheid van vrouwen. Bovendien heerste er onder de arbeidersklasse enorme armoede. Gezinnen met meer dan tien kinderen waren geen uitzondering, en er was niet altijd voldoende geld om al die monden te voeden. Geboortebeperking zou de armoede en kindersterfte kunnen laten afnemen. Ze streden daarnaast voor het idee dat de vrouw nog andere ambities moest kunnen najagen dan alleen het moederschap. Het vrijzinnige Kamerlid Willem Treub stelde: ‘Een toenemend aantal vrouwen wil deelnemen aan het maatschappelijk leven, wil niet al haar tijd doorbrengen in het huisgezin.’ Hij constateerde een ‘zucht bij de meerderheid van de vrouwen om te komen tot hogere ontwikkeling, tot meer zelfstandigheid, meer werkelijk deel uit te maken van de maatschappij’.

Ondanks het verbod in 1911 werden de voorbehoedsmiddelen natuurlijk gewoon stiekem verkocht. Het hek was helemaal van de dam toen in 1962 ‘de pil’ in Nederland op de markt kwam. Officieel was dit middel bedoeld om het ongemak van de maandelijkse menstruatie te verlichten, maar als ‘bijwerking’ werd de vrouw er ook tijdelijk onvruchtbaar van. De pil werd gelegaliseerd en in korte tijd razend populair. In 1976 werd hij al door 40 procent van de vruchtbare vrouwen geslikt, en dat miste zijn effect niet. Eind jaren zestig was 63 procent van de eerstgeboren kinderen in Nederland nog ‘ongepland’; in de jaren tachtig was dit sterk afgenomen, tot 19 procent. Vrouwen kregen hierdoor veel meer ruimte om zelf een carrière uit te stippelen.

Als ik moet kiezen welke uitvinding een heel grote invloed heeft gehad, dan zou ik dus ‘de pil’ noemen. Hoewel de goedkopere alternatieven voor de pil (zoals sterilisatie en het spiraaltje) wereldwijd populairder zijn, is de pil een zeer belangrijke aanjager geweest van de ‘contraceptieve revolutie’. Mede dankzij de pil is de positie van vrouwen in de samenleving drastisch verbeterd.

Na deze revolutie openbaren zich in het Westen inmiddels heel nieuwe vraagstukken. Bevolkingsgroei heeft plaatsgemaakt voor een gestage vergrijzing en in sommige regio’s zelfs voor een bevolkingsafname. Omdat mannen en vrouwen steeds later aan kinderen beginnen, treden er nieuwe problemen op met ongewenste kinderloosheid. Bovendien is het praktische gegeven dat de vrouw het kind moet dragen nog steeds zeer bepalend in de verhoudingen tussen mannen en vrouwen -– alle linnen buideltjes en papadagen ten spijt.

Voor dat laatste dilemma is misschien toch de gedachte uit de film Junior een oplossing: mannen die zwanger kunnen worden. Theoretisch onmogelijk is het in ieder geval niet. Een baarmoeder is niet altijd noodzakelijk voor een zwangerschap. Al bij één op de tienduizend zwangerschappen groeit het embryo niet vanuit de baarmoeder, maar valt het bevruchte eitje, door een natuurlijke fout, in een open plek in de buikholte. Met de huidige stand van de wetenschap levert een zwangerschap in deze ‘peritoneale ruimte’ nog een enorm, levensbedreigend risico op, zowel voor moeder als kind. Toch zijn er op deze wijze zeer incidenteel gezonde baby’s (met een keizersnede) ter wereld gekomen. Als het de medische wetenschap ooit lukt de lichamelijke risico’s van deze zwangerschapsvariant in te dammen, kan deze optie ook opzettelijk worden toegepast, bij beide seksen. Voor het eerst in de wereldgeschiedenis hebben vrouwen en mannen dan beiden de keuze een gewenste zwangerschap te volbrengen. Een nieuwe revolutie.

Ongetwijfeld zal tegen die tijd opnieuw een heftig ethisch debat losbarsten. De dan eeuwenoude filmbeelden van de gelukzalige, hoogzwangere Arnold Schwarzenegger zullen vast en zeker weer vertoond worden. Alleen al die gedachte brengt me in blijde verwachting.

Marian Joëls -
Een belangrijk pilletje

Marian Joëls

Hoogleraar neurowetenschappen, Brain Center Rudolf Magnus, Universitair Medisch Centrum Utrecht; auteur van Een zeepaardje in je hoofd en Meisjes zijn niet dom; lid knaw

In de zomer van het jaar 1900 stierf mijn overgrootmoeder in het kraambed, haar gezin in ontreddering achterlatend. Zij was kort daarvoor, op achtenveertigjarige leeftijd, bevallen van haar zesde kind. Vanwege haar gevorderde leeftijd en de suikerziekte waaraan ze leed had de dokter haar al eerder gewaarschuwd dat een zwangerschap niet aan te bevelen was. Hij kreeg gelijk. Maar wat kon een getrouwde vrouw in 1900 doen om een zwangerschap te voorkomen? Onthouding en voorzichtigheid, dat was het recept, en gezien de tien jaar die zaten tussen het voorlaatste kind (mijn grootmoeder) en haar laatste had het echtpaar de nodige voorzichtigheid in acht genomen; maar het bleek niet voldoende.

Een triest verhaal, hoewel in die jaren niet ongewoon. Vrouwen kregen een schare kinderen. Wie dat niet wilde en bijvoorbeeld een carrière ambieerde, moest ongetrouwd blijven. Je kon als vrouw kiezen tussen óf kinderen óf een carrière. De combinatie was voor de meeste vrouwen niet weggelegd.

Weinig wetenschappelijke ontdekkingen hebben zo’n sterke impact gehad op de maatschappij als de anticonceptiepil die daarin verandering bracht: vrouwen konden hun leven gaan plannen. Voorbij waren de jaren van angst om uitblijvende menstruatie, de hoogtijdagen van de engeltjesmaaksters, de sterfte in het kraambed. In plaats daarvan brak een tijd aan van vrijheid, ontplooiing, de kans op gelijkheid en seks losgekoppeld van voortplanting.

Hoe werd die pil ontwikkeld? Gewoon door degelijk wetenschappelijk onderzoek. Al in de jaren dertig van de vorige eeuw was duidelijk geworden dat hoge doseringen van geslachtshormonen zoals progesteron de eisprong van konijnen onderdrukten. Adolf Butenandt was een van de wetenschappers die een baanbrekende rol speelden bij het begrip rond de structuur en werking van geslachtshormonen; hiervoor ontving hij in 1939 de Nobelprijs voor de Scheikunde. Die remmende werking van steroïde hormonen zoals progesteron en estradiol op de eisprong ligt helemaal niet zo voor de hand, want je hebt deze hormonen juist nodig om een zwangerschap te bewerkstelligen. Hoe kan een hormoon dat vruchtbaarheid bevordert toch de eisprong onderdrukken? Een reeks van experimenten onthulde dat de steroïden naast hun activerende werking op de eierstokken en baarmoeder ook een negatieve werking uitoefenen met name op de hypofyse, waarmee ze indirect hun eigen werking ‘uitzetten’.

Gerald Pincus en Min Chuh Cheng, die werkten aan anticonceptie, en John Rock, die juist steroïde hormonen wilde gebruiken om vruchtbaarheid te verhogen, bundelden in de jaren vijftig van de twintigste eeuw hun krachten. Ze identificeerden welke synthetische steroïden het krachtigste werkten zonder ongewenste bijwerkingen en onderzochten vervolgens of een hoge dosering van die steroïden ook daadwerkelijk contraceptief werkte. De test werd uitgevoerd in Puerto Rico – niet in de VS, waar anticonceptie op dat moment strafbaar was. Het experiment lukte: de combinatie van synthetische progestagenen en oestrogenen voorkwam inderdaad zwangerschappen, was veilig en makkelijk in het gebruik en legde de verantwoordelijkheid bij degene die voorheen met de gebakken peren bleef zitten: de vrouw. De eerste pil (Enovid) kwam in 1957 op de markt en binnen enkele jaren werd het middel door de Food and Drug Administration geaccepteerd en op grote schaal voor de markt geproduceerd.

De pil die in Amerika was ontwikkeld, bevatte een hoge dosering van verschillende steroïden, met risico’s op bijwerkingen. Er was daarom behoefte aan een goed werkzame pil gebaseerd op andere combinaties van synthetische hormonen in lagere concentraties. Het Nederlandse bedrijf Organon had op dat moment al een rijke historie in de isolatie en synthese van hormonen. In samenwerking met Nederlandse endocrinologen had dit bedrijf een wereldpositie weten te veroveren juist in deze markt. Zij zetten hun bestaande verbindingen en hun kennis om nieuwe stoffen te ontwikkelen in om een betere pil te maken – een mooi voorbeeld van een Topsector avant la lettre. Organon-medewerkers zoals Johan van der Vies en Max de Winter, onder leiding van de toenmalige directeur Stefan Szpilfogel, ontwikkelden producten die jarenlang een stevige basis onder het bedrijf vormden. De Nederlandse endocrinologie bloeide en het bedrijf expandeerde.

Over smaak valt niet te twisten, en evenmin is het simpel om vast te stellen welke wetenschappelijke ontdekking van de laatste honderd jaar de grootse maatschappelijke impact heeft gehad. Maar als dit pilletje al had bestaan in 1900, dan hadden mijn overgrootmoeder en miljoenen vrouwen met haar waarschijnlijk tot op hoge leeftijd geleefd. Ik had het haar gegund, hoewel dat dan niet mogelijk was geweest, want als zij haar vijfde kind niet had gekregen, zou ik nooit hebben bestaan.

Arnon P. Kater -
Lymfeklierkanker: van dodelijke naar chronische ziekte

Arnon P. Kater

Internist-hematoloog, Academisch Medisch Centrum Amsterdam

De geschiedenis van de behandeling van kanker leest als een dik, stroperig en taai boek, waarin de spannende versnelling pas in de laatste hoofdstukken te vinden is. Eén van de oorzaken van deze wat trage ontwikkeling is gelegen in het feit dat het pas door de moderne moleculaire biologie mogelijk is om diepgaande kennis van kanker te krijgen, maar veel belangrijker is dat het lang heeft geduurd voordat klinische kankeronderzoekers en basale wetenschappers elkaar troffen.

Tot vrij recent voltrok het kankeronderzoek zich langs zeer gescheiden paden. Enerzijds had je het klinisch onderzoek, waarin door trial en error steeds nieuwe middelen, voornamelijk chemotherapeutica, aan behandelingsregimes werden toegevoegd. Anderzijds ontstond traag een steeds scherper beeld van de biologie van kanker, voornamelijk vergaard door wetenschappelijk onderzoek op cellijnen en muizenstudies. Het langzaam verdwijnen van de barrière tussen deze twee aspecten van het kankeronderzoek heeft er in belangrijke mate aan bijgedragen dat de ontwikkeling de laatste jaren in een sneltreinvaart is geraakt.

Een duidelijk voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van zogenaamde signaaltransductieremmers voor kwaadaardigheden van B-cellen. B-cellen spelen een belangrijke rol in ons immuunsysteem. Zij beschermen tegen aanvallen van bacteriën en virussen. Maar omdat B-cellen in staat zijn steeds hun eigen dna aan te passen, wat een belangrijke rol heeft in herkenning van onder andere bacteriën, bestaat er een kleine kans dat die herschikking leidt tot ontsporingen: de cellen kunnen zich ongeremd delen en vormen een tumor. Hoe de B-cellen ontsporen, bepaalt welke kanker iemand krijgt. Lymfoom is bijvoorbeeld een vorm van kanker in de hals, lies of oksel, en chronische lymfatische leukemie uit zich door grote hoeveelheden ontspoorde B-cellen in het bloed en beenmerg.

Enkele jaren geleden ontdekten verschillende onderzoekers dat deze kankercellen helemaal niet zo goed in staat bleken om op eigen kracht langdurig te overleven, iets wat altijd was aangenomen. Ze bleken alleen goed te gedijen zolang ze vanuit hun directe micromilieu gestimuleerd worden met bepaalde daar aanwezige signalen. Die ontdekking leidde tot het idee om middelen te ontwikkelen die in staat zijn die interactie tussen de cel en zijn leefmilieu te verbreken.

Nog geen vijf jaar na het verkrijgen van dit inzicht werden de eerste klinische tests op mensen gehouden, een binnen het kankeronderzoek vrijwel uniek snelle ontwikkeling. En hoewel dit onderzoek nog in de kinderschoenen staat, zien de eerste resultaten er meer dan veelbelovend uit. De middelen kunnen als tablet worden ingenomen en lijken erg effectief, terwijl de bijwerkingen beperkt lijken. Een consequentie van deze vorm van behandelen is echter dat de behandeling niet onderbroken lijkt te kunnen worden. Op het moment dat de signalen de cel weer bereiken, haal je de rem van het systeem en neemt de hoeveelheid kankercellen weer toe. De vraag is dus of deze signaalremmers levenslang nodig zijn, en zo ja, wat hun invloed is op gezonde cellen.

Waar we zeker en met enige zorgen over na moeten denken, zijn de mogelijke kosten van dergelijke behandelingen. Hoewel de prijs van deze middelen nog niet vaststaat, kunnen we daar wel over speculeren. Stel dat alle patiënten vijf jaar overleven en dat dertig patiënten per miljoen individuen jaarlijks therapie nodig hebben met een middel dat jaarlijks (laten we aannemen) zo’n 50.000 euro kost. De huidige behandeldeling met chemotherapie en immuuntherapie kost eenmalig 25.000 euro per patiënt. Na vijf jaar stijgen de kosten met het dure middel naar ruim 100 miljoen. Het is zeker niet ondenkbaar dat verschillende van die dure middelen gecombineerd gaan worden, waardoor de behandelkosten steeds verder uit de hand gaan lopen. Enerzijds is deze tijd dus enorm hoopgevend, anderzijds voorzie ik dat straks uit kostenoverwegingen moet worden beslist over wie onder welke condities kan worden behandeld. Mijn hoop is dan ook dat door slim onderzoek met combinaties van nieuwe middelen en (lichte doseringen) chemotherapie de behandeling na zekere tijd gestaakt kan worden. Verder moeten we blijven zoeken naar behandelmogelijkheden die van kanker niet alleen een chronische ziekte maken, maar deze ook daadwerkelijk kunnen genezen.

Nicole Krekel -
Borstkankerbehandeling: dat kan beter!

Nicole Krekel

Arts in opleiding tot plastisch- en reconstructief chirurg, VUmc

Dat kan beter, dacht ik toen ik als jonge dokter de vrouwen terugzag op de borstkankerpolikliniek, kort nadat zij aan hun borst waren geopereerd voor deze ziekte. De vrouwen die terugkwamen waren veelal borstsparend geopereerd, waarbij alleen het kwaadaardige gezwel van enkele centimeters groot verwijderd hoefde te worden en al het gezonde borstweefsel gespaard kon blijven. En toch: vaak waren er grote misvormingen ontstaan aan de geopereerde borst, met lelijke intrekkingen en in het oog springende littekens.

Vers uit de schoolbanken zat ik vol dromen en ambities. Een logische gedachte was dus om aan die operaties wat te verbeteren, zeker gezien mijn voorliefde voor de plastische chirurgie en dus de postoperatieve esthetiek. Daaruit ontstond binnen onze heelkundeonderzoeksgroep in het VUmc het onderzoeksidee naar echogeleide chirurgie voor borstkanker; dit onderzoek heeft recent geleid tot mijn promotie. Hoewel ik overtuigd ben van de aanvullende waarde van ons onderzoek, ben ik mij bewust van de slechts kleine schakel die wij hebben bijgedragen aan de reeks verbeteringen in de behandeling van de ziekte borstkanker. In relatief korte tijd is deze behandeling drastisch verbeterd, met name dankzij een aantal verbazingwekkend inventieve ideeën, bedacht door een handjevol briljante breinen.

Ruim een op de acht vrouwen krijgt vandaag de dag te maken met borstkanker, een ziekte die sinds jaar en dag beschreven wordt. De operatieve behandeling van borstkanker bestaat sinds halverwege de negentiende eeuw. Destijds werd een radicale mastectomie uitgevoerd, een enorm mutilerende ingreep waarbij niet alleen het borstweefsel, maar ook alle okselklieren en de borstspieren – soms inclusief enkele ribben– werden verwijderd. Gedurende de volgende honderd jaar stond de wetenschap rondom de ziekte stil en was deze operatie de standaardbehandeling van borstkanker.

Pas halverwege de twintigste eeuw ontstonden er drastische vernieuwingen die elkaar in een razend tempo opvolgden. Zo werden chemotherapeutica uitgevonden en werd radiotherapie, ofwel bestraling, een beproefde methode om tumorcellen te doden. In diezelfde periode ontstond de gedachte dat minder uitgebreide chirurgie, gecombineerd met radiotherapie, net zo effectief zou zijn als de tot dan toe uitgevoerde operatie. Pas zo’n veertig jaar geleden werden de eerste studies verricht waarin deze nieuwe borstsparende operaties vergeleken werden met de borstamputatie. De percentages terugkerende ziekte en overleving bleken in beide groepen gelijk, en sindsdien komt ruim driekwart van alle patiënten in aanmerking voor een dergelijke patiëntvriendelijkere borstsparende behandeling.

In de oude situatie was de gedachte dat het verwijderen van alle okselklieren tijdens de operatie voor alle patiënten noodzakelijk was. Bij nadere inspectie werden bij de meerderheid van de patiënten echter helemaal geen uitzaaiingen in de klieren gevonden, terwijl zij een ingreep hadden ondergaan die veel morbiditeit met zich meebrengt. Hieruit ontstond in de jaren negentig het inventieve idee dat er zoiets als een schildwachtklier moest bestaan. De gedachte was dat de schildwachtklier de eerste klier zou zijn waar de tumor zijn cellen op af zou geven, en dat van daaruit de cellen zich dan weer naar de overige klieren zouden verspreiden. Werden er geen tumorcellen in de schildwachtklier aangetroffen, dan zouden dus ook alle andere okselklieren tumorvrij zijn. Het uitnemen en onderzoeken van slechts die ene schildwachtklier zou voor een grote groep patiënten, indien er geen tumor werd aangetroffen, betekenen dat hun de lasten van een aanvullende okselklierverwijdering bespaard zouden blijven. Deze uitermate effectieve methode wordt nu standaard toegepast in de kliniek, waardoor ruim 80 procent van de patiënten alleen een schildwachtklierprocedure ondergaat.

Tegelijkertijd zijn er enorme stappen gezet in de diagnostiek naar borstkanker, dit door verbeteringen in de kwaliteit van mammografieën, echo’s, mri’s en de ontwikkeling van pet-scans. Daarnaast is de borstkankerscreening geïntroduceerd en zijn er een aantal genen ontdekt die aangeven of in bepaalde families een verhoogde kans bestaat op het krijgen van borstkanker. Bovenal is belangrijk dat de overleving van borstkanker de laatste jaren sterk toeneemt, met name door verbeterde diagnostiek, chemotherapie en hormonale therapie.

Dat kan beter, dacht ik desondanks. En het kon inderdaad nog beter. Zo was het percentage tumoren dat bij een borstsparende operatie in één keer geheel verwijderd werd slechts 80 procent. Hierdoor moest de overige 20 procent van de patiënten opnieuw behandeld worden (meer borstweefsel verwijderen, soms zelfs een borstamputatie, of extra bestraling). Dit is niet alleen stressvol voor de vrouw, maar heeft ook een negatief effect op het uiteindelijke cosmetische resultaat. Bovendien werd twee keer meer gezond weefsel verwijderd dan nodig was, hetgeen de cosmetiek van de borst ook negatief beïnvloedt. Hieruit ontstond binnen onze onderzoeksgroep het idee dat we tijdens de operatie een echo moesten gebruiken. Op deze manier zouden we de tumor continu in beeld kunnen brengen en onder zicht, dus preciezer, kunnen verwijderen in plaats van op de tast, zoals tot dan toe het geval was.

Het lukte! Met behulp van de echo hebben we een opmerkelijk hoog percentage van 97 procent bereikt waarbij de tumor in één keer geheel verwijderd kan worden. Daarnaast is de hoeveelheid verwijderd weefsel precies goed. Tijdens het onderzoek bleek ook dat echografie snel aan te leren, makkelijk hanteerbaar, betrouwbaar en zeer patiëntvriendelijk is. En nog een mooi voordeel: doordat er minder aanvullende behandelingen nodig zijn, zullen de totale behandelkosten afnemen. Deze nieuwe methode wordt nu verspreid onder vele ziekenhuizen wereldwijd. Meer denkers houden zich ondertussen bezig met het onderwerp. Zo kan sinds kort een radioactieve marker geplaatst worden om de tumor tijdens de operatie op te sporen en wordt er geëxperimenteerd met fluorescente kleuring, waardoor de tumor oplicht en niet meer te missen is.

‘Dat kan beter’ zou wat mij betreft de motivatie van elke arts en wetenschapper moeten zijn. We moeten ons blijven verwonderen over de dingen die we als arts doen om de patiënt nog beter te kunnen helpen en zo min mogelijk te schaden – oftewel: Primum non nocere, ‘Ten eerste geen kwaad doen’, zoals de hippocratische eed ons artsen voorhoudt. De medische wereld ontwikkelt zich in een razend tempo. Ik ben nu al ontzettend benieuwd naar de tijd dat ik met pensioen zal gaan, over zo’n veertig jaar. Wat zal er veranderd zijn? Zullen we nog wel opereren, of is het mes overbodig geworden? Ik kan alleen maar dromen over wat er komen gaat, maar vast en zeker zal ik tegen die tijd glimlachen om mijn, vast, veel te ouderwetse promotieonderzoek.

Terry Vrijenhoek -
1982, en de League of Extraordinary Laboratories

Terry Vrijenhoek

Geneticus umc Utrecht; redacteur Sciencepalooza

Mensen met een genetische afwijking – en zijn we dat niet allemaal? – zijn in Nederland veel beter af dan elders. Dokters, analisten en onderzoekers van acht klinisch-genetische centra staan altijd klaar voor het groeiend aantal patiënten met een genetische aandoening. Ze testen jaarlijks het dna van zo’n tachtigduizend patiënten (en indien nodig van hun familieleden), beantwoorden allerlei erfelijkheidsvragen, en geven advies over mogelijke behandeling en aangepaste zorg. Artsen in andere landen kijken jaloers naar de hoge kwaliteit van klinisch-genetische zorg in Nederland. Onder hen zijn er zelfs die het dna van hun patiënten hier laten testen, en niet in eigen land.

Deze voorbeeldrol dankt Nederland niet aan een exclusieve technologie, en ook niet aan wetenschappelijke kennis die nergens anders ter wereld voorhanden is. De oorsprong ligt in een visionair besluit dat toenmalig minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur (wvc) Elco Brinkman in 1982 nam. Hij liet bij wet vastleggen dat genetische diagnostiek uitsluitend kan plaatsvinden in een van de acht klinisch-genetische centra. De academische ziekenhuizen hadden deze ‘liga’ van gespecialiseerde centra al eerder opgezet om de genetische zorg in Nederland te concentreren, en daarmee de kwaliteit van analyse en interpretatie te waarborgen. Ze anticipeerden op de snelle ontwikkelingen in de genetica aan het einde van de jaren zeventig, die routinematig chromosomenonderzoek (voor bijvoorbeeld het vaststellen van het syndroom van Down) mogelijk maakten. Door aan te sturen op een wettelijk besluit om de centra het exclusieve recht op chromosomenonderzoek te geven, werd een wildgroei van aanbieders voorkomen. Bovendien was daarmee de weg vrij om – als eerste land ter wereld – genetische diagnostiek en erfelijkheidsadvisering op te laten nemen in de basiszorgverzekering.

En nu is daar next-generation sequencing – een nieuwe technologie waarmee eenvoudig en goedkoop dna kan worden afgelezen. In theorie is dit de perfecte manier om voor alle gezondheidsproblemen – inclusief de risico’s daarop – te bepalen of en hoe ze hun oorsprong vinden in een afwijking in het dna. En dat betekent weer dat behandeling nauwkeuriger, persoonlijker, met minder bijwerkingen – en ja, zelfs goedkoper – kan worden ingezet. En dus gonst het van de beloften – met name van wetenschappers: ‘dit gaat de medische wereld op zijn kop zetten’ of ‘kanker wordt een chronische ziekte’. Beloften die kunnen worden ingelost, maar alleen als de implicaties van de keuze uit 1982 op waarde geschat worden.

De parallellen met chromosomenonderzoek zijn eenvoudig te trekken: next-generation sequencing betreft geavanceerde technologie, is een snel en eenvoudig middel voor diagnose en kan in principe door iedereen worden uitgevoerd. Net als destijds schuilt de ware revolutie dus niet in de technologie waarmee dna kan worden geanalyseerd. De grote sprong voorwaarts betreft nu de ‘verpersoonlijking’ van ons genenpakket. Niet alleen wetenschappers, maar ook artsen, politici en patiënten bepalen hoe ‘persoonlijk’ genetica kan worden, en hoe goed klinisch-genetische zorg in Nederland zal zijn. Natuurlijk blijven gespecialiseerde centra onmisbaar voor het begrijpen en duiden van genetische aandoeningen. Maar er is juist nu ook ruimte voor cardiologen, neurologen en zelfs huisartsen om een deel van de extra zorgmogelijkheden – zoals het risico bepalen dat je een bepaalde ziekte krijgt en gepersonaliseerde behandeling – over te nemen. Niet om hun toch al volle agenda’s nog eens extra te vullen, of om op de stoel van een klinisch-geneticus te gaan zitten, maar juist om een deel van hun eigen patiënten gerichter en sneller te kunnen helpen. ‘1982’ is cruciaal geweest voor Nederlandse patiënten; in de huidige tijdgeest – of eigenlijk die van de komende jaren – zijn nieuwe, andere maatregelen nodig. Regeren blijft immers vooruitzien. Het is nét wetenschap.

Dave Blank -
Nano

Dave Blank

Hoogleraar nanotechnologie, UTwente; wetenschappelijk directeur mesa+; lid adviesraad wetenschap, technologie en innovatie

In 1959 daagde Richard Feynman, fysicus, zeer begenadigd spreker en latere Nobelprijswinnaar, alle studenten in California uit om na te denken over deze stelling: ‘There’s plenty of room at the bottom.’ Ter inspiratie behandelde hij veel onderwerpen; zo opperde hij het idee om atomen te gebruiken als bouwstenen voor structuren:

..

In the great future – we can arrange the atoms the way we want; the very atoms, all the way down! What would happen if we could arrange the atoms one by one the way we want them.

What could we do with layered structures with just the right layers? What would the properties of materials be if we could really arrange the atoms the way we want them? They would be very interesting to investigate theoretically. I can’t see exactly what would happen, but I can hardly doubt that when we have some control of the arrangement of things on a small scale we will get an enormously greater range of possible properties that substances can have, and of different things that we can do.

Inmiddels kunnen we een groot deel van deze ideeën realiseren. Met de techniek die we in het laboratorium hebben ontwikkeld, kunnen we verschillende atomen op elkaar stapelen. Zodoende maken we materialen die in de natuur niet voorkomen. Materialen met eigenschappen die soms tegenstrijdig zijn, zoals transparant en toch geleidend. Of materialen die van eigenschap veranderen bij hoge of juist lage temperaturen. Wist Feynman in 1959 nog niet wat allemaal tot de mogelijkheden zou behoren, nu kunnen we mogelijke ideeën verder uitwerken en nadenken over de verschillende toepassingsmogelijkheden.

Zoals je ongetwijfeld ziet en hoort ontwikkelt nanotechnologie zich in een rap tempo. Was in het begin de computerindustrie de gangmaker in het steeds kleiner maken van structuren, daarmee de nanotechnologie tot een van de belangrijkste ontwikkelingen van de afgelopen jaren makend, nu zijn de toepassingen in de medische technologie misschien wel de grootste ideeënmaker voor het nanovakgebied. Op dit moment kunnen we structuren en objecten maken die kleiner zijn dan een virus, zelfs kleiner dan dna. Het meten van vloeistoffen, voor het bepalen van de samenstelling van bloed of urine, en van gassen, zoals zuurstof, met instrumenten ter grootte van menselijke cellen is, omdat het om zeer kleine hoeveelheden gaat, veel sneller en gevoeliger – en honderd apparaatjes zijn samen nog altijd kleiner dan de diameter van één van je haren.

Door het stapelen van atomen zijn we in staat om materialen te maken die het gewicht van nanodeeltjes kunnen detecteren. Zo ontwikkelen we nanoveertjes van een materiaal dat een signaaltje afgeeft wanneer het trilt. Het veertje is zo’n duizend keer kleiner dan de dikte van je haar. Wanneer een stukje dna, bijvoorbeeld afkomstig van micro-organismen, zich nestelt aan dat veertje zal het anders gaan trillen, zodat het afgegeven signaaltje verandert. Slechts één enkel molecuul is genoeg om het op deze wijze te detecteren. Ziehier de mogelijkheid van een instrument dat kan ruiken of er een virus in de lucht zit, of tuberculose in je adem aanwezig is, of dat kan detecteren of iemand longkanker heeft. Het idee van de nanoneus is geboren. Maar meer is mogelijk. Wanneer we een dergelijk instrumentje inbouwen in een pil zouden we, wanneer we deze pil inslikken, kunnen kijken naar tumoren in de darmen, of urine of bloed kunnen testen op baarmoederhalskanker etc. Nanotechnologie en het bouwen van materialen, zoals Feynman als idee opperde in 1959, brengt snelle en nauwkeurig diagnose een belangrijke stap verder, maar vooral opent het de weg naar vele nieuwe toepassingsmogelijkheden en zet het de deur wagenwijd open voor nieuwe innovatieve ideeën voor Nederland en daarbuiten.

Cees Dekker -
Synbio – nanoschaal ingenieurswerk met grote impact

Cees Dekker

Directeur Kavli Institute of Nanoscience Delft; universiteitshoogleraar, TU Delft

‘Synbio?’ Het zal nog maar weinig mensen wat zeggen. Maar dat gaat veranderen, want synbio – afkorting voor ‘synthetische biologie’ – zal naar mijn idee tot grote veranderingen gaan leiden in onze maatschappij. En dat niet zomaar op één specifiek terrein, maar heel divers: in onze gezondheidszorg, in de manier waarop we energie winnen, in wat we eten, in hoe we tegen het leven aankijken, en nog veel meer.

Tijd dus om maar eens te kijken naar die synthetische biologie. Biologie kennen we allemaal als de wetenschap van alles wat leeft, van de kleinste virussen tot het ecosysteem van de aarde. Millennialang heeft die biologie dat leven bestudeerd zoals het zich aan ons voordoet. Maar dat verandert nu. De mens heeft sinds kort het gereedschap in handen om meer dan vroeger het leven naar zijn hand te zetten. We kunnen genen verwijderen of toevoegen aan dna, we kunnen ze overzetten naar een ander organisme. En nog radicaler: we kunnen geheel nieuwe (biologisch-achtige) moleculen of nanodeeltjes ontwerpen – moleculen die in de vrije natuur niet voorkomen – en die inbouwen in levende cellen om daar functies uit te voeren die het normale functioneren van de cel te boven gaan. Dat is het synthetische element van synbio, wat maakt dat het veel verder strekt dan de conventionele biologie.

Bovenstaande blijft nog wel wat abstract; laten we concreet worden. Een sprekend voorbeeld is dna-technologie. dna is het erfelijk materiaal dat in chromosomen zit ingepakt in onze cellen (en in de cellen van elk levend organisme op aarde). Het bevat de genetische informatie die bijvoorbeeld voldoende is om alle processen te coderen die ervoor zorgen dat één bevruchte eicel uitgroeit tot een embryo en uiteindelijk tot een mens (wie zich niet verwondert over zoiets ontzagwekkends mag niet verder lezen). Sinds kort kunnen we deze dna-code uitlezen. Rond het jaar 2000 werd na een enorme inspanning (meer dan tien jaar werk; kosten 3 miljard dollar) voor het eerst de dna-code van de 3 miljard letters (basen) in het menselijk genoom ontrafeld – een prestatie van formaat (hoewel het ook nog een enorme klus blijft om uit te puzzelen wat die code ons allemaal zegt). Nu kun je je genoom laten aflezen voor zo’n 5000 euro, en binnenkort zal dat (ver) onder de grens van 1000 euro komen te liggen. Dat levert zinvolle medische informatie op: het laat bijvoorbeeld zien of je een mutatie hebt in een specifiek gen, of dat je een gen dubbel hebt, enzovoorts. Een arts kan hiermee in de toekomst in steeds meer gevallen medicatie afstemmen op jouw genenpatroon, persoonlijk afgestemd op het individu dus, niet op het gemiddelde van duizend testpersonen.

Niet alleen kunnen we dna aflezen, we kunnen de dna-code ook schrijven! Synthetisch kunnen we dna-moleculen maken met een genetische code zoals we die zelf kiezen. Het meest spraakmakende voorbeeld kwam van Craig Venter, die enkele jaren terug met chemische en moleculair biologische technieken synthetisch het genoom van een bacterie had nagemaakt. De code, meer dan één miljoen basen lang, bevatte het genoom van de bacterie plus een aantal extra watermerken met de namen van de wetenschappers en enkele quotes. Vervolgens werd dit nieuwe genoom geplaatst in een andere bacterie waar het originele dna uit was verwijderd. En de bacterie bleek prima overweg te kunnen met deze dna-transplantatie. De langetermijnimplicaties van deze technologie zijn nog onduidelijk, maar synthese van dna kan bijvoorbeeld zinvol worden ingezet in gentherapie die een grote vlucht zou kunnen gaan nemen in behandeling van erfelijke ziekten.

dna blijkt zelfs functioneel te kunnen zijn buiten de normale biologische context. Gebruikmakend van de binding tussen dna-basen die zorgt voor de beroemde dubbele helixstructuur, kunnen wetenschappers zogenaamde ‘dna-origami’-structuren bouwen. Met nanometernauwkeurigheid kan werkelijk elke gewenste ruimtelijke structuur worden gebouwd uit dna-moleculen, van een ‘smiley’ tot een doosje met een deksel. Hoewel dit veld van de dna-origami vooral een explorerende speeltuin is voor fundamenteel onderzoek, worden die doosjes nu ook onderzocht om te worden ingezet als nanomedicijn. Het idee is dat ze in het lichaam kunnen worden geplaatst en spontaan (door moleculaire binding) op het oppervlak van een kankercel worden opengemaakt, waarna ze gecontroleerd medicijnen afleveren aan die specifieke kankercellen.

Dit zijn zomaar wat voorbeelden van één specifieke tak van sport binnen de synbio. Maar er is meer, veel meer – van kunstmatige eiwitten tot gemodificeerde bacteriën die medicijnen produceren. En de toepassingen zijn niet gelimiteerd tot gezondheidszorg, maar strekken zich ook uit naar energie (denk aan biobrandstoffen, kunstmatige fotosynthese), klimaat (het afvangen van broeikasgassen), voedsel (tissue engineering), materialen, etc.

Hoewel de term ‘synthetische biologie’ veertig jaar terug al eens viel, komt synbio de laatste vijf à tien jaar pas echt van de grond. We zitten nog zeer vroeg in de ontwikkeling van dit nieuwe gebied – de tijd van het pionierende fundamentele onderzoek – maar ik verwacht dat synbio grote impact zal hebben. Ik vergelijk het weleens met de ontwikkeling van de computers, die ontegenzeglijk van enorme invloed zijn op onze maatschappij: In 1947 ontwikkelden Bardeen en Brattain in het beroemde Bell Labs de vastestoftransistor, tien jaar later leidde dat tot de eerste geïntegreerde schakeling, dertig jaar later tot personal computers, en veertig jaar later tot internet – een medium dat ons heeft aangezet tot fundamenteel andere communicatievormen. Vergelijkbaar daarmee is, meen ik, het stadium van de fundamentele synbio-ontdekkingen waarin we nu zitten, ontdekkingen die ons over tientallen jaren revolutionaire veranderingen zullen brengen.

Tot slot: naast praktische applicaties zal synbio ook ons denken beïnvloeden. We zullen nieuwe beelden ontwikkelen over ‘natuur’ en ‘leven’. De vraag wat leven precies is, hoe het zich onderscheidt van levenloze materie, zal door synbio steeds preciezer omschreven kunnen worden. En ‘de natuur’ is met deze ontwikkelingen niet langer een extern gegeven; zij wordt meer en meer maakbaar. Biologie wordt dus een ingenieurswetenschap. ‘Die fietsenmakers uit Delft’, worden mijn synbio-collega’s en ik in mijn nieuwe afdeling in Delft vaak genoemd, en dat vatten we maar op als een geuzennaam. We leiden het veld weg van het vrije veld naar onbekende terreinen.

Marcel Zuijderland -
De zichzelf veredelende Mens

Marcel Zuijderland

Filosoof; publicist

Biologisch gezien zijn we nog steeds savannebewoners, maar onze biotoop is allang geen savanne meer. Sinds het vuur en de vuistbijl is deze door de eeuwen heen gestaag veranderd in een ‘technotoop’. Onze leefwereld is momenteel door en door technisch.

Aan dat proces zal voorlopig geen einde komen. Alleen zal het zich de komende decennia niet enkel nog beperken tot onze leefwereld. Wij komen nu zelf ook aan de beurt. Revolutionaire ontwikkelingen binnen de bio-, nano-, informatietechnologie en de cognitiewetenschappen zullen daar onvermijdelijk toe leiden.

Het zal niet lang meer duren of ons lichaam wordt bevolkt door multifunctionele nanobots die in een vroeg stadium ziekte detecteren en behandelen. Schade aan het lichaam wordt op celniveau hersteld met moleculaire protheses. Op den duur zullen ook microscopische implantaten in ons hoofd zijn ingebouwd om hersenactiviteit te monitoren en beheren. Dat zal ons ook tot ‘brain-to-brain’- en ‘brain-to-machine’-communicatie in staat stellen. En dat is lang niet alles. Wie de rapporten leest over de ontwikkeling van deze technologieën slaat steil achterover van de prognoses over de mogelijke toepassingen op de mens.

Niemand echter zal er op dit moment veel voor voelen die invasie van technische middelen in zijn lichaam toe te laten. Slechts de zeer zieken en wanhopigen zullen bereid zijn asiel te verlenen aan allerlei lichaamsvreemde technieken – zoals tegenwoordig enkel bepaalde patiënten met parkinson een implantaat in hun hersenen toelaten om hun tremor te temmen.

Maar hoe meer dergelijke behandelingen succes zullen boeken, hoe minder de weerstand ertegen zal worden. Er zal dan ook een punt komen waarop deze invasieve technieken voor medische behandeling standaard worden. Als dan vervolgens blijkt dat in veel gevallen niet alleen de behandeling succesvol is, maar dat tevens de oorspronkelijke functies zijn verbeterd, zullen ook gezonde mensen geïnteresseerd raken. Want als een hersenimplantaat je niet alleen van een tremor of dwangneurose geneest, maar ook je cognitieve prestaties aanzienlijk opschroeft, dan is in ieder geval in academische kringen de interesse meer dan gewekt.

Zodra deze technieken ons in staat gaan stellen het normale functioneren te verbeteren, zullen we in de ban komen van het idee van onze eigen ‘zelfveredeling’. We zullen dan geen genoegen meer nemen met onze constitutie zoals die ons door natuurlijke selectie is overgeleverd. Zoals we het ooit vanzelfsprekend vonden ons van onze omgeving te emanciperen, zo vinden we het dan vanzelfsprekend ons van onze darwinistische erfenis te emanciperen. Het streven naar zelfveredeling zullen we gaan zien als de bestemming van onszelf als autonome en denkende wezens.

Vanaf dat moment zal iedereen er als vanzelfsprekend naar streven om zichzelf met behulp van de technologie te verbeteren, om mooier, slimmer en sterker te worden. Er zal een zeer diverse markt zijn ontstaan die een breed scala aan verbetertechnologieën aanbiedt waaruit iedereen naar eigen behoefte en vermogen zijn eigen pakket kan samenstellen.

Naarmate dit proces verder voortschrijdt, zullen we onze constitutie uiteindelijk net zo radicaal transformeren als destijds onze biotoop. We hebben dan de savanne niet alleen ‘vanbuiten’ maar ook ‘vanbinnen’ verlaten. Vanaf dat moment is ook onze constitutie door en door technisch geworden. Bovendien zullen bij de vrije keuze van iedereen voor een eigen traject van verbeteringen de onderlinge verschillen enorm toenemen. Men zal zich dan niet meer zozeer door etniciteit onderscheiden, als wel door ‘techniciteit’. Dat wil zeggen door het verschil in soort en type van technische toepassingen. De variatie daarin zal zowel in de breedte als in de diepte zodanig verschillen, dat we dan niet meer kunnen spreken van één mensheid, of van dé mensheid.

Waar eindigt dit huwelijk tussen mens en technologie? De Belgische filosoof Gilbert Hottois ziet de techniek als een eigenstandig, autonoom rijk dat zich naast het rijk van de natuur en de mens installeert. De techniek heeft de rijken van natuur en mens wel nodig voor haar expansie, maar kan er niet toe worden herleid. De evolutie van de techniek, zegt Hottois, heeft haar grond in een kosmische productiviteit of creativiteit die in het hele universum aanwezig is. Deze creativiteit is echter louter operatief, ze dient geen enkel doel en is zonder enige richting. Ze is van iedere zin of betekenis ontbloot. Dat de mens zichzelf als onmisbare huwelijkspartner inschat voor de voortgang van de technologische ontwikkeling is volgens Hottois net zozeer een antropocentrische illusie als de gedachte dat hij er het subject en de motor van is.

Zo bezien is het huwelijk tussen mens en techniek een schijnhuwelijk. De mens verkeert in de tragische illusie dat hij zich via technische zelfveredeling mag verheffen. Hij zal zichzelf daarentegen opheffen en ooit geheel oplossen in het domein van de techniek.

Sywert van Lienden -
Een tijdloos brein

Sywert van Lienden

Politiek commentator (NRC Next, De Wereld Draait Door, BNN Today); politiek activist (G500 en laks)

Op aarde leven zo’n 7,1 miljard supercomputers. Op de lijst van top 500-supercomputers zouden menselijke breinen plek 1 tot en met 500 innemen. En waar een supercomputer bestaande uit chips en schroefjes na een paar jaar ingehaald is door een nieuwe versie, daar blijven menselijke breinen na vijftig jaar in gebruik te zijn geweest de snelste en meest complexe supercomputers die er zijn. Miljarden jaren van evolutie maken het brein de meest energiezuinige, compacte, en complexe computers die de mensheid bezit.

Toch heeft ook het brein zijn beperkingen. Afnemende celdeling maakt de levensduur beperkt en het gebrek aan een duidelijke aansluiting maakt de hersenen slecht toegankelijk voor derden. Tot nu toe in elk geval. Door een vooruitgang in de neurowetenschappen, biochemie en -technologie en kunstmatige intelligentie kunnen we mogelijk in de toekomst een geheugen uitlezen en de gegevens opslaan, geheugen installeren en afname van vitale functies voorkomen, of zelfs functionaliteit toevoegen. Een compleet nieuwe wereld kan zich dan openen waarin kennisontwikkeling beter kan worden losgekoppeld van de tijd.

Het leven van de mens begint in Nederland nu met gemiddeld zo’n vierentwintig jaar aan breinstimulatie. Vanuit de wieg tot gemiddeld je vierentwintigste levensjaar is je voornaamste bezigheid het leren van sociaal gedrag, het eigen maken van kennis, optimaal leren omgaan met je werkgeheugen en zo veel mogelijk processen zo onbewust mogelijk op een goede manier laten verlopen. Een mens besteedt daarmee zo’n 30 procent van zijn leven voltijds aan groeien, leren en volwassen worden.

De mensheid weet nog weinig van de groei en werking van het brein. Fundamenteel hersenonderzoek vindt de laatste tientallen jaren plaats. De opbrengst van dat onderzoek is, hoewel gering, wel ingrijpend. Het plaatst ons al voor diverse interessante dilemma’s. Debatten over de reikwijdte van de vrije wil, over de verklaarbaarheid van ongewenst gedrag en oorzaken van irrationele keuzes bijvoorbeeld veranderen langzaamaan onze perceptie van de wereld.

Een van de grootste problemen van de ontwikkeling van nieuwe ideeën is echter de factor tijd. Door de tegenwoordige complexiteit moet men eerst tientallen jaren leren, ervaringen opdoen en behoren tot de slimsten om uiteindelijk een slim idee of een uitvinding te kunnen doen. Niet zelden kan een mens met het beste brein slechts één of enkele bijzondere ontdekkingen doen. Grote breinen kiezen daarom voor een specialisatie van een specialisatie, en verrichten binnen dat vakgebied beperkt onderzoek.

Na het overlijden van een superbrein overleven enkel de uitgewerkte methoden, resultaten en principes. Het bestaande overleeft, het nog onbekende blijft versluierd. Het is onwaarschijnlijk dat Einstein, Newton, Van Leeuwenhoek, Galileo Galilei, Spinoza of Bohr alles hebben kunnen onderzoeken en beschrijven wat ze interessant vonden. Ook hun leven werd beperkt door de factor tijd.

Zou het mogelijk zijn de hersenen van een nieuwe Christiaan Huygens vijfhonderd jaar te laten leven? Los van de vraag of zo lang leven niet een kwelling is, kunnen nieuwe technieken mogelijk verandering brengen. Om de hersenen van een toekomstige Huygens te laten blijven leven, moeten we hersenen en supercomputers laten versmelten. Het lichaam van de wetenschapper zelf hoeft dan niet te blijven leven om toch zijn ideeën en denkwijze te laten bestaan.

In experimentele settings bij ratten is het al mogelijk gebleken om het langetermijngeheugen te wissen, de capaciteit van het geheugen te verdrievoudigen en zelfs geheugen inclusief gedachten in te brengen in het brein. Ook is het mogelijk menselijke hersencellen te transplanteren om dopamineaanmaak te stimuleren om de ziekte van Alzheimer te remmen. Het idee dat je hersenen kunt uitlezen, informatie erin kunt stoppen en de hersenen kunt aanpassen voor verbeterde functies of tegen functieverlies is waanzinnig, maar mogelijk.

Voordat dit allemaal toegepast kan worden op het menselijk brein moeten we meer te weten komen over de werking ervan. Bijvoorbeeld hoe cellen zich vervangen die het geheugen vormen, zonder dat gedachten verloren gaan of alles een chaos wordt. Het Humain Brain Project kan deze doorbraak forceren. Dit grote Europese onderzoeksprogramma probeert het brein in kaart te brengen, zoals eerder via het Human Genome Project het dna werd ontrafeld. De uitkomsten kunnen gebruikt worden voor de ontwikkeling van betere kunstmatige-intelligentieprogramma’s.

Vooruitgang in deze programma’s is hard nodig. De Japanse K supercomputer (de op drie na snelste van de wereld) kan een netwerk van 1,73 miljard zenuwcellen met een biljoen connecties nabootsen. Dat staat gelijk aan ongeveer zo’n één procent van de ruwe rekenkracht van het menselijk brein. In veertig minuten is deze supercomputer met een petabyte aan werkgeheugen (ongeveer zoveel als 250.000 consumentencomputers samen hebben) in staat één seconde aan breinactiviteit te simuleren.

Dat kan veel sneller en beter in de nabije toekomst. In 2020 wordt de sprong gemaakt van petaflops- (een miljoen miljard berekeningen per seconde) naar exaflopssystemen (een miljard miljard berekeningen per seconde). Deze systemen kunnen duizend keer sneller berekeningen uitvoeren. Dit soort computers zal worden gebruikt voor weermodellen, in de biologie en door veiligheidsdiensten. Maar met verbeterde software kan je er ook bijna reallife een gedeelte van een brein waarvan we de werking kennen mee simuleren.

In 1983 kwam de C-film The Man with Two Brains uit. Hersenen konden er in potten worden opgeslagen en uitgelezen. En via een hersentransplantatie kon je andermans brein lenen. Als we meer aandacht geven aan fundamenteel multidisciplinair onderzoek kan deze film uiteindelijk toch niet zó mal blijken. Nederland is goed in hersenonderzoek, en de EU heeft nu het grootste onderzoeksprogramma. We kunnen dan mogelijk onze hersenen aanpassen om er ziekten mee te bestrijden. We kunnen informatie overbrengen naar de hersenen waardoor we in kortere tijd meer kunnen leren. Informatie kan uit de hersenen worden ‘gedownload’ en nog decennia na een dood worden bestudeerd. En we kunnen functies aan het brein toevoegen, net zoals we nu fysiek ‘beter worden’ door naar de sportschool te gaan. Het haalt de factor tijd uit je brein: informatie blijft tijdloos beschikbaar, de tijd heeft minder vat op het verval van het lichaam en de potentie van het brein wordt niet langer beperkt tot de tijd die het leven duurt. Het zal veel ethische discussie opleveren, maar vooral ook een slim, gezond en innovatief Nederland.

Cor van der Weele -
Kweekvlees?

Cor van der Weele

Bijzonder hoogleraar humanistische wijsbegeerte, Wageningen Universiteit & Research centre; partner interdisciplinair Utrechts-Wagenings onderzoeksproject rond kweekvlees

Het idee van kweekvlees is om uit dierlijke cellen weefsel te laten groeien, spierweefsel vooral, met behulp van weefselkweektechnieken. Dierlijke stamcellen, die bijvoorbeeld uit het spierweefsel van een dier worden geïsoleerd, worden in een kweekruimte gebracht van geschikte vorm en met geschikte voeding. Daar groeien ze uit tot spiervezels en daarna tot spierweefsel. Resultaat: vlees. Het idee is niet nieuw, Churchill opperde het al in 1932 en de Nederlander Willem van Eelen bedacht het een paar decennia later ook, maar lange tijd bleef het hangen in een stil hoekje – te vreemd om serieus te nemen.

Ondertussen begonnen rond ‘gewoon’ vlees geleidelijk problemen op te doemen. Om te beginnen ontstonden er vanaf de jaren zeventig problemen met betrekking tot het dierenwelzijn, en later kwamen daar vervuiling, broeikasgassen en schaarste aan land, water en voedsel bij. Als ontwikkelingslanden rijker worden gaan mensen direct meer vlees eten, en daardoor nemen al die problemen alleen maar toe. In rijke landen is vlees inmiddels beladen met diepgaand tegenstrijdige waardering: aan de ene kant is en blijft het geliefd eten en tegelijk wegen de schaduwkanten steeds zwaarder.

Uit die schaduwen is kweekvlees naar voren gekomen; de afgelopen tien jaar is het idee door allerlei mensen herontdekt en afgestoft. Kweekvlees is nog steeds een vreemd idee, dat blijkt uit veel reacties, en de investeringen in daadwerkelijk onderzoek zijn tot nu toe nog bescheiden geweest. De ‘proof-of-concept’-hamburger die de Maastrichtse onderzoeker Mark Post op 5 augustus 2013 presenteerde, werd ontwikkeld met steun van Google-medeoprichter en technologisch visionair Sergey Brin en had vooral als doel meer geld en aandacht aan te trekken. Maar hoe vreemd of visionair ook, het is inmiddels wel heel duidelijk hoeveel kweekvlees zou kunnen betekenen voor de problemen van vlees. Er zouden in het ideale geval geen dieren meer voor hoeven te lijden, en als er een geschikt plantaardig kweekmedium kan worden ontwikkeld valt er ook grote milieuwinst te verwachten: voor kweekvlees is dan bijna geen land nodig, zodat er veel nieuwe ruimte ontstaat voor natuur, of voor kleine boeren in Zuid-Amerika die nu het veld moeten ruimen voor de grootschalige productie van veevoersoja. Ook de uitstoot van broeikasgassen gaat met kweekvlees waarschijnlijk sterk omlaag. Vanuit de samenleving, bijvoorbeeld vanuit dierenorganisaties, gaan dan ook veel stemmen op om kweekvlees snel te ontwikkelen.

Vlees zonder schaduwzijden dus? Een ei van Columbus?

Het idee roept ook vragen op. Zien we hier niet een trend naar steeds industriëler geproduceerd voedsel, nog meer afhankelijkheid van technologie en van grote bedrijven, en raken we niet nog verder vervreemd van de natuur en van ons eten? Komt een technologische oplossing niet neer op morele luiheid? Is het alles bij elkaar niet veel beter onze consumptiewaarden te veranderen en minder vlees te gaan eten?

Bij die vragen is het belangrijk te bedenken dat technologie en moraal niet losstaan van elkaar. Nieuwe technologie kan voortkomen uit morele waarden, en kweekvlees is daar een duidelijk voorbeeld van: zorg om dieren en duurzaamheid bepaalt de roep om kweekvlees – minder vlees eten hoort uiteraard ook deel te zijn van de oplossing, maar lijkt voorlopig bepaald niet de mondiale trend, zodat er meer ideeën nodig zijn. Andersom kan technologie ook bestaande waarden in beweging zetten. Zo leiden aarzelingen over kweekvlees de aandacht ook terug naar vlees: wie zich afvraagt of kweekvlees niet erg onnatuurlijk is, kan rekenen op de tegenvraag hoe natuurlijk de intensieve veehouderij eigenlijk is.

Meer algemeen is het belangrijk dat er rond kweekvlees nog heel veel open is; dat een hamburger niet het enig denkbare product is en een grote fabriek niet de enig denkbare productieplaats. Om de mogelijkheden van kweekvlees in beeld te krijgen en verder te ontwikkelen, is tijd nodig en verbeelding. Als product kan kweekvlees zo veel mogelijk op vlees lijken, maar er vallen ook felgekleurde balletjes van te maken, of vouwfiguurtjes. Bij het productieproces kunnen we aan een grote fabriek denken, maar ook aan kleine fabriekjes op stads- of ecoboerderijen, waar van de rondscharrelende dieren om de paar weken wat cellen worden afgenomen voor het kweken van lokale specialiteiten. Dat levert een meer huiselijke vorm van technologie op en ook persoonlijk contact met de dieren die ons voedsel leveren; het tegenovergestelde van vervreemding. Inpassing in toekomstige eetpatronen ligt evenmin vast. Alle dagen kweekvlees is denkbaar, maar kweekvlees zou ook alleen de intensieve veehouderij kunnen vervangen en dan onderdeel kunnen worden van een doordeweeks eetpatroon van allerlei alternatieve eiwitproducten, met voor zon- en feestdagen vlees van echte dieren. Ook met doel en functie van kweekvlees kunnen we verschillende kanten op: we kunnen in de eerste plaats aan dierenwelzijn denken, of aan duurzaamheid, aan het vrijmaken van grote hoeveelheden land, aan gezondheid en/of het voeden van een wereld van 9 miljard mensen… verschillen in doelen leveren algauw verschillende scenario’s op. En als het gaat om economische transitie vallen er problemen te voorzien voor de intensieve dierhouderij, maar wie weet opent kweekvlees voor een deel van deze sector ook welkome nieuwe wegen, enerzijds naar dierenlevens die niet langer in de verdrukking komen door het primaat van efficiëntie en anderzijds naar efficiëntie zonder morele schaduwzijden.

Kweekvlees heeft nog een lange weg te gaan; er is nog veel onderzoek nodig voor het als product op de markt kan komen. Ondertussen brengt het als idee nu al van alles teweeg: onderzoek, nieuwe perspectieven op ‘gewoon’ vlees, activiteit van industrieel ontwerpers, discussie over aantrekkelijke en onaantrekkelijke scenario’s, nieuwe morele opties rond vlees, nieuwe stimulansen voor de verbeelding van toekomstige productiemethoden en eetgewoonten. Het lijkt mij voorlopig zaak die zoektocht open en actief te houden.

André Boorsma -
Moderne burgerwetenschappen

André Boorsma

Onderzoeker tno Life Sciences; columnist; redacteur Sciencepalooza

Op 8 juli 2013 staken duizenden mensen hun smartphone in de lucht. Niet om een concert te filmen, maar voor een serieuze bijdrage aan de wetenschap; het was de eerste officiële meetdag van het ispex-project. Op de smartphone had iedereen het speciale ispex-opzetstukje gemonteerd waarmee stof in de atmosfeer wordt gemeten. Het is de bedoeling dat de verzamelde meetgegevens worden ingezet om, onder andere, de gezondheidsrisico’s van fijnstof beter in kaart te brengen. Het ispex-project is daarmee een typisch voorbeeld van moderne burgerwetenschappen.

Moderne burgerwetenschappen gaan voor een revolutie zorgen, vooral in de medische wetenschappen. De ingrediënten voor moderne burgerwetenschap zijn, behalve vrijwilligers, sensoren die kunnen worden gekoppeld aan een smartphone. Deze laatste kan metingen realtime doorgeven via het internet, waarbij bovendien de locatie nauwkeurig wordt meegestuurd. De mogelijkheden zijn ongekend. Waar de ispex-sensor metingen kan verrichten aan de luchtkwaliteit, kunnen andere sensoren het menselijk lichaam bemeten. Zelf draag ik een horloge dat vierentwintig uur per dag mijn hartslag, activiteit, geleidbaarheid van mijn huid en temperatuur meet. Deze metingen worden gebruikt om het aantal verbruikte calorieën per dag te bepalen, maar ook om inzicht te geven in de kwaliteit van slaap. Andere apparaten zijn in staat om hartfilmpjes te maken of bepalen vierentwintig uur per dag stressniveaus van personen. Ook bloedglucoseniveaus kunnen tegenwoordig non-invasief en realtime worden bepaald.

Deze sensoren geven iedereen de potentie om letterlijk een lopend laboratorium te worden en een enorme stroom aan data te genereren. Wetenschappers op hun beurt staan te popelen om deze data te verzamelen en te analyseren. Medische wetenschappers kunnen nu in potentie kwantitatieve data verkrijgen over de leefstijl van personen. Dus niet in een klinische setting met een beperkt aantal proefpersonen, maar in de echte leefomgeving en van een grote hoeveelheid mensen. Recent is op de universiteit van California een cohort gestart gericht op hart en vaatziekten, die precies dit nastreeft. De Health eHeart-studie heeft de ambitie om data zoals activiteit, slaap, dieet en medische geschiedenis te verzamelen van één miljoen zieke en gezonde burgerwetenschappers. Met behulp van deze gegevens hopen de onderzoekers te voorspellen wanneer hartziekten optreden. Dichter bij huis is het Nutrition Researcher Cohort (nrc), een Nederlands initiatief, dat in september in Europa wordt uitgerold. Dit internetcohort onderzoekt de invloed van voeding op gezondheid. Het nrc vraagt proefpersonen zelf data zoals activiteit, gewicht, het genetisch profiel, voedselinname en zelfs uitslagen van bloedonderzoek aan te leveren. Uiteindelijk hoopt het nrc inzicht te krijgen in de invloed van voeding en leefstijl en genen op ziekten zoals diabetes type 2.

Het nrc gaat ook nadrukkelijk data teruggeven aan de deelnemers en ze betrekken bij de uitkomsten van het onderzoek. Het is zelfs mogelijk dat burgerwetenschappers voorstellen doen voor het ontwerp van nieuwe studies. Moderne burgerwetenschap kan ook zorgen voor meer betrokkenheid van ‘burgers’ bij wetenschap. Dus ziet u binnenkort iemand met z’n smartphone in de lucht wijzen, bedenk dan dat deze persoon een belangrijke bijdrage levert aan de wetenschap en dat dit ook voor u is weggelegd: word burgerwetenschapper!

Ivar Vermeulen -
Lies, damned lies, and statistics – kijken in de toekomst van de wetenschap

Ivar Vermeulen

Universitair docent communicatiewetenschap, Vrije Universiteit Amsterdam

Kunnen mensen in de toekomst kijken? Psycholoog Daryl Bem gelooft van wel. In 2010 voerde hij negen experimenten uit en analyseerde hij de resultaten volgens de regels van de kunst. Hij kreeg wat hij hoopte: statistisch bewijs voor het bestaan van ‘precognitie’ – Bems willekeurig geselecteerde proefpersonen bleken kennis te hebben van gebeurtenissen die zich in de toekomst gingen afspelen. De proefpersonen konden bijvoorbeeld vrij goed voorspellen of erotische plaatjes links of rechts van achter een gordijntje zouden verschijnen, en bleken woorden beter te onthouden wanneer ze die op een later moment intensief moesten bestuderen. De experimenten waren correct uitgevoerd en geanalyseerd en leverden stuk voor stuk significante resultaten op die Bems vreemde voorspellingen ondersteunden. En dus kon het gezaghebbende psychologische tijdschrift Journal of Personality and Social Psychology (jpsp) weinig anders dan zijn studies publiceren.

Toen ik het artikel van Bem voor het eerst las, dacht ik eerlijk gezegd dat het om een grap ging. Daryl Bem is een vooraanstaand sociaal-psycholoog met een aantal belangrijke theorieën op zijn naam; ik wist niet dat hij zich inmiddels voornamelijk bezighield met parapsychologie. Mijn eerste gedachte was dat Bem misschien wilde laten zien hoe makkelijk wetenschappelijke onderzoeksmethoden misbruikt kunnen worden om de meest wilde beweringen te ‘bewijzen’. Ik worstelde zelf als onderzoeker al langer met deze gedachte. Er zijn vaak zoveel verschillende manieren om onderzoeksgegevens te analyseren en te interpreteren, dat er bijna altijd wel bewijs voor iets kan worden gevonden. En dat bewijs voor ‘iets’ is wat je als wetenschapper (helaas) nodig hebt om te publiceren – een onderzoek waarin geen significante verbanden worden gevonden, verdwijnt in de la om er nooit meer uit te komen. Je moet dus soms creatief zijn in het zoeken naar significante verbanden in data, en in het verklaren van die verbanden. Let wel: ik heb het hier niet over fraude, waarbij eenlingen als Diederik Stapel op hun zolderkamertje hun eigen data bij elkaar typen. Normale wetenschappers zijn eerlijke, hardwerkende en gedreven mensen. Maar ze zijn ook creatief. En de vraag is of dat wel de bedoeling is.

Toen in de wetenschappelijke gemeenschap het kwartje viel dat Bem wel degelijk in zijn eigen bevindingen geloofde, barstte er een storm van protest los. Bems methoden werden aan alle kanten bekritiseerd. Maar zulke methodologische kritiek kan bijna op elk artikel worden gegeven. Sterker nog, Bem had zijn methoden zo gedetailleerd beschreven dat het relatief makkelijk was om pijnpuntjes te ontdekken. In veel artikelen ontbreken zulke methodologische details, en worden onderzoekers feitelijk op hun blauwe ogen geloofd. Andere kritiek was meer doordacht, en betrof de wetenschap in het algemeen. Want: hoeveel vrijheid geven onze onderzoeksmethoden ons eigenlijk om van alles uit onze data te concluderen? Veel, zo blijkt bijvoorbeeld uit een hilarisch artikel van Joe Simmons et al. uit 2011, waarin na het creatief analyseren van data geconcludeerd wordt dat proefpersonen significant jonger worden door het luisteren naar ‘When I’m 64’ van de Beatles.

Oei. Als onze analyses het toestaan met dit soort krankzinnige ‘significante’ bevindingen op de proppen te komen, hoe zit het dan met de rest van onze bevindingen? Die honderdduizenden bevindingen waar onderzoek op voortbouwt, waarover wordt onderwezen in volle collegezalen, waar beleid op wordt gemaakt, interventies op worden ontwikkeld, en op basis waarvan subsidies worden verleend? Zijn die bevindingen dan misschien net zo onwaar?

Deze vraag is misschien niet nieuw – de titel van dit stuk is een quote van Mark Twain uit 1906 – maar kreeg door het verschijnen van het artikel van Bem en de reacties erop wel een geheel nieuwe lading. Wetenschappers stelden zich ineens massaal de vraag of ze niet eens grondig moesten nadenken over de manier waarop ze hun kennis produceerden. En het mooie is dat het antwoord een vrij unaniem ‘ja!’ bleek te zijn. Sinds 2011 schieten initiatieven om wetenschappelijk onderzoek te verbeteren als paddenstoelen uit de grond; er gaat geen dag voorbij zonder dat congressen, nieuwe publicatieplatforms of technologische initiatieven worden aangekondigd die de wetenschap van binnenuit moeten verbeteren – er wordt onbeschaamd gesproken over een wetenschappelijk ‘Utopia’ en een ‘revolutie’.

De aanjagers van deze ontwikkelingen zijn de wetenschappers zelf. Ze willen doen waarvoor ze zijn aangenomen: duurzame wetenschappelijke kennis creëren – en niet langer onderworpen zijn aan een systeem waarin alleen significante resultaten leiden tot publicaties en tot een wetenschappelijke carrière. Deze verandering in perspectief levert onderzoekers een boel – en vaak ondankbaar – werk op. Geen oppervlakkige beschrijvingen van gevonden resultaten meer, maar lange methodologische bijlagen om alles uitputtend te verantwoorden. Geen eerder gevonden resultaten simpelweg voor waar aannemen, maar alles nauwgezet repliceren, ook al is geen tijdschrift in replicatieonderzoek geïnteresseerd. Geen methodologische details onder de tafel vegen, maar onderzoek volledig transparant maken, bijvoorbeeld door je voorspellingen en analysemethoden online te publiceren vóór je aan het daadwerkelijke onderzoek begint, wetende dat je daarna nooit meer creatief met je data kunt omgaan, dat je je kansen op publicatie dus danig verkleint, en dat de kans aanwezig is dat iemand anders er met je onderzoeksidee vandoor gaat.

Veel gearriveerde onderzoekers, wetenschappelijke uitgeverijen en universiteiten zien deze ontwikkelingen met lede ogen aan. Het in de jaren tachtig ontstane model, waarin onderzoekers met elkaar concurreren om publicaties en citaties, heeft een enorme productiviteit teweeggebracht. Ook maakte het de kwaliteit van onderzoekers, tijdschriften en universiteiten meetbaar: wie de meeste publicaties en citaties scoorde, stond boven aan de ladder. Maar als onderzoekers in plaats van deze snelle scores minutieus de ‘waarheid’ gaan najagen, hoe moet de kwaliteit van hun werk dán worden gemeten? Wie gaat bepalen wat de beste onderzoekers, tijdschriften en universiteiten zijn?

Men zal er iets op moeten verzinnen, want Daryl Bems kijkje in de toekomst heeft de toekomst van de wetenschap voorlopig flink veranderd. Onderzoekers hebben genoeg van ‘sloppy science’. Ze willen ‘slow science’ – en daar kan nauwelijks iemand iets tegen inbrengen.

Ondertussen zijn Bems studies een aantal keren overgedaan, maar voor enige vorm van precognitie kon geen bewijs worden gevonden. Binnenkort zal Bem wel met nieuwe bewijzen komen, voorzien van nog meer details en statistische analyses. Slow science dus – wellicht een tikkeltje saai, en ongeschikt voor nieuwsberichtjes op nu.nl, maar goed voor de wetenschap.

Stan Bentvelsen -
Higgs-materie en internationale nieuwsgierigheid

Stan Bentvelsen

Hoogleraar elementaire deeltjes fysica, Universiteit van Amsterdam; verantwoordelijk voor Nederlandse inbreng in atlas tijdens de ontdekking van het Higgs-deeltje

Bij de deeltjesversneller op cern, nabij Genève, is vorig jaar het Higgs-deeltje ontdekt, een nieuwe fundamentele bouwsteen van materie. Hoewel over het bestaan van dit deeltje al lang werd gespeculeerd, betekent de ontdekking ervan de grootste doorbraak in de elementaire deeltjesfysica van de afgelopen veertig jaar. Duizenden wetenschappers, ingenieurs, instrumentmakers en technici hebben voor dit project jarenlang samengewerkt. Ook in Nederland is de ontdekking van het Higgs-deeltje met grote intensiteit gevolgd en leidt zij hopelijk tot een hernieuwd besef dat ‘internationale nieuwsgierigheid’ een voedingsbodem levert voor toekomstige grootschalige projecten.

In steeds omvangrijkere laboratoria met steeds nauwkeuriger en imposantere machines werden vanaf het begin van de vorige eeuw verschillende onderdelen van het atoom gesplitst en nieuwe elementaire vormen van materie ontdekt. De wetmatigheden voor de beschrijving van deze nieuwe materie en hun onderlinge wisselwerkingen kwamen zo aan het licht en culmineerden in het Standaardmodel dat onze kennis over elementaire deeltjes samenvat. Theoretici van Nederlandse bodem, ’t Hooft en Veltman, lieten in de jaren zeventig zien dat het bestaan van het Higgs-deeltje noodzakelijk is voor een consistente beschrijving van dit Standaardmodel. Want, zo is de redenering, het model komt zonder een Higgs-deeltje in de problemen met de beschrijving van ‘massa’ van deeltjes. Het ‘Higgs-mechanisme’ biedt een oplossing door de massa van deeltjes op een alternatieve manier te beschrijven. Het gevolg van deze theoretische speculatie is dat een Higgs-deeltje zou moeten bestaan. En dus ging men, gedreven door nieuwsgierigheid, op zoek naar het bestaan van het Higgs-deeltje dat de fundamentele wetmatigheden van materie zou moeten beschrijven.

Hoewel de experimentele deeltjesfysici een lange traditie van samenwerking kennen om grootschalig onderzoek mogelijk te maken, is het ontwerpen, bouwen en het bedienen van de lhc-deeltjesversneller bij Genève met zijn verschillende detectoren volstrekt uniek. Deze versneller, met een omvang van 27 kilometer, is in staat protonen met ongekend grote energie op elkaar te laten botsen. De atlas-detector, die de botsingen van de lhc-deeltjesversneller registreert, is een technologisch uiterst complex apparaat met afmetingen van 44 bij 20 meter, in staat om miljoenen botsingen per seconde nauwkeurig te registreren. De bouw en het in bedrijf stellen van deze detector is het resultaat van de samenwerking tussen 174 instituten uit 38 landen. De plusminus drieduizend fysici die aan dit project bijdragen, zijn gefascineerd door het Higgs-deeltje en andere fysica van elementaire deeltjes.

De eerste ideeën voor de bouw van dit project ontstonden in de jaren tachtig. Met vooruitziende blik werden de lhc-deeltjesversneller en detectoren ontworpen ondanks een kostenplaatje van enkele miljarden euro’s. Dit werd mogelijk gemaakt door een heldere visie, georganiseerd en uitgedragen door cern. Dit samenwerkingsverband is stevig en eensgezind, verankerd in het Europa van vlak na de oorlog maar inmiddels uitgebreid tot mondiaal niveau. cern, dat zich in eerste instantie richt op deeltjesonderzoek, is het laboratorium waar je een Palestijn met een Israëli kunt zien samenwerken, beiden gedreven door dezelfde wetenschappelijke nieuwsgierigheid. Daarnaast levert cern veel spin-offs, zoals bijvoorbeeld de ontwikkeling van het world wide web van de jaren negentig, detectortechnieken toegepast op medische technologie en enorme vooruitgang op het gebied van computing.

Het cern-model is niet gebaseerd op een top-downhiërarchie met eindeloze lagen van directoraten, maar is veel beter te vatten als een samenwerking met gedistribueerde verantwoordelijkheden in een platte organisatie. Een gezonde hoeveelheid interne competitie tussen landen, instituten en individuele wetenschappers levert creatieve ideeën en houdt de discussies scherp. Daarbij is er het besef dat een gedeelte van de eigen onderzoeksvrijheid moet worden opgegeven ten behoeve van het vinden van het (internationale) compromis. En hoewel een dergelijke structuur gemakkelijk kan verzanden, is juist de gemeenschappelijke nieuwsgierigheid de drijfveer voor het slagen van het project.

Vanuit Nederland komt de experimentele deeltjesfysica samen via het Nikhef, een samenwerkingsverband tussen fom/nwo en vier Nederlandse universiteiten (Universiteit van Amsterdam, Vrije Universiteit Amsterdam, Universiteit Utrecht en Radboud Universiteit Nijmegen). Via het Nikhef hebben we grote en relevante onderdelen van de detector gebouwd en analyseren we de meetgegevens. Hoewel Nederland maar voor rond de 5 procent bijdraagt aan atlas, is de inbreng substantieel.

De lhc-deeltjesversneller en de atlas-detector kwamen een paar jaar geleden in het nieuws met de eerste botsingen. Daarbij werd het het publiek duidelijk dat hier een bijzonder project van start ging. Bij sommigen was er een ongegronde angst voor de grote energie waarbij mogelijk gevaarlijke ‘kleine zwart gaten’ zouden worden gemaakt; er werden al ‘end-of-world’-party’s gehouden!

Maar al snel, en zeker sinds de ontdekking van het Higgs-deeltje, is de belangstelling voor lhc-fysica in Nederland groot geworden. Hoewel het ‘Higgs-mechanisme’ lastig is uit te leggen, appelleert de ontdekking aan het besef van een fundamenteel nieuwe stap bij het verwerven van kennis van het universum. Het Higgs-deeltje duikt daarbij niet alleen op in wetenschappelijke discussies, maar vindt ook een plaats in bijvoorbeeld het theater of in vragen omtrent zingeving. Hierbij staat het Higgs-deeltje wellicht symbool voor het bevredigen van onze nieuwsgierigheid.

En anderzijds, natuurlijk, staat het succes van de lhc-deeltjesversneller model voor nieuwe en uitdagende problemen van deze wereld. Internationale samenwerkingsverbanden zoals cern inspireren om op eenzelfde manier problemen rond bijvoorbeeld de energievoorziening of klimaatbeheersing aan te pakken. De ontdekking van het Higgs-deeltje levert daarbij het besef dat de inbreng van Nederland in deze projecten essentieel en herkenbaar kan zijn.

Inge Loes ten Kate -
Mission impossible: de landing van Curiosity op Mars

Inge Loes ten Kate

Planeetwetenschapper, astrobioloog, Universiteit Utrecht; voormalig Curiosity team member nasa

De Amerikaanse ruimtemissie die de Curiosity Rover op Mars heeft laten landen, heeft een grote en positieve invloed gehad op de wereldwijde kenniseconomie. De landing en de daaropvolgende missie van Curiosity lijken ook in Nederland ingeslagen te zijn als een bom.

De Curiosity Rover is de jongste telg in de familie van Marsverkenners, ontwikkeld en gebouwd door nasa. Curiosity landde met behulp van een spectaculaire serie manoeuvres op 6 augustus 2012 op het oppervlak van Mars. Wereldwijd kwamen mensen bijeen om de landing op Mars live te volgen. Ook in Nederland rook de pers spectaculair nieuws, en vrijwel alle media waren uitgerukt om in Noordwijk verslag te doen van het Nederlandse landingsfeestje.

Een paar maanden daarvoor, vlak voor de zomervakantie van 2012, had de Nederlandse regering nog besloten het ruimtevaartbudget te verkleinen en haar contributie aan esa, de Europese Ruimtevaart Organisatie, te verlagen. Op het oog een verdedigbare beslissing, naar het scheen, want De Telegraaf publiceerde de resultaten van een enquête waaruit leek te blijken dat Nederlanders ruimtevaart geldverspilling vinden, en bovenal niet interessant. Begrijpelijk dus dat als mij in het voorjaar van 2012 was gevraagd naar het bestaansrecht van de ruimtevaart in Nederland, ik waarschijnlijk met lichte frustratie had moeten antwoorden dat de interesse in Nederland voor ruimtevaart vervlogen leek.

Maar hoe is dan die enorme aandacht van de Nederlandse pers voor de landing van Curiosity, een paar maanden later, te verklaren? De nu al een jaar aanhoudende aandacht voor het verloop van de missie lijkt er echt op te wijzen dat ruimtevaart in Nederland nog steeds leeft. En niet alleen in het schap met populairwetenschappelijke tijdschriften; ook de grote kranten schrijven enthousiast over de ruimtevaart, en van geldverspilling wordt niet meer gerept.

Ruim een jaar na de landing van de Curiosity Rover, hoogzomer 2013, is een belangrijk deel van de bezuinigingen op ruimtevaart teruggedraaid. Daarnaast wordt Mars One, een commercieel Nederlands project om een kolonie op Mars te stichten waarbij de verrichtingen van de kolonisten via een Big Brother-achtig programma live gevolgd kunnen worden, serieus genomen en bediscussieerd bij de grote talkshows. Waar tien jaar geleden ‘talking heads’ over elkaar heen rolden als het ging om de kwestie of Big Brother wel ethisch verantwoord was, lijkt men nu voornamelijk geïnteresseerd in de potentiële kandidaten, de toekomstige Mars-o-Nauten.

Hoe kan deze enorme ommezwaai in de interesse in ruimtevaart worden verklaard? Heeft Curiosity hier een directe rol bij gespeeld? De wereldwijde aandacht voor het nieuwste Marswagentje bleef ook in Nederland niet onopgemerkt. En toen bleek dat er toevallig Nederlanders aan de ontwikkeling van de missie hadden meegewerkt, nam de interesse van de Nederlands media nog verder toe. Zo was Gerhard Kruizinga (Jet Propulsion Laboratory, Pasadena) navigator en de leider van het team dat de koers berekende voor Curiosity tijdens de vlucht van de aarde naar Mars. Daarnaast heb ikzelf meegewerkt, tijdens mijn vijf jaar op nasa Goddard, aan het ontwikkelen en testen van het Sample Analysis at Mars-instrument (sam), het vlaggenschip van Curiosity dat op zoek gaat naar organisch materiaal. Stiekem werd Curiosity daarmee ineens een beetje een Hollandse missie.

Het belangrijkste wapenfeit van de Curiosity-missie tot nu toe was ongetwijfeld de landing. Met een zeer riskant, technologisch schier onmogelijk plan om het karretje af te remmen via de wrijving met de dampkring, een parachute en daarna raketjes, zou Curiosity heelhuids op het oppervlak van Mars moeten landen: de ‘seven minutes of terror’. Door de afstand tussen Mars en onze aarde deed het radiosignaal er een kwartier over om ons te melden of Curiosity veilig op het oppervlak aan was gekomen. Maar het lukte. Het lukte! En als klap op de vuurpijl had een satelliet die om Mars draaide een foto van Curiosity gemaakt terwijl die aan zijn parachute hing.

De vraag is of het succes van Curiosity en de interesse van de pers en het Nederlandse volk ook in de toekomst een langdurig draagvlak voor verdere ontwikkeling van de ruimtevaart waarborgen. Ik denk van wel. Inmiddels worden de koppen bij elkaar gestoken om de mogelijkheden te onderzoeken voor de plaatsing van een volledig Nederlands instrument op een vervolgmissie van Curiosity. Dit instrument gaat in Nederland ontwikkeld en gebouwd worden. De kennis, kunde en ervaring zijn in huis. Een echt Nederlands uithangbordje op een volgende missie lijkt haalbaar.

En ja, Curiosity en de bijdrage van Nederlanders daaraan, hoe bescheiden deze ook geweest is, hebben in combinatie met het succes van de missie van Kuipers en de romantiek en spanning die met het verleggen van grenzen samengaat, van de ruimtevaart in Nederland weer hét uithangbord van techniek en wetenschap gemaakt; een inspiratiebron voor velen om een technisch vak te kiezen, en te geloven dat hun wildste dromen waar kunnen worden. De landing was een technologisch wonder, en zoals met alle wonderen spreekt dat enorm tot de verbeelding: als je wil en je werkt hard, dan lukt het. Die zeven minuten hebben waarschijnlijk een hele nieuwe generatie jongeren gestimuleerd om iets met techniek en wetenschap te gaan doen. Alleen dat al maakt de investering in Curiosity meer dan lonend. En misschien nog belangrijker: het heeft de Nederlanders, de pers en de overheid ervan kunnen overtuigen hoe belangrijk deze rol van ruimtevaart is, een rol waar wij als Nederland een belangrijke bijdrage aan leveren.

Of duidelijker gesteld: de realisatie van de reclamedroom van een bepaalde Nederlandse bierbrouwer is binnen handbereik. Aan enthousiasme, ambitie, expertise en ervaring zal het in ieder geval niet ontbreken. Dus wie weet drinken we over tien jaar een biertje op Mars?

Vincent Icke -
De mens heeft in de ruimte niets te zoeken

Vincent Icke

Astrofysicus; beeldend kunstenaar; publicist

Ruimtevaarders zijn mensen. Hun zintuigen zijn te primitief om het heelal te bestuderen, en sinds een jaar of twintig hebben wij een stadium bereikt waarin ook de rest van het menselijk lichaam alleen maar ballast is voor de serieuze onderzoeker. Waar onze instrumenten en computers sensationeel verbeterd zijn, is de mens nagenoeg gebleven wat hij in de oertijd al was. Voor de romantici is dat misschien jammer, en het is wel te begrijpen dat zij heimwee hebben naar de tijd dat het menselijk lichaam, inclusief de hersenen, nog iets voorstelde in het meetproces.

De menselijke aanwezigheid in de ruimte is onnodig en ongewenst. Iedere waarneming van bijvoorbeeld de Hubble Space Telescope (hst) is automatisch verricht. Helaas moest de hst, om het ‘ruimte’-vaartprogramma te rechtvaardigen, per Space Shuttle worden gelanceerd. Het instrument was dus te klein, te ingewikkeld en toch te beperkt, in een te lage baan om de aarde, te laat, en vooral heel veel te duur. De beruchte reparaties aan de hst zijn geen compliment waard, want als de telescoop zonder tussenkomst van astronauten zou zijn gelanceerd, hadden we er wel vier kunnen bouwen voor hetzelfde geld, en hadden we de mislukte eersteling gewoon kunnen afschaffen.

Toch wordt onze kijk op het universum thans grotendeels beheerst door de beelden gemaakt door deze hst-robot. De resultaten die mensen buiten de aarde hebben bereikt vallen in het niet vergeleken met wat automatische instrumenten hebben ontdekt – behalve voor wie belang stelt in sensatie.

Het International Space Station draait rondjes in de bovenste lagen van onze atmosfeer. In dat station gebeurt vrijwel niets van wetenschappelijke betekenis, tenzij men het sollen met levende proefdieren van de soort Homo sapiens als zinvol beschouwt. Proefnemingen in microzwaartekracht kunnen beter, op grotere schaal en heel veel goedkoper door machines worden gedaan. Overigens hebben de bezigheden van de mensen in het iss nog niets van diepere wetenschappelijke betekenis opgeleverd. Als oprecht onderzoeker ben ik direct bereid mijn opvattingen daarover te herzien als iemand een resultaat van Nobelprijskwaliteit kan noemen dat uitsluitend kon worden bereikt door het optreden van mensen op een paar honderd kilometer boven de aarde.

Echte ruimtevaart, dat wil zeggen reizen naar de sterren, is heel goed mogelijk. Een raket die bijna met de lichtsnelheid vliegt kan het hele nu zichtbare heelal bereizen in ongeveer twintig jaar tijd-aan-boord. Bij ruimtereizen denken de meesten aan kolonisatie, met de bedoeling hele mensen te verzenden. Dat is een middeleeuwse gedachte. Wie op een afgelegen continent de planten van thuis wil zien, neemt geen hele boom mee, maar een zaadje. Zo is het ook met ruimtekolonisatie. Tegen de tijd dat we de nodige relativistische raketten kunnen bouwen, is de biomedische wetenschap waarschijnlijk zover gevorderd dat elk aards organisme automatisch uit een enkele (stam)cel van zijn soort kan worden opgekweekt. Dan kan onze hele biosfeer de ruimte in, verpakt in een paar hightech-zeecontainers.

Ver voorbij de maan begint de echte ruimte. Sondes die daarheen zijn geschoten, bevatten instrumenten die zo gevoelig zijn dat de nabijheid van mensen hun werking onmogelijk zou maken. Daarmee zijn reusachtige schatten aan waarnemingen vergaard, die het wetenschappelijke beeld van ons heelal radicaal hebben veranderd. Ik vind dat we daar voorrang aan moeten geven. Maar dit inzicht zal Nederland niet veranderen, ook in de toekomst niet. Want het is hier makkelijker geld te vinden voor plannen ter kolonisatie van Mars dan voor echt onderzoek. De kans dat de betrokken avonturiers wetenschappers worden, lijkt mij nihil.

Gerard ’t Hooft -
De vruchten van de wetenschap – mogen we die plukken?

Gerard ’t Hooft

Theoretisch natuurkundige; Nobelprijs Natuurkunde 1999

Van alle levende wezens is de mens verreweg de leergierigste. Wij hebben ontdekt hoe we om ons heen moeten kijken om de wereld waarin we leven te begrijpen. Pas veel later zijn we gaan begrijpen hoe belangrijk het is onze opgedane kennis op te schrijven en door te geven aan onze medemensen. Dit noemen we ‘wetenschap’, en die wetenschap heeft ons geen windeieren gelegd. We leerden vuur te maken, dieren te temmen, ijzer te smeden, en steeds meer geavanceerde apparaten te construeren. De menselijke bevolking is explosief toegenomen toen we geleerd hadden meer en beter voedsel te produceren, betere huizen te bouwen, ons beter te beschermen en te bewapenen, en ons sneller te verplaatsen. Dit alles is bijna volledig toe te schrijven aan de gigantische toename van onze wetenschappelijke kennis.

En het gaat maar door; onze wereld is hierdoor voortdurend aan het veranderen. De televisie, het internet en de mobiele telefoon zijn slechts een paar voorbeelden. Zonder wetenschap waren die er niet geweest.

Waarom doen we dit? De evolutiebioloog zal er weinig moeite mee hebben deze vraag te beantwoorden. Onze soort profiteert zo geweldig van het bedrijven van wetenschap ‘dat het in onze genen is gaan zitten’. Toch is hier iets merkwaardigs mee aan de hand. Gezien vanuit de invalshoek van de bioloog is wetenschap net zoiets als seks: we doen het omdat we het leuk vinden. We bedrijven wetenschap omdat we denken dat we ‘nieuwsgierig’ zijn, dat we dingen weten willen, maar we zijn absoluut vergeten wat de werkelijke reden is: het doen van wetenschappelijk onderzoek is in onze genen gaan zitten omdat het goed bleek te zijn voor het voortbestaan van onze soort.

Zonder wetenschap zou de totale menselijke populatie niet veel groter zijn dan de huidige populatie van chimpansees of orang-oetans, veel kleiner dus dan nu. Dat is de echte reden waarom we zo verschrikkelijk nieuwsgierig zijn geworden.

Vandaag echter is die nieuwsgierigheid niet meer te stuiten. We willen nu echt alles weten. Ons kennisterrein strekt zich uit van de meest onbeduidende levensvormen in de diepzee tot de zeldzaamste ziekten die mens, dier en plant kunnen teisteren, maar ook van de allerkleinste subatomaire deeltjes tot de verste uithoeken van het heelal. De evolutiebioloog glimlacht hierbij. Kijk, zegt hij, dit zijn dus de uitwassen waar het oorspronkelijke selectiemechanisme toe heeft geleid. We zien dat zo vaak, in de biologie. De mensheid is helemaal vergeten waarom ze dit willen doen, immers, die verre uithoeken van het heelal zullen altijd onbereikbaar voor ons blijven, en die subatomaire deeltjes kun je nergens meer voor gebruiken. Zelfs de talloze exoplaneten die nu routinematig worden opgespoord, zijn veel te ver weg om naartoe te kunnen gaan, want zo’n tocht zou miljoenen jaren in beslag nemen.

Niettemin blijft dit werk nuttig voor onze soort: bij het maken van onze uitzonderlijk verfijnde apparaten die voor dit onderzoek nodig zijn, doen we weer nieuwe uitvindingen, en dus luidt het devies: doorgaan daarmee. Doen we.

Onderzoekers van onze naburige hemellichamen, zoals de maan en de planeet Mars, zijn dikwijls bijzonder geïnteresseerd in de vraag of op die plaatsen water aanwezig is en of er sporen van leven zijn. Waarom juist die vragen? Het lijkt mij duidelijk: er zullen een keer mensen naar die hemellichamen willen emigreren. Maar van dit primitieve motief willen sommige wetenschappers niets weten: ‘De mens heeft in de ruimte niets te zoeken.’ Deze onderzoekers willen hun werk ‘puur wetenschappelijk’ houden.

Nu is deze tak van wetenschap slechts een steenworp verwijderd van mijn eigen onderzoeksterrein, dat van de subatomaire deeltjes. De vragen waar we mee bezig zijn vinden we verschrikkelijk boeiend; we kunnen er niet van afblijven. Net als voor mij, is ook voor de ruimteonderzoeker de wetenschap een doel op zich. Mensen moeten uit de buurt blijven van zijn ruimteapparaten, die verstoren de metingen alleen maar. Quod licet Iovi, non licet bovi – dat Jupiter iets mag, betekent nog niet dat een os het mag.

Zouden we uiteindelijk met die wetenschap niet iets willen doen? Zouden we onze soort in de ruimte willen verspreiden? Volgens tegenstanders van de bemande ruimtevaart moeten we daarmee wachten tot de biomedische wetenschap zover is dat we vanuit zaadjes en eitjes elk aardse organisme kunnen opkweken. Gewapend daarmee kunnen we robots de interplanetaire en de interstellaire ruimte in sturen, teneinde kolonies te stichten, de aardse levensvormen te verspreiden, als we dat zo nodig willen.

Maar waarom moeten we daarop wachten? Kolonisatie van de maan en Mars zou met minder geavanceerde methoden ook nu al kunnen. Mensen van vlees en bloed kunnen ernaartoe. Dat dit soort buitengewoon belangwekkende experimenten het ‘echte wetenschappelijke werk’ in de weg zouden zitten, geloof ik niet. Integendeel, er is heel veel wat mensen kunnen doen maar robots niet. Toen het Marsvoertuigje Spirit in het Marszand vast kwam te zitten, konden de vluchtleiders vanaf de aarde niets meer ondernemen. Een inventieve ruimtevaarder zou geen moeite hebben zo’n ding even los te trekken, door wat steentjes onder de wielen te leggen of zoiets.

Maar nog belangrijker: discussies over, en uiteindelijk de realisering van de bouw van menselijke kolonies in de ruimte, zouden een heel belangrijk signaal kunnen zijn voor de rest van de mensheid: ziehier wat het doen van wetenschappelijk onderzoek voor de mensheid kan opleveren; we hoeven ons nu niet meer te beperken tot onze eigen planeet, we kunnen onze soort verspreiden, voorlopig alleen tot op de dichtstbijzijnde manen en planeten, veel later misschien nog wel veel verder.

De bedrijvigheid van de pioniers die in de ruimte kolonies willen stichten, biedt de rest van de mensheid vooruitzichten die de algemene belangstelling voor Mars en andere planeten geweldig zullen doen toenemen. Zij laten ons zien waartoe het doen van wetenschappelijk onderzoek kan leiden, welke nieuwe horizonten erdoor worden beschenen.

En de wetenschap heeft hier baat bij, want één van de gevolgen zal zijn dat de fondsen voor ruimteonderzoek en aanverwante wetenschappen overvloedig zullen blijven vloeien.

En waarom willen wij dat onderzoek doen? Het zit in onze genen.

Louise E.M. Vet -
Op weg naar een circulaire economie: leren van de natuur

Louise E.M. Vet

Directeur Nederlands Instituut voor Ecologie (nioo-knaw); hoogleraar ecologie, Wageningen Universiteit; lid knaw

We zuchten wat af in deze tijd van crisis. U denkt dan onmiddellijk aan een financiële of economische crisis, maar dat is natuurlijk maar een symptoom. Wat er werkelijk aan de hand is, gaat veel dieper: een systeemcrisis. Maar haakt u nog niet af, want juist een systeemcrisis daagt ons uit en ik beloof u, de oplossing is dichterbij dan u denkt.

Wat is er aan de hand? Er leven 7 miljard mensen op onze planeet, en tegen 2050 zullen dat er zo’n 9 miljard zijn, waaronder 3 miljard veeleisende middenklassenconsumenten in de economisch opkomende landen. En dat allemaal op die ene aarde, die nu al overbelast is. Een belangrijke reden voor deze overbelasting is onze huidige economie. We zitten gevangen in een foute lineaire economie, waarin we steeds nieuwe grondstoffen delven om er iets van te maken dat daarna weer wordt vernietigd. Take, make and waste! Alles dreigt dus op te raken, want niet-hernieuwbare grondstoffen zijn per definitie eindig!

Bovendien zijn we slechte boekhouders, want de werkelijke kosten van ons economisch handelen worden niet verrekend. We betalen immers geen cent voor al die fantastische ecosysteemdiensten die de natuur ons schenkt en waar wij voor ons welzijn zo afhankelijk van zijn. Denk aan het leveren van voedsel, drinkwater, hout, brandstof en medicijnen. Of aan het reguleren van ons klimaat, bescherming tegen natuurrampen, waterzuivering en ziekteregulatie. De totale waarde van deze ecosysteemdiensten wordt wereldwijd geschat op het dubbele van het totale wereldwijde bruto nationaal product. Negatieve gevolgen van onze economie voor het functioneren van ecosystemen, ons natuurlijk kapitaal, worden echter simpelweg buiten de boeken gehouden. Die kosten zijn voor de belastingbetaler. Oftewel: private winsten en publieke kosten. De huidige verspillende lineaire economie ligt, samen met de explosieve bevolkingsgroei en toenemende consumptie, aan de basis van de wereldwijde vernietiging van ecosystemen en biodiversiteit. Tegelijkertijd leidt het in toenemende mate tot wereldwijde sociale onrust.

Ben ik een te grote optimist, of is het nu echt waar? Ik zie een brede kritische houding en groeiend besef dat het huidige systeem failliet is. Is de wal het schip al aan het keren? Is het kwartje dan eindelijk gevallen, niet alleen dat het anders moet maar – vooral – dat het ook anders kán? In mijn 2009 tedxAmsterdam lezing getiteld ‘Towards a Circular Economy: let’s be positive’ vertelde ik over een nieuwe economie, geïnspireerd door de natuur en gebaseerd op ecologische principes. Niet lineair maar circulair. En hoe we die principes zelf gingen toepassen bij de nieuwbouw van ons Nederlands Instituut voor Ecologie (nioo-knaw). Practice what you preach! De respons was enorm. Het idee is eigenlijk heel simpel.

De natuur is een groot en succesvol ‘bedrijf’ met een circulaire economie zonder afval. Kringlopen worden gesloten, energie komt van de zon en diversiteit is de basis van alle ‘bedrijfsprocessen’. Het is het resultaat van 3,8 miljard jaar research & development. Daar kunnen wij mensen dus heel veel van leren, op het gebied van procestechnologie, design, energievoorziening en nog veel meer. Homo sapiens is pas tijdens ‘de laatste seconden’ van het lange evolutionaire proces op aarde gaan meedraaien, dus enige bescheidenheid en respect voor leermeester natuur is wel op zijn plaats. Nu zijn ecologen de wetenschappers die dat familiebedrijf natuur in al zijn facetten bestuderen, en de relevantie van onze kennis wordt steeds duidelijker. Ik ervaar dan ook dat men steeds beter naar ons luistert, vooral als we het optimistische bericht verkondigen dat ecologie en economie wél goed kunnen samengaan, elkaar zelfs kunnen versterken!

Er liggen volop kansen en uitdagingen voor het bedrijfsleven, met positieve effecten voor de gehele maatschappij, als we overgaan van lineair naar circulair. Laat maar draaien die economie – maar dan anders. Door geld te verdienen met het goeddoen en door geld te betalen voor het fout doen. Bedrijven die niet meedoen zullen achterblijven of omvallen. Veel bedrijven, vooral bedrijven die de grondstofprijzen voelen stijgen, oriënteren zich al op een nieuwe werkwijze waarbij grondstoffen behouden blijven omdat ze volledig worden hergebruikt. Nieuwe verdienmodellen ontstaan die zich richten op het gebruiken van producten in plaats van het bezitten. Tegelijkertijd zal de economie onvermijdelijk moeten gaan draaien op een écht duurzame vorm van energie en – denk aan die miljarden jaren natuur – dat is dus de zon. De onterechte tegenargumenten van de bestaande energiemaatschappijen luiden dat dit nog lang niet mogelijk is. Niks ervan, het is een keuze. Het zou vanzelf gebeuren als we de werkelijke kosten van behoud en herstel van ecosysteemdiensten in rekening zouden brengen, want dan is fossiele energie ineens veel duurder. En laten we landen gaan betalen om die oude regenwouden te laten staan. Het zijn de hotspots voor biodiversiteit en het is de beste en goedkoopste manier om CO2 op te slaan.

Ben ik een dromer of een trendwatcher? De oude economie is bankroet. Een nieuw sociaal-ecologisch tijdperk staat voor de deur, waarbij we ons bewust zijn van ecologische ketens en cycli, van de verbindingen tussen lokale en mondiale processen en tussen korte en lange termijn, met een visie op het laatste. Waarbij we de reële economie maken tot een bondgenoot van onze aarde in plaats van een vijand. De circulaire economie, gebaseerd op ecologische principes, staat in het regeerakkoord. Wetenschap en bedrijfsleven zetten zich samen in voor deze nieuwe innovatieve economie. Investeringen in de groene sector groeien snel. Ecologisering van ons wereldbeeld is volop gaande. De natuur wordt onze inspirator, raadgever en referentiepunt. Wen er maar vast aan.

Jan Rotmans -
Het nieuwe Slochteren

Jan Rotmans

Hoogleraar transities & duurzaamheid, Erasmus Universiteit Rotterdam; auteur van o.a. In het oog van de orkaan; oprichter van icis, drift en urgenda

Nederland heeft zijn welvaart de laatste vijftig jaar voor een belangrijk deel te danken aan zijn gasvoorraad in Slochteren. Het gas in Slochteren is echter over vijftien à twintig jaar op en ook schaliegas biedt geen soelaas: dat levert naar schatting zo’n vijf tot tien jaar extra gas op. Nederland moet dus niet alleen op zoek naar nieuwe energiebronnen, maar ook naar een nieuwe financiële motor.

De nieuwe energiemotor dient zich aan in de vorm van schone energie, met name wind, zon en (tweede- en derdegeneratie) biomassa en omgevingswarmte (restwarmte, een restproduct van industriële processen; biowarmte, warmte door verbranding van biomassa; warmte-koudeopslag, opslag van warmte of koude in de bodem; en geothermie, aardwarmte, warmte uit diep gelegen warmtereservoirs). Schone energie kan steeds beter concurreren met fossiele energie en wordt voor Nederland op den duur de belangrijkste energiebron.

Maar wat wordt de nieuwe financiële motor die draait op schone energie? Nederland heeft ogenschijnlijk weinig concurrentievoordelen voor schone energie in vergelijking met het buitenland. Voor grootschalige ontwikkeling van schone energie is vooral oppervlak nodig, en dat is in het dichtbevolkte Nederland relatief schaars. Schijn bedriegt echter, Nederland heeft door zijn hoge bebouwingsdichtheid en intensieve infrastructuur juist veel oppervlak – alleen is het geen grondoppervlak maar bebouwd oppervlak. Nederland heeft ca. 2,5 miljard m2 aan bebouwd oppervlak in de vorm van daken, gevels en geluidswallen. Ter indicatie: dit is ongeveer tien keer de oppervlakte van de grootste stad van ons land, Amsterdam. Dat bebouwde oppervlak wordt nu niet of nauwelijks gebruikt om energie op te wekken, voor elektriciteit noch voor warmte.

Dit is echter een unieke kans en vormt in potentie voor Nederland het Nieuwe Slochteren: alle ongebruikte daken, gevels en geluidswallen als potentiële bron van energie. Het zit alleen niet onder, maar boven de grond. Het aantal toepassingen is schier eindeloos: van zonnepanelen op daken tot groene daken en van multifunctionele gevelsystemen tot energiegeluidswallen. Als 75 procent van het beschikbare bebouwde oppervlak energetisch efficiënt zou worden benut, zou Nederland minstens vijf grote energiecentrales kunnen uitsparen. Als ook de ondergrond beter benut zou worden, voor de opslag, opwekking en het transport van warmte, zouden er vrijwel geen grote energiecentrales meer nodig zijn. Van idee naar uitvoering vergt drie sprongen: een mentale, een financiële en een organisatorische.

Met de eerste en grootste sprong moet een mentale barrière worden overbrugd. Er is bewustwording nodig dat het bebouwde oppervlak in Nederland, zowel horizontaal als verticaal, nog helemaal niet gebruikt wordt als energiebron. Een dak is niet alleen een eindpunt dat beschermt tegen kou, regen en wind, maar ook een beginpunt voor gebiedsontwikkeling; een gevel is niet alleen een aanzicht en scheiding tussen binnen en buiten, maar ook een verticaal ontwikkelingsgebied; elke geluidswal is niet alleen een geluidshindermuur, maar ook een verticale energiegenerator. Maar op zijn cruijffiaans: ‘Je gaat het pas zien als je het doorhebt.’

De tweede sprong betreft nieuwe verdienmodellen en nieuwe vormen van financiering. De weerbarstige praktijk leert dat de voordelen van monetariseren worden ingezien, mits deze transparant en eenduidig wordt toegepast. Nieuwe verdienmodellen zijn nodig, omdat via oppervlakteontwikkeling waarden worden toegevoegd die nu nog niet worden meegerekend. Energie is een toegevoegde waarde van oppervlakteontwikkeling die in de nabije toekomst moet worden verrekend. Dat kan alleen als niet alleen naar het financieel-economische rendement wordt gekeken, maar ook naar het maatschappelijke rendement op termijn. Het gaat hierbij dus niet zozeer om terugverdientijden – een lineair begrip; voor energieopwekking (warmte en elektriciteit) op oppervlaktes zal die terugverdientijd minder dan tien jaar bedragen. Het gaat veeleer om de toegevoegde waarde van energie aan een oppervlakte, die verrekend kan (en moet) worden in de exploitatie en het beheer van die oppervlakte, zoals bijvoorbeeld een gebied. Zo kan voor elk huis de energieopwekking via het dak- en geveloppervlak worden verrekend in de hypotheek, of fiscaal worden verrekend via de woz-waarde. Idem voor een gebouw. Hoe meer schone energie kan worden opgewekt, hoe groter de waarde van het vastgoed, is de stelregel.

Overigens kan het kapitaliseren van maatschappelijke waarden als de productie van schone energie ook in andere eenheden dan geld worden uitgedrukt, zoals in maatschappelijke of ecologische diensten en functies. Ook zijn nieuwe vormen van financiering nodig via nieuwe financiers. Zorgverzekeraars, pensioenfondsen, woningcorporaties, energiebedrijven, particuliere collectieven, etc. kunnen investeren in het maatschappelijk rendement dat energieke oppervlakteontwikkeling op lange termijn oplevert. Schone energie wordt zo een oppervlaktegebonden en gebiedseigen product waarvoor we een prijs betalen. Eigenlijk is het vreemd dat we dat nu nog niet doen.

En ten derde is een organisatorische sprong nodig. Hiervoor zijn allereerst goede, praktische voorbeelden nodig die kunnen worden opgeschaald. De strategie van ‘iconisering’ kan hierbij helpen. Eén icoon met uitstraling en allure voor elke toepassing: één voetbalstadion dat energie levert via optimaal gebruik van de beschikbare oppervlaktes; één lange geluidswal langs de A2 die energie genereert; één iconisch gebouw in een grote stad als energieopwekker en één energieleverende wijk of buurt met multifunctionele oppervlakteontwikkeling. Stap voor stap kan zo meer interesse worden gewekt, en kan wat op kleine schaal werkt worden opgeschaald. Uiteraard speelt de overheid hierbij een belangrijke stimulerende rol, maar zonder de overheid kan het ook, van onderop, maatschappelijk gedreven.

In een periode van twintig tot vijfentwintig jaar kan een belangrijke slag worden gemaakt naar een energievoorziening die in belangrijke mate oppervlakte-gedreven is en voor een deel gebiedsgebonden. Het Nieuwe Slochteren is er al en ligt voor het grijpen. Via een mentale, financiële en organisatorische sprong kunnen we het Nieuwe Slochteren stap voor stap gaan exploiteren op het moment dat het Oude Slochteren op is.

Adrian de Groot Ruiz -
De ‘echte prijs’

Adrian de Groot Ruiz

Directeur van True Price; Worldconnector; lid Global Shapers-gemeenschap van het World Economic Forum

Hoe kun je een relevante bijdrage leveren aan een betere wereld, zonder je leven drastisch om te gooien? Simpel: door schonere en eerlijke producten te kopen. Hierdoor stimuleer je bijvoorbeeld fabrieken en sweatshops om hun werknemers fatsoenlijk te betalen en minder CO2 uit te stoten.

Klein probleem: we hebben nu niet de keuze om dit te doen, omdat we niet weten welke producten we dan wél of liever niet moeten aanschaffen. We kunnen immers niet zien of en hoeveel mensen er bij de productie van bijvoorbeeld een T-shirt zijn onderbetaald, hoeveel bomen er direct of indirect gekapt moesten worden voor een bepaald productieproces. Verborgen kosten als onderbetaling, kinderarbeid, discriminatie, luchtvervuiling, waterverbruik of ontbossing blijven onzichtbaar. Toch worden deze kosten wel betaald natuurlijk, alleen niet door het winstmakende bedrijf en ook niet door de gebruiker van het artikel. De betrokken werkers en onze kinderen zijn letterlijk het kind van de rekening.

Hoe dit op te lossen? Door de echte prijzen te berekenen en... ze te laten zien. De consument krijgt dan de keuze om de ‘betere’ producten te kopen, en dan krijgt de vrije markt de kans om zijn werk te doen. De ‘Echte Prijs’ van een product is de winkelprijs, maar dan inclusief alle verborgen kosten. Als aan een broek van merk X bijvoorbeeld een prijskaartje hangt van 50 euro, maar de (verborgen) sociale kosten bedragen 10 euro en de milieukosten zijn nog eens 5 euro, dan zou de ‘Echte Prijs’ 65 euro zijn. De broek ernaast van merk Z kost misschien ook 50 euro, maar heeft wellicht een ‘Echte Prijs’ van 60 euro – de betere keus dus! Als voldoende consumenten kiezen voor producten met een lagere ‘Echte Prijs’, dan gaan bedrijven aan de slag om hun verborgen kosten te verminderen.

Op deze manier wordt duurzaamheid zelf concurrerend en ontsluit zij de kracht van de markt. Hierdoor kunnen op termijn de (oude) winkelprijzen de ‘Echte Prijzen’ benaderen. Producten met een ‘Echte Prijs’ zijn nagenoeg 100 procent duurzaam: er wordt netto geen natuur voor gebruikt, ze vervuilen niet en de mensen die ze maken werken in veilige omstandigheden tegen een goed loon. Met andere woorden: wanneer op elk product de gegarandeerde ‘Echte Prijs’ zou staan, valt er eindelijk iets te kiezen voor de duurzame consument, die dan zonder schuldgevoel zijn relevante bijdrage aan de hierboven geschetste betere wereld kan leveren.

Stijgende prijzen dus? De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat in het begin prijzen misschien wel iets moeten stijgen. Op termijn betaalt het zich echter ruimschoots uit. Want de prijs van het doorgaan op de huidige wijze – met opstapelende vervuiling, gezondheidsproblemen en armoede – is vele malen hoger. In een economie met ‘Echte Prijzen’ zijn circulaire productieprocessen goedkoper dan hun niet-circulaire tegenhangers. Hierdoor blijven schaarse materialen en natuur behouden. Daarnaast zorgen sociale productieprocessen voor een stabiele beschikbaarheid van arbeid. Dit leidt ertoe dat grondstofprijzen en loonkosten uiteindelijk lager liggen met ‘Echte Prijzen’ dan in de (onhoudbare) situatie waarin we de rekening telkenmale maar weer voor ons uit blijven schuiven.

Consumenten hoeven het dus niet alléén te doen; ook vooroplopende bedrijven op het gebied van duurzaamheid, investeerders met een verre horizon en beleidsmakers hebben een groot belang bij het transparant maken en op termijn verlagen van ‘Echte Prijzen.’

Ondernemers daarom opgelet: ‘Echte Prijzen’ gaan de wereld veroveren. Nederland heeft goede kaarten om hierin een voortrekkerspositie in te nemen, met zijn internationale handelsketens en sterke verbanden tussen bedrijven, ngo’s, overheden en onderzoeksinstellingen. Expertise op het gebied van ‘Echte Prijzen’ kan de Nederlandse economie op termijn internationaal een concurrentievoordeel geven en daarmee ook nog een interessant ‘exportproduct’ opleveren.

Kortom: ‘Echte Prijzen’, een wereldidee!

Désirée van Gorp -
De klant is koning, de crowd is keizer

Désirée van Gorp

Hoogleraar International Business Strategy, Associate Dean of Degree Programs, Nyenrode Business Universiteit

Het internationale bedrijfsleven heeft, mede door global sourcing, vergaande structurele veranderingen ondergaan. Onderdelen van activiteiten, processen en taken worden in verschillende landen ingekocht, buiten de lokale jurisdictie van de vestigingsplaats van bedrijven om en vaak in samenwerking met veel verschillende partners. Bedrijven die opereren in deze wereldwijde waardeketens hebben nauwere banden met hun leveranciers en onderlinge afhankelijkheid neemt toe. De toenemende onderlinge afhankelijkheid roept een belangrijke vraag op: waar begint de verantwoordelijkheid van het bedrijf voor de producten en diensten geleverd door derden, en waar eindigt die? Het nadenken over die verantwoordelijkheid en daar keuzes in maken is essentieel voor de toekomst van bedrijven en van ons allemaal. In dat internationale speelveld is de klant belangrijk, maar spant de mening van de crowd de kroon.

Het nemen van verantwoordelijkheid door bedrijven is niet alleen essentieel om in economische zin te overleven, maar ook om op verantwoorde wijze om te gaan met schaarse bronnen als arbeidskracht en natuur. Global sourcing gaat namelijk niet alleen om het wereldwijd opsplitsen van processen en taken gericht op de laagste kosten, maar juist ook om de schaarste van middelen. Dit is een wereldwijde uitdaging waar zowel regeringen, bedrijven als burgers de handen ineen moeten slaan om tot oplossingen te komen.

Er waren tijden dat global sourcing louter gezien werd als een instrument om kosten te verlagen door het verplaatsen van niet-kernactiviteiten naar leveranciers in zogenaamde lagelonenlanden. Dit is een desastreuze manier om naar global sourcing te kijken, en wel om twee redenen. Allereerst laat onderzoek zien dat een dergelijke kortetermijnbenadering, uitsluitend op lage kosten gebaseerd, bijna nooit tot het gewenste resultaat leidt. Ten tweede is deze manier van werken schadelijk voor de omgeving en getuigt zij niet van enig verantwoordelijkheidsgevoel voor mens en natuur.

Zowel mens als natuur, en daarmee ook bedrijven, zijn gebaat bij een bedrijfscultuur waarin meer verantwoordelijkheid wordt genomen voor de gehele waardeketen. Dit betekent dat deze cultuur in alle lagen van het bedrijf moet gelden. Put your money where your mouth is. Het betekent ook dat er een nieuwe definitie van succes moet komen – een waarbij succes niet alleen gemeten wordt naar financiële maatstaven en aandeelhoudersbelangen, maar waarin mee wordt gewogen dat wanneer we iets aan een omgeving onttrekken, we ook iets moeten teruggeven, simpelweg omdat het eenzijdig nemen, zonder het geven, niet tot succes op de lange termijn kan leiden. ceo’s, politici en beleidsvormers moeten leiderschap tonen en beslissingen nemen die gebaseerd zijn op een langetermijnperspectief, in plaats van op de voordelen op de korte termijn.

Vaak wordt gedacht dat ontwikkelingslanden meer baat hebben bij global sourcing dan ontwikkelde landen. Feit is echter dat de meerderheid van de ontwikkelde landen de nettowinnaars zijn op het gebied van global sourcing. Dat wil zeggen: de rest van de wereld verplaatst meer activiteiten naar deze landen dan andersom. Dat brengt belangrijke voordelen mee voor onze gemeenschap, zoals een hoger besteedbaar inkomen voor burgers; hogere kwaliteit van diensten en producten; meer winst als gevolg van toename in productiviteit en efficiency; een verbetering van de exportcapaciteit; en meer concurrentie onder lokale bedrijven. Dit alles zorgt ervoor dat bedrijven hun marktaandeel, winst en kapitaaluitgaven kunnen verhogen en banen kunnen creëren in eigen land. Zo heeft het Westen, in tegenstelling tot wat we vaak in de media lezen, tot nu toe geprofiteerd van de verplaatsing van activiteiten door bedrijven, omdat het aantal gecreëerde banen een eventueel banenverlies heeft overtroffen. Is het dan ook niet eens tijd om iets terug te geven aan die landen dankzij welke wij onze rijkdom hebben kunnen opbouwen?

Het zijn niet alleen ceo’s, beleidsvormers en politici die wij moeten aanspreken. We zouden moeten kijken naar onze persoonlijke rollen in de maatschappij als burger en consument. Burgers zijn belangrijke waakhonden voor regeringen en bedrijven. Ze oefenen druk uit op het creëren van een schone en veilige werkomgeving en een gelijke verdeling van rijkdom. Consumenten moeten hun eigen rol niet onderschatten bij het reduceren van de negatieve effecten van het ontstaan van wereldwijde waardeketens. Het duurzaam maken van waardeketens op wereldwijde schaal is een gedeelde verantwoordelijkheid, en juist dat is ook de zwakke schakel. Meerdere verantwoordelijkheden, dat leidt er algauw toe dat er naar elkaar gekeken wordt en vooral op elkaar gewacht wordt voordat er tot actie over wordt gegaan.

Een organisatie als Avaaz, een onlinecampagnenetwerk met inmiddels 25 miljoen leden dat naar eigen zeggen de stem van gewone mensen laat doorklinken in wereldwijde besluitvorming, speelt hierop in. Avaaz weet wereldwijd burgers te organiseren rond nationale en internationale dringende problemen. Toen bijvoorbeeld een kledingfabriek in Bangladesh instortte, een ramp waarbij meer dan duizend werknemers omkwamen, heeft Avaaz, samen met de vakbonden, de betrokken bedrijven publiekelijk moreel aansprakelijk gesteld. De Avaaz-actie heeft wereldwijd tot hevige discussies geleid, en binnen drie dagen is H&M over de brug gekomen, op de voet gevolgd door vijfenzeventig andere bedrijven. Zij hebben een overeenkomst rond het verbeteren van arbeidsomstandigheden van werknemers in Bangladesh getekend.

Lang is de klant als koning gezien, en was het dat waaraan bedrijven hun bestaansrecht ontleenden. Het voorbeeld van Avaaz laat zien dat bedrijven zich breder moeten oriënteren. De klant mag dan wel koning blijven, maar de keizer is de crowd. En de crowd vraagt om aandacht en dwingt verandering van gedrag en cultuur af. Als idealisme niet voor een betere wereld en herdefiniëring van succes zorgt, dan moeten bedrijven er wel uit pragmatisme toe komen. En het goede nieuws voor ons allemaal: anders doet de crowd het wel.

Donald Kalff -
Het roer is defect

Donald Kalff

Bestuurder; publicist; ondernemer

Het roer dat de overheid hanteert om de economie te sturen is defect. Het bruto nationaal product (bnp), ruwweg alles wat we produceren plus het verschil tussen import en export, blijkt niet langer de beste maat om de economische, laat staan de sociale vooruitgang van een land te meten. Dat wil niet zeggen dat aanpassing ook maar in de verste verte in zicht is. Er zijn vele initiatieven om concurrentiekracht en welzijn in enigerlei vorm te meten, maar consensus is voorlopig ver te zoeken.

Het roer dat ondernemingen hanteren is defect. Het is voor velen duidelijk dat winst niet de juiste maat is om het functioneren van ondernemingen te beoordelen. Al jaren wordt gepleit om de creatie van economische waarde centraal te stellen, maar het besturen van ondernemingen op die basis neemt, na een veelbelovend begin, eerder af dan toe. Er zijn ook aanzienlijke problemen met het weergeven van prestaties op terreinen als veiligheid, duurzaamheid, milieu en corruptiebestrijding. ‘Integrated Reporting’ staat op de agenda, maar het overleg daarover kan nog jaren duren.

Het roer dat banken hanteren is defect. Vast is komen te staan dat gebruikte kengetallen niet voldoende waren om een oordeel te vellen over weerbaarheid en bestendigheid. De meningen over een nieuwe positionering van banken lopen sterk uiteen, en daarmee is onduidelijk welke nieuwe kengetallen gehanteerd zouden moeten worden.

Alsof deze situatie nog niet grimmig genoeg is, zijn er drie ontwikkelingen die de reparatiewerkzaamheden belemmeren.

In de eerste plaats komt, waar vroeger de uitkomsten van een aantal beschikbare maten nog in samenhang werden bezien, in de praktijk meer en meer de nadruk te liggen op één enkele maatlat. Daarmee krijgen de tekortkomingen die elke maatlat nu eenmaal heeft een groot gewicht en lopen de onbedoelde nevengevolgen en niet in kaart gebrachte kosten van op de maatlat gebaseerde beslissingen op.

De concentratie van de overheid op het begrotingstekort als percentage van het bnp heeft bijvoorbeeld mythische proporties aangenomen. Er zou al veel gewonnen zijn als daarnaast de verhouding tussen begrotingstekort en overheidsinkomsten werd meegewogen. Ook dat zegt iets over de omvang van het probleem. Ook tellen besparingen niet mee in het bnp, terwijl die toch niets minder zijn dan uitgestelde investeringen en consumptie.

Het feit dat ondernemingen vooral worden afgerekend op een stijgende winst per aandeel dwingt tot het optimaliseren van een quotiënt: de winst na belasting gedeeld door het aantal uitstaande aandelen. De snelste manier om winst op te voeren is door kosten, lees het aantal medewerkers, terug te brengen en door diepte-investeringen te vermijden. Het aantal aandelen kan worden teruggebracht door die terug te kopen van aandeelhouders. Dit alles gaat ten koste van de groei en de financiële weerstand van de onderneming.

De nadruk op de balans van banken en het opvoeren van de financiële buffers betekent weinig tot niets in het licht van het nog steeds ontbrekende vertrouwen onder hun klanten. De perceptie is dat het aantal schandalen niet afneemt, dat zelfverrijking niet is aangepakt en dat de banken hun taken onvoldoende vervullen. De kans op een nieuwe bankencrisis is nog steeds groot.

Een tweede ontwikkeling is dat boekhoudconventies in toenemende mate het beleid bepalen. De overheid maakt geen onderscheid tussen enerzijds lopende kosten, bijvoorbeeld werkloosheidsuitkeringen, en anderzijds investeringen, bijvoorbeeld in infrastructuur. Bezuinigingen gaan dus ook ten koste van investeringen. Dat de financiering daarvan door de uitzonderlijke lage rente goedkoop is, wordt daarbij niet meegewogen.

De in de loop van de jaren binnen de onderneming opgebouwde waarde van merken, patenten en kennis en kunde van medewerkers is slecht kwantificeerbaar en mag daarom van het accountantsgilde niet op de balans worden gezet. Dit is niet bepaald een aanmoediging voor investeringen in innovatie, in opleiding van medewerkers en in betere organisatievormen. Bij de meeste moderne ondernemingen vormt de gerapporteerde balans inmiddels een onderwaardering van de onderneming.

De invoering van ifrs, de boekhoudregels die ondernemingen moeten volgen (bij banken inclusief de verplichting bezittingen tegen marktwaarde te waarderen) is, in combinatie met een beursnotering, rampzalig gebleken. In tijden van crisis zorgen irrationele marktbewegingen voor grote verliezen en scherp dalende beurskoersen. Verlies van vertrouwen van aandeelhouders van de banken werkt vervolgens door in het verlies van vertrouwen van spaarders, zoals bij ing en sns is gebleken.

Een derde ontwikkeling is dat, door de kredietcrisis en de wijze waarop de centrale banken en overheden daarop gereageerd hebben, veronderstellingen over de werking van markten die de grondslag vormden voor het gebruik van veel maatlatten, niet langer mogen worden gehanteerd.

Het was altijd al dubieus dat politici en beleidsmakers de marktrente op langlopende rekeningen als maat namen voor toekomstige inflatie en daar hun beleid op baseerden. Op dit moment hebben de grootschalige aankopen van overheidspapier door de fed, de dreiging met ingrijpen door de ecb, en de manipulaties van de Chinese en Japanse centrale banken zoveel geld in omloop gebracht dat geld goedkoop is, maar de kans op inflatie aanzienlijk groter is geworden.

Het was altijd al twijfelachtig of de beurskoersen een weerspiegeling vormden van de waarde van ondernemingen, maar als de fed expliciet laat weten dat hij streeft naar een lage langetermijnrente om aandelen relatief aantrekkelijker te maken en zo door oplopende koersen een welvaartseffect te bewerkstelligen, is elke band tussen waarde en prijs verbroken.

Toezichthouders en banken berekenen hun risico’s, de kans op verliezen, met hulp van historische gegevens – dat wil zeggen met gegevens die dateren van vóór een crisis die nu juist een aantal structurele verschuivingen in de economie heeft veroorzaakt. Verschuivingen die, op nu nog onbegrepen wijze, de toekomstige risico’s zullen beïnvloeden.

Er is haast geboden bij het vinden van nieuwe maatlatten die in samenhang de staat van de economie, de onderneming en de bank kunnen helpen beoordelen en sturen. Er is alle reden om contraire bewegingen een halt toe te roepen. Aansluiting bij bestaande discussies is waarschijnlijk het meest effectief. De overheid zou op korte termijn lopende uitgaven en investeringen kunnen scheiden, ondernemingen kunnen zich richten op het genereren van economische waarde en banken op herziening van de bedrijfsvoering om échte risico’s die echte klanten vertegenwoordigen, te beheersen.

Rens van Tilburg -
Veiliger bankieren heeft geen prijs

Rens van Tilburg

Onderzoeker Stichting Onderzoek Multinationale Ondernemingen (somo) en Sustainable Finance Lab; columnist de Volkskrant

In 1609 opende de Amsterdamse Wisselbank zijn deuren in het oude raadhuis op de Dam, daar waar tegenwoordig het Paleis staat. Handelaren konden hier hun munten en edelmetaal in bewaring geven. Amsterdam verwierf een reputatie in bankieren toen zelfs tijdens het rampjaar 1672 de handelaren toegang tot hun geld behielden. Deze betrouwbaarheid vormt het fundament van elke bank. Onder Rabobankiers doet een verhaal de ronde over een boer die elk jaar langskomt om zijn spaargeld te bekijken. De boer laat de briefjes door zijn vingers glijden en verzekert zich er zo van dat zijn geld er nog steeds is. Tevreden stort hij het daarna weer, om pas een jaar later terug te keren.

Toch is er wel wat veranderd de laatste vierhonderd jaar. Zouden de boeren zich allemaal tegelijk bij hun Rabobank melden, dan zou een flink deel zijn spaargeld niet in handen krijgen. Banken zijn namelijk niet langer eenvoudige bewaarders. Juist omdat het vrijwel nooit voorkomt dat iedereen tegelijk zijn geld op komt halen, zijn de bankiers een deel van het spaargeld weer uit gaan lenen. De opbrengsten daarvan delen de bankiers met de spaarders in de vorm van rente. Iedereen blij.

Om meer te kunnen uitlenen, boorden banken naast spaargeld ook andere financieringsbronnen aan. Ze gingen zelf geld lenen, via het uitgeven van obligaties. Spaarders en obligatiehouders, de verschaffers van ‘vreemd vermogen’, eisen wel dat banken ook ‘eigen kapitaal’ of ‘eigen vermogen’ inbrengen dat bij eventuele verliezen als eerste wordt aangesproken. Hoe hoger het eigen vermogen, hoe veiliger het vreemd vermogen bij die bank. Het eigen vermogen is het geld van de eigenaren van de bank: de aandeelhouders bij een beursgenoteerde bank zoals de ing, de leden bij een coöperatie als de Rabobank en de bankiers zelf bij een partnerschap, zoals tot voor kort de meeste zakenbanken als Goldman Sachs dat waren.

De geschiedenis van het bankieren in de laatste twee eeuwen laat zich samenvatten als een gestage ‘race to the bottom’ met het eigen vermogen. Hadden banken in de westerse wereld begin negentiende eeuw nog eigen-vermogenniveaus van 80 procent, dit daalde halverwege die eeuw snel tot zo’n 30 procent en verder tot 20 procent en lager in de jaren twintig van de twintigste eeuw.

Dergelijke lage niveau’s van het eigen vermogen bleken in de crisis die in 1929 uitbrak veel te gering. Banken gingen massaal failliet en veel spaarders en obligatiehouders verloren hun geld. In reactie daarop verschenen er allerhande garantiestelsels waardoor banken in geval van nood een beroep konden doen op elkaar, de centrale bank of de overheidsbegroting. Om hiervoor in aanmerking te komen, moesten banken aan wettelijk vastgestelde minimale kapitaalseisen voldoen. Deze werden echter niet hoger gesteld dan gebruikelijk was vóór de crisis. Sterker, de trend van alsmaar minder eigen vermogen zette gewoon door. Waar gewone bedrijven al snel zo’n 40 procent of meer eigen vermogen moeten hebben om ‘kredietwaardig’ te zijn, konden westerse banken na de Tweede Wereldoorlog volstaan met 10 procent.

Begin jaren negentig kregen banken de vrijheid zelf het risico van hun kredieten en beleggingen in te schatten. Hierdoor kon het eigen vermogen ten opzichte van de totale bezittingen verder dalen, tot onder de 7 procent gemiddeld in de EU, en zelfs 3 procent voor de Nederlandse banken.

Dit steeds lagere eigen vermogen joeg het rendement op het eigen vermogen, beter bekend als ‘return on equity’ of kortweg roe, naar ongekende hoogtes. roe werd de maat van alle succes in het mondiale bankwezen. Van de hoge roe profiteerden de eigenaren van de bank en natuurlijk de bankiers zelf, wier bonussen veelal aan de roe waren gekoppeld of aan de daaraan gerelateerde beurskoers. Toen in 2007 de financiële groeimotor begon te haperen en in 2008 de verliezen zich opstapelden, brandden veel banken echter snel door hun eigen vermogen heen en moesten overheden het financiële stelsel met miljardeninjecties overeind houden.

Inmiddels is wereldwijd besloten de kapitaalseisen te verhogen. Het voorstel is om het minimum vast te zetten op... jawel: 3 procent van het totale vermogen. Wetenschappers bevelen veelal hogere percentages aan, eerder zo’n 10 procent, maar tot dusver tevergeefs. Recent oordeelde een commissie die adviseerde over de toekomst van het Nederlandse bankenlandschap dat 3 procent weliswaar te laag is, maar noemde geen hoger percentage of de aanbeveling om als Nederland voorop te lopen met hogere kapitaalseisen, zoals andere landen met een grote bankensector als Zwitserland, het Verenigd Koninkrijk en Zweden dat wél doen.

Dat beleidsmakers niet durven kiezen voor veilige banken heeft alles te maken met de voorspelling van bankiers dat ze daardoor minder geld kunnen uitlenen. Bankiers stellen dat eigen vermogen relatief duur is. Daarbij wordt echter uitgegaan van vaste vergoedingen voor kapitaal. Krijgen banken meer eigen vermogen, dan worden het echter veiligere banken, en die veiligheid wordt door verschaffers van zowel eigen als vreemd vermogen beloond met juist lagere rendementseisen.

Dit is geen nieuw inzicht. Het zogenaamde Modigliani-Miller-theorema uit 1958, een van de basisbeginselen van de financieringstheorie, stelt dit al. Nieuw is wel dat de bovenstaande drogredenering van de bankenlobby steeds minder serieus wordt genomen. Na de wetenschappers pleiten steeds meer journalisten en beleidsmakers ervoor dat fors meer eigen vermogen bij een bank wordt geëist. Meest recent bepleitten de Amerikaanse toezichthouders voor de grootste banken een kapitaalseis van 6 procent. Ook bankiers relativeren hun eerdere donkere voorspellingen voor de gevolgen hiervan. Zo stelde abn-topman Jan van Rutte bij zijn afscheid dit jaar: ‘Wat we gemerkt hebben: hoe krachtiger de kapitaalsbasis, hoe goedkoper het is om financiering aan te trekken. Dat is de les van de afgelopen jaren.’

Het idee dat juist veilige banken de samenleving beter kunnen dienen, betekent een scherpe breuk met het heersende idee van de laatste decennia, zo niet de afgelopen twee eeuwen. Het nieuwe inzicht heeft de potentie om van bankieren weer een stabiel bedrijf te maken, één waarbij het erom gaat de beste leningen te verstrekken en niet de meest risicovolle financieringsconstructie voor de bank zelf op te zetten. Juist een land als Nederland, met ten opzichte van de eigen economie een van de grootste en minst gekapitaliseerde banksectoren ter wereld, kan hier buitengewoon veel profijt van hebben.

Cars Hommes -
Een sociaal-economische ‘flight simulator’

Cars Hommes

Hoogleraar economische dynamica aan de Universiteit van Amsterdam; directeur van het Center for Nonlinear Dynamics in Economics and Finance (cendef); auteur van Behavioral rationality and heterogeneous expectations in complex economic systems

Sinds 2007-2008 bevinden we ons in de grootste financieel-economische crisis sinds de Grote Depressie van de jaren dertig. De huidige crisis begon met relatief beperkte problemen op de Amerikaanse hypotheken- en huizenmarkt, maar door een wijdvertakt mondiaal financieel netwerk leidde dat al snel tot een wereldwijde bankencrisis, die uitmondde in een mondiale financiële en macro-economische crisis. Hoe kon de crisis zich zo snel verspreiden en waarom hadden economen haar niet aan zien komen?

In een toespraak voor de jaarlijkse ecb-conferentie voor centrale bankiers in november 2010 deed de toenmalige president van de Europese Centrale Bank, Jean-Claude Trichet, daarover een opmerkelijke uitspraak:

..

When the crisis came, the serious limitations of existing economic and financial models immediately became apparent. Macro models failed to predict the crisis and seemed incapable of explaining what was happening to the economy in a convincing manner. As a policy-maker during the crisis, I found the available models of limited help. In fact, I would go further: in the face of the crisis, we felt abandoned by conventional tools. […] In this context, I would very much welcome inspiration from other disciplines: physics, engineering, psychology, biology. Bringing experts from these fields together with economists and central bankers is potentially very creative and valuable. Scientists have developed sophisticated tools for analyzing complex dynamic systems in a rigorous way. These models have proved helpful in understanding many important but complex phenomena: epidemics, weather patterns, crowd psychology, magnetic fields. Such tools have been applied by market practitioners to portfolio management decisions, on occasion with some success.

Trichet doet in feite een oproep aan de wetenschap om te komen tot een interdisciplinaire samenwerking tussen economen, bankiers, natuurkundigen, biologen, psychologen, computerwetenschappers, wiskundigen, etc. om de theorie van complexe systemen, succesvol toegepast in de natuurwetenschappen, te gebruiken voor een meer realistische beschrijving van de economie. Mijn stelling is dat deze en vergelijkbare oproepen van beleidsmakers en academici binnen tien jaar de economische wetenschap en het daarop gebaseerde financieel toezicht en macro-economisch beleid radicaal zullen veranderen.

Het huidige economische paradigma is gebaseerd op rationeel gedrag en efficiënte markten. De economische crisis maakt weer eens duidelijk dat dit paradigma niet strookt met de realiteit van alledag en volstrekt onhoudbaar is geworden. De standaard economische modellen gaan uit van een representatieve rationele agent (i.e. consument, producent, belegger, etc.), die het gemiddeld gedrag van alle consumenten, producenten, beleggers en andere economische entiteiten moet beschrijven. Maar economisch gedrag is vaak niet rationeel. Als het vertrouwen in de economie wegvalt, houden consumenten en masse de hand op de knip en durven bedrijven niet meer te investeren. Als er een grote bank omvalt, durft geen enkele bank meer geld aan een ander te lenen en ontstaan paniek en kuddegedrag op de internationale beurzen. Rationele modellen helpen de beleidsmakers niet bij crisissituaties.

De economie is één groot complex netwerk met wereldwijde vertakkingen tussen consumenten, bedrijven, banken, economische sectoren en economieën van regio’s, landen en werelddelen. Grote databestanden, gedeeld via internet, gps en social media, zorgen voor een schat aan nieuwe economische informatie die zich snel wereldwijd verspreidt. De standaard macromodellen met een representatieve rationele agent voldoen niet (meer) als beschrijving van economische complexiteit en moeten vervangen worden door een nieuwe generatie van realistische agent-simulatiemodellen met interacties van begrensd rationele agenten die gebruikmaken van empirisch en experimenteel getoetste gedragsregels.

Complexe systemen worden gekenmerkt door kritische transities, dat zijn plotselinge catastrofale overgangen van het systeem van de ‘normale’ naar een andere, extreme, vaak ongewenste toestand. Heeft zo’n overgang eenmaal plaatsgevonden, dan is hij bijna niet meer terug te draaien. Recente voorbeelden zijn de Arabische lente, Project X in Haren, milieuvervuiling en mogelijk een aanstaande klimaatverandering. Ook de huidige financieel-economische crisis kan gezien worden als een kritische transitie van een complex systeem dat overgaat van een gestaag groeiende macro-economie naar een instabiel financieel-economisch systeem dat bijna in lijkt te storten.

De theorie van complexe systemen biedt nieuw inzichten om complexe sociaal-economische systemen beter te begrijpen, te beheersen en te managen. Er zijn nieuwe, generieke methoden ontwikkeld voor early warning signals, waaraan afgelezen kan worden dat een kritische transitie aanstaande is zodat tijdig beleidsmaatregelen genomen kunnen worden om deze te voorkomen en/of te beheersen. Early warning signals, bijvoorbeeld door te meten of de afhankelijkheid (correlatie) en amplitude (variantie) van de tijdreeks toenemen, zijn reeds succesvol toegepast in de natuurwetenschappen, en de uitdaging is nu deze verder te ontwikkelen en toe te passen in complexe sociaal-economische systemen.

Complexiteit en de beschikbaarheid van grote databestanden vragen om nieuwe modellen en een nieuwe beleidsaanpak voor het beheersen en managen van complexe sociaal-economische vraagstukken. Dat nieuwe beleid moet proactief zijn in plaats van reactief, om te voorkomen dat het systeem langzaam afglijdt en vervolgens plotseling overgaat in een catastrofale toestand. Met grote databestanden en complexe systemen kan een crisis gevisualiseerd worden en kan een sociaal-economische ‘flight simulator’ gebouwd worden voor het leren beheersen van complexe systemen door beleidsmakers. De theorie van complexe systemen heeft al veel successen geboekt in de natuurwetenschappen en zal zich, nu meer grote databestanden beschikbaar komen, ook in de sociaal-economische wetenschap en het daaraan gekoppelde sociaal-economisch beleid doen gelden.

Eva van den Broek -
Experimenten in het wild

Eva van den Broek

Gedragseconomisch onderzoeker, lei Wageningen UR; redacteur Sciencepalooza

Het experiment: het lijkt zo’n idee uit de Verlichting. Degelijk, betrouwbaar, en iedereen is overtuigd van het maatschappelijk nut. Heeft het experiment in Nederland nog een Befürworter nodig?

Ik wil bepleiten dat Nederland op een drietal vlakken nog veel te winnen heeft met het beproefde idee van het experiment. Psychologen, artsen, ontwikkelingseconomen: aan de universiteiten wordt wat afgeëxperimenteerd, maar in de politiek, het bedrijfsleven en in ons dagelijks leven is het systematisch uittesten van innovaties nog geen gewoonte. Hieronder geef ik wat voorbeelden van laaghangend binnenlands fruit, ter inspiratie voor beleidsmakers en managers.

Ten eerste zou ons land baat hebben bij het experimenteel doorlichten van beleidsmaatregelen, van de aanpak van probleemwijken tot gezondheidsbevordering. Martijn Katan, emeritus hoogleraar voedingsleer, deelde anderhalf jaar lang op basisscholen pakjes limonade uit, waarvan de helft gezoet was met suiker en de andere helft met een zoetstof. Door willekeurig te bepalen wat er op een school werd uitgedeeld, kon hij onomstotelijk bewijzen dat kinderen dik worden van frisdrank, onafhankelijk van hun verdere eetpatroon. Daarnaast toonde hij aan dat zo’n grootschalig experiment haalbaar, ethisch toelaatbaar en geaccepteerd is als bewijsvoering in het maatschappelijk debat. Er liggen in het onderwijs nog belangrijkere vragen die we op die manier kunnen aanpakken dan deze cosmetische kwestie. Heeft een gezonde schoollunch bijvoorbeeld invloed op leerprestaties? De Citoscore in Nederland vormt een droom van een uitkomstvariabele: de toets is gestandaardiseerd en wordt landelijk afgenomen. Wie weet hebben we de sleutel in handen om de obesitasepidemie te keren en tegelijkertijd het onderwijs te verbeteren.

Bij ontwikkelingshulp wordt de evaluatie van beleid al grootschalig aangepakt. Esther Duflo, hoogleraar ontwikkelingseconomie aan het Massachusetts Institute of Technology, onderzoekt met experimenten wat de effectiefste manier is om ontwikkelingsgeld te besteden. In India bleek het uitdelen van een zak linzen bij iedere vaccinatie de goedkoopste levensreddende ingreep. Ook in Nederland is vaccinatie geen triviaal probleem: de ggd worstelt met het overtuigen van bewoners van de Bijbelgordel. Een zakje linzen zal hier minder effect hebben, maar aanpassingen aan de communicatiestrategie van onze ggd kunnen op dezelfde objectieve manier beoordeeld worden als in India. Door zulke experimenten kunnen we met minimale investeringen de zorgkosten drukken.

Naast zulke beleidsevaluaties zijn er commerciële toepassingen van experimenten. Zoals programmamakers op Nederland 3 hun nieuwe formats testen in TV Lab, experimenteren ook bedrijven met verschillende communicatiestrategieën. Bij de fondsenwerving voor een operahuis in München testten gedragseconomen welke tekst de meeste donaties opleverde: ‘Eén van onze donateurs heeft al 60.000 euro bijgedragen’, of ‘Eén van onze donateurs draagt tot 60.000 euro bij, door voor iedere euro die u bijdraagt, een euro extra te doneren’. (Tegen de verwachting in leverde de eerste tekst meer op.) Ook van websites wordt de gebruiksvriendelijkheid en het aantal advertenties dat erop geplaatst wordt getest door die sites in verschillende versies simultaan te laten draaien. Zulke experimenten worden nu voornamelijk toegepast voor marketingdoeleinden, maar juist op organisatieniveau valt er een wereld te winnen. Welke methode van acquireren levert de meeste omzet? Wat motiveert werknemers, wat verlaagt het ziekteverzuim? Nu past een manager met een onderbuikgevoel misschien trial-and-error toe, maar voert hij één trial in het hele bedrijf tegelijk door. Daardoor kan een toevallig resultaat onterecht voor succes doorgaan. Door verschillende methoden gelijktijdig bij willekeurig bepaalde afdelingen uit te proberen, kan een manager ontdekken wat écht werkt.

Ten slotte zie ik toepassingen op het persoonlijke vlak. Ik kwam soms met hoofdpijn uit mijn werk. Tijdens het invullen van mijn werkdeclaraties zag ik een patroon: ik had hoofdpijn op dagen dat de NS-huurfietsen op waren en ik noodgedwongen een overvolle bus moest nemen. Dat was een ‘natuurlijk’ experiment, waarbij de randomisatie niet door mijzelf was uitgevoerd maar door factoren van buitenaf. Zulke toevalstreffers kun je afwachten, maar gericht met jezelf experimenteren wordt een levensstijl. We leggen steeds meer ‘lichaamsdata’ vast, van Quantified Self-metingen met behulp van bijvoorbeeld hartslagmeters en rem-slaapdetectoren tot gepersonaliseerde diëten. Op de website RandomizeMe.org maak je in drie stappen een onderzoeksplan: formuleer een vraag, kies een uitkomstvariabele en bepaal de opdrachten die je wil vergelijken. Loop je sneller op je nieuwe hardloopschoenen? Maakt vakantie jou gelukkig? Slaap je beter zonder koffie? Big Data is zinloos voor zulke vragen, want de relevantste data maak je zelf.

Met die methodische aanpak in het achterhoofd is het een mirakel dat er niet op veel grotere schaal geëxperimenteerd wordt. Een mogelijke reden daarvoor is dat we het ongemakkelijk vinden om zonder het te weten deelnemer te zijn aan honderden experimenten, zeker als die variëren van onschuldig – waarom krijg jij die Albert Heijn-bonuskaartaanbieding en ik niet – tot ingrijpend: waarom krijgt de buurman geen hypotheek en ik wel? Bij veldexperimenten is het niet altijd haalbaar om vooraf alle deelnemers te informeren en om toestemming te vragen. Er zijn wel tussenvormen denkbaar, afgeschermde omgevingen waarin mensen zich onderwerpen aan experimenten zonder de precieze opzet te kennen. Van nieuwe computerprogramma’s wordt bijvoorbeeld vaak een gratis testversie weggegeven. De proefpersoon heeft dan geen garantie dat het programma feilloos werkt. In de kantine van Wageningen Universiteit, het Restaurant van de Toekomst, wordt een andere opzet gebruikt om data te verzamelen. Dagelijks eten daar tweehonderd medewerkers die hun toestemming hebben gegeven om bespeeld, gemanipuleerd en geobserveerd te worden. ‘Wat wordt er deze week getest?’ – het is het gesprek van de dag.

Als er expliciete toestemming is gegeven door de proefpersonen, is de huivering voor gecontroleerde sociale experimenten onterecht. Neem het schoollunchexperiment: is het ethisch verantwoord om willekeurig geselecteerde kinderen zo’n voordeel te bieden, dat potentieel hun hele leven doorwerkt? Die vraag kan met evenveel recht van spreken omgedraaid worden. We weten het niet, juist daarom behoren we niet alle toekomstige generaties de mogelijke voordelen ontzeggen. Op veel scholen worden er al lunches aangeboden. Het registreren en randomiseren daarvan is de enige stap die nog gezet moet worden.

Zo bezien is het schandalig dat we in Nederland nog zo weinig experimenteren.

Jim Stolze -
Delftse professor presenteert antigif tegen de crisis

Jim Stolze

Auteur van Uitverkocht!; copresentator van Toekomstmakers (rtl z); initiator van tedx Amsterdam

Als oprichter van tedxAmsterdam verkeer ik in de prettige hoedanigheid dat ik vaak al in een vroeg stadium in aanraking kom met bijzondere ideeën en de bedenkers ervan. Zo herinner ik mij uit 2009 nog een talk van professor Nico Baken over sectoroverstijgend innoveren. Door samenwerking van de sectoren zorg, bouw, financiën, ict en energie kon volgens hem de crisis worden aangepakt. Inmiddels is deze lezing van zes minuten uitgegroeid tot een zogeheten masterplan waaraan partijen uit verschillende sectoren hun naam en inzet hebben verbonden. Voor mij reden genoeg om dit idea worth spreading op te nemen in de bundel Nederland in ideeën.

De zorgkosten zijn deze eeuw met zo’n 5 à 6 procent per jaar gestegen en bedroegen vorig jaar met 90 miljard euro meer dan een derde van de overheidsuitgaven. Als dat zo doorgaat, is een modaal huishouden straks de helft van zijn netto-inkomen kwijt aan zorg. Onhoudbaar, zeker als ook andere vaste lasten, zoals die van energie, blijven stijgen. De oorzaken van de kostenstijgingen in de zorgsector zijn bekend: meer vraag naar zorg door vergrijzing; meer (chronische) ziektegevallen door een ongezonde levensstijl; langere levensduur door betere medische technieken en middelen. Naast de financiering van de zorg vormt ook de ‘bemensing’ van de zorg een potentieel probleem. Bij ongewijzigd beleid zal straks een kwart van de beroepsbevolking nodig zijn om de zorgstandaard te handhaven.

Volgens professor Baken vraagt dit om een omgeving – het gezin, de wijk, de stad, het bedrijf, de maatschappij – die het mogelijk maakt om samen meer grip te krijgen op de gezondheid. Zoals in zijn voorbeeld van een flatgebouw waar een alleenstaande dame (A) woont. Op een dag breekt zij haar been en moet daardoor acht weken in het gips. Voor controle moet ze naar het ziekenhuis, maar een taxi is te duur. Boven haar woont een werkloze heer (B) zonder auto maar mét rijbewijs. Boven hem woont een werkend stel (C) met twee auto’s waarvan er één bijna nooit gebruikt wordt. B heeft tijd, C heeft een auto, A heeft een probleem. De oplossing is vaak een abc’tje, als je maar verder durft te kijken dan één enkelvoudige transactie.

Het expliciet maken van behoeften en het transparant maken van die mogelijke transacties gebeurt (nog) niet, omdat verantwoordelijkheden zijn weggehaald of uitbesteed. Hoe kunnen we dit inrichten zonder daar extra bestuurs- of managementlagen voor op te tuigen? Hoe schalen we dit op tot op wijkniveau, zodat langer thuis wonen en thuis werken niet een door kostenverlaging impliciet opgedrongen noodzaak is, maar juist expliciet een zegen wordt voor de mens, die zich weer ‘normaal’, gezond en sociaal gaat gedragen en zich identificeert met zijn nabije omgeving? Het antwoord op deze vragen ligt volgens Baken letterlijk bij de voordeur. Hij trekt een parallel met de energiesector, waar al een transitie is ingezet: een overgang van de centrale energieproductie en -distributie op basis van fossiele brandstoffen naar duurzame en decentrale energievoorziening op basis van circulaire energiebronnen, met een centrale positie voor de klant, de prosument. Een soortgelijke transitie in de zorgsector gaat dan over een overgang van disease management naar health management. Met de stichting help en onderzoeksinstituut tno heeft Baken een value case en methodologie voor zo’n transitie beschreven. Hij ziet mogelijkheden om langer thuis wonen te faciliteren met inzet van de bouw- en de energiesector. Onder meer technologische ontwikkelingen kunnen veel meer dan nu worden ingezet voor preventief gezond gedrag. Ook als het gaat om langer zelfstandig wonen op oudere leeftijd en om zorg op afstand is voor technologie een belangrijke rol weggelegd.

Baken zegt geïnspireerd te zijn door de transitie in de jaren zestig, toen Nederland in zes jaar tijd van kolen op aardgas overging. Zijn masterplan wil hier nog een schepje bovenop doen:

Investeer in de komende tien jaar 150 miljard euro in een upgrading van 5 miljoen slecht geoutilleerde Nederlandse woningen (gemiddeld 30.000 euro per woning). Investeer dat geld in duurzame voorzieningen voor energie, zorg, veiligheid en ict. Bij een te betalen rente van 6 procent resulteert dit in 150 euro aan maandlasten per woning. Financier dat uit de pensioenfondsen door het geleidelijk terugtrekken van een deel van het kapitaal uit het buitenland (inmiddels ruim 1000 miljard, geld van ons allemaal), waar nu 90 procent is belegd dat lang niet altijd stabiel of goed rendeert. Zo komt het geld terecht waar het hoort, bij de (toekomstige) eigenaren ervan. Met een rentestroom van 6 procent van de meest betrokken stakeholders – namelijk wijzelf – wordt die stroom stabiel en royaal en draagt hij dubbel bij aan onze eigen toekomst: ons pensioen en ons duurzaam wooncomfort.

De energiekosten bedragen nu zo’n 210 euro per maand per gezin. Met zonne-energie is dit terug te brengen naar zo’n 60 euro per maand. De rentelast per huis is 1800 euro per jaar, dus 150 euro per maand: dat is alleen al op te brengen uit de energiebesparing. Overige kosten dalen en het comfort, de veiligheid en de opties om langer thuis te wonen stijgen: pure winst! Dit is een feest voor de sectoren bouw, zorg, financiën en ict/telecom en voor de prosument zelf. De economie krijgt een ongelofelijke boost; innovatie en duurzaamheid krijgen een vitale impuls. In één klap maken we gezond langer thuis wonen mogelijk in een wijzigende demografie en versterken we de sociale cohesie op wijkniveau.

Toen ik dit plan op me had laten inwerken, moest ik onmiddellijk denken aan Spotify, het in 2006 opgerichte Zweedse bedrijf dat muziek als stream aanbiedt, waarbij gebruikers uit een database van miljoenen nummers kunnen bepalen welke muziek ze willen beluisteren. Ik herinner mij nog goed hoe de muziekindustrie enkele jaren geleden op haar gat lag: ze had geen antwoord op illegaal downloaden en was niet in staat om zichzelf opnieuw uit te vinden. Er was blijkbaar een partij voor nodig van buiten de sector die door de combinatie van ict en een innovatief businessmodel de redding voor de muziekindustrie zou worden. Vergelijk Nederland nu eens met de wereldwijde muziekindustrie en ik hoop dat u dan met mij het masterplan van Baken zult zien als een potentiële Spotify voor onze economie.

Rutger Jan van der Gaag -
Veranderende ideeën over gezondheid(szorg)

Rutger Jan van der Gaag

Voorzitter Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst; hoogleraar psychiatrie umcn St. Radboud

‘Gezondheid is een toestand van “volledig” lichamelijk, geestelijk en maatschappelijk welzijn en niet slechts de afwezigheid van ziekte of andere lichamelijke gebreken’ (who – 1948). Deze definitie van ‘gezondheid’ van de Wereldgezondheidsorganisatie is inmiddels achterhaald, want onhaalbaar.

Tegenwoordig is gezondheid een relatief begrip. Veel ziekten zijn goed te diagnosticeren, behandelen of onder controle te houden. Toch leidt dit zelden tot ‘volledig’ herstel of meer gezondheid. Mensen worden ouder en lijden vaak aan meerdere kwalen tegelijk. Maar onvolledig herstel hoeft het maatschappelijk functioneren niet in de weg te staan. Bovendien zijn er ook veel ‘gezonden’ met een zeer ongezonde leefstijl. Te weinig bewegen, roken, drinken, middelengebruik, ongezonde eenzijdige voeding en toenemend overgewicht, zijn wijdverbreide problemen en staan gezondheid danig in de weg.

De kosten van gezondheidszorg stijgen doordat de medische mogelijkheden toenemen, de bevolking vergrijst en er meer ziekten ontstaan door een ongezonde leefstijl. Op dit moment gaat ongeveer 12 procent van het nationaal budget naar de gezondheidszorg. Bij ongewijzigd beleid zal dit de komende twintig jaar stijgen tot rond de 40 procent. Ondenkbaar.

Zorgverleners hebben een behoorlijk aandeel in deze kostenexplosie. Onder het motto ‘alles wat kan, moet kunnen’ wordt er, zonder kostenbewustzijn, enthousiast onderzocht (vaak dubbel of driedubbel) en (door)behandeld. Het leven verlengen lijkt belangrijker dan de kwaliteit van leven. Blindelings doorgaan met het aanbieden van diagnostiek en behandeling leidt tot forse verspilling en tot een exponentiële stijging van de zorgkosten. Artsen zijn doeners en vinden het lastig om, in plaats van medisch in te grijpen, een zinvol gesprek aan te gaan, laat staan om af te zien van zinloos onderzoek en behandelen, met name bij ernstig zieke mensen en in de laatste fase. De verantwoordelijkheid van zorgverleners jegens de samenleving is naar de achtergrond verschoven, preventie werd bijna een ondergeschoven kind.

Wij moeten ons ernstig beraden. Er is behoefte aan een andere invulling van het begrip ‘gezondheid’. Machteld Huber en andere Nederlandse prominenten publiceerden onlangs een baanbrekend artikel in The British Medical Journal. Zij definiëren gezondheid als een activiteit: ‘het vermogen van mensen zich aan te passen en eigen regie te voeren, in het licht van fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het leven’. Deze definitie gaat uit van de veronderstelling dat patiënten eigen verantwoordelijkheid tonen en zelf de regie in handen nemen.

Een uitstekende voorzet, die in de praktijk wel ingrijpende gevolgen zal hebben voor de burger, de gezondheidszorg en de inrichting van onze samenleving.

De burger zal besef van eigen verantwoordelijkheid en regie bijgebracht moeten worden. Hij moet beter geïnformeerd worden over zijn toestand, de mogelijkheden én beperkingen. Hij zal meer kennis moeten hebben van de maatschappelijke kosten van de zorg. Dit zijn voorwaarden om als ‘participerende patiënt’ (rvz 2013) volwaardig mee te kunnen beslissen.

En ook de gezondheidszorg zal de bakens dan moeten verzetten en zich in ernst afvragen hoe we toenemende medische consumptie kunnen voorkomen. Hierbij is het belangrijk dat patiënten en zorgverleners beseffen dat zij samen verantwoordelijk zijn voor het voorkómen van verspilling en voor kosteneffectief handelen. Dit geldt zeker in de laatste levensfase, waarbij de nadruk dient te liggen op kwaliteit van leven, mogelijk ten koste van doelloze en pijnlijke levensverlenging. Ook moeten we meer oog krijgen voor de rol van de omgeving bij het bevorderen van ongezond gedrag. Intensief investeren in preventie (die nu maar 5 procent van onze gezondheidsuitgaven uitmaakt) is dan een absolute noodzaak.

Preventie van ziekte begint bij opvoeders en school. Maar ook bedrijven, de bouwsector en gemeenten kunnen gezond gedrag stimuleren en daarmee ziekten voorkomen. Voedingsindustrie, detailhandel en reclamewereld moeten stoppen met het promoten van ongezonde levensgewoonten. De beheersing van de kosten in de gezondheidszorg vraagt forse investeringen in educatie van de burgers (lees: opvoeders en onderwijs).

Is deze noodzakelijke culturele omslag haalbaar? Laten wij het hopen. De recente meerjarenakkoorden in de gezondheidszorg gaan voor het verhogen van doelmatigheid, zorg dichter bij huis brengen en meer eigen verantwoordelijkheid.

In 1948 was het idee om gezondheid breed op te vatten als lichamelijk, geestelijk maar ook maatschappelijk welzijn, vooruitstrevend. De angel zat in het ‘volledige’. Met het toenemen van de medische mogelijkheden heeft dit burgers in de armen van ‘handelende’ artsen gedreven. Het oude adagium ‘bezint eer ge begint’ lijkt voor de gezondheidszorg een toepasselijk ‘nieuw’ idee.

Theo Doreleijers -
Lokale jeugdgevangenisjes ter vervanging van traditionele justitiële jeugdinrichtingen

Theo Doreleijers

Hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie VUmc, forensische psychiatrie Rechtenfaculteit Leiden; president Europese Vereniging Forensisch Jeugdpsychiaters en -psychologen; hoofdredacteur Leerboek Psychiatrie Kinderen en Adolescenten

Sinds jaar en dag worden mensen opgesloten wanneer ze verdacht worden van, en later veroordeeld worden voor, een ernstige misdaad. Het detineren dient verschillende doelen: beveiliging van de maatschappij, de dader afschrikken en daarmee voorkomen dat deze weer een misdaad begaat, en in het algemeen mensen weerhouden van misdaden; voorts wil de maatschappij een misdadiger straffen, dat wil zeggen hem uit wraak leed toevoegen. Bij jongeren heeft het strafrecht pedagogische oogmerken: heropvoeding en opleiding bieden de jongere nieuwe kansen, en dit kan helpen om herhaling te voorkomen. Voor de tenuitvoerlegging van deze interventies kennen we justitiële jeugdinrichtingen.

Inmiddels hebben de criminologische en neurowetenschappen laten zien dat de doelen van het strafrechtelijk ingrijpen helemaal niet bereikt worden. Mensen met een brein dat zodanig disfunctioneert dat het misdadig gedrag induceert, zijn minder gevoelig voor straf dan altijd gedacht is. En de specifieke en algemene preventieresultaten van gevangenisstraf zijn minimaal. Recidivecijfers laten zien dat detentiestraffen juist leiden tot meer recidive. Met betrekking tot het vergeldingsaspect heeft onderzoek laten zien dat slachtoffers niet minder wrokken als een dader lange tijd wordt ingesloten. Bovendien kent detentie ook uitgesproken negatieve effecten: jongeren zien hun schoolloopbaan afgebroken, gezinsrelaties gaan teloor, er is weinig kans meer op een sociaal leven met gezonde leeftijdsgenoten en het belangrijkste: een bij hun talenten en capaciteiten passende opleiding is bijna nooit beschikbaar in justitiële jeugdinrichtingen.

Door lange wachttijden voor forensische screening en diagnostiek en de torenhoge dossierstapels bij de justitiële instanties zitten veel jongeren langer dan nodig preventief gehecht. Intussen rijden er talloze parketbusjes door Nederland om jongeren te vervoeren van justitiële jeugdinrichting naar rechtbank en terug in verband met de gerechtelijke procedures. Telkens zijn per zaak zeer veel officials aanwezig in de rechtszaal, die meestal na vijftien minuten worden vervangen voor de volgende zaak: een kostbare aangelegenheid. Nooit is de efficiency van de tenuitvoerlegging van het strafprocesrecht onderzocht.

Na de bouw van de eerste justitiële jeugdinrichtingen ver van de prikkelrijke Randstad verrezen eind vorige eeuw talloze nieuwe gebouwen, verspreid over het land – een investering van ruim twee miljard euro. De meeste problemen zijn evenwel niet op te lossen met grote inrichtingen. Een inrichting kan nu eenmaal niet intensief onderwijs bieden aan jongeren met een intelligentiespectrum van 50 tot 120 en met een grote diversiteit aan talenten (ict, hout, metaal, administratie, horeca, etc.). Een inrichting op afstand van thuis kan geen gezinstherapieën bieden, laat staan een van de specialistische gezinstherapieën – en gezinstherapie is bewezen de meest effectieve interventie bij jeugddelinquentie. Een jeugdinrichting kan per definitie geen gezonde leeftijdgenoten bieden; sterker nog: in een jeugdinrichting leren jongeren slechte dingen van elkaar, sommigen vangen hun drugsgebruik in de inrichting aan en leren geweld met sterker geweld te beantwoorden. Mogelijkheden voor vrijetijdsbesteding (gemengd zwemmen, dansles, uitgaansfaciliteiten) zijn niet of zeer beperkt aanwezig.

De aanpak van jeugddelinquentie moet vorm krijgen met nieuwe, effectieve ideeën, gebaseerd op moderne humanitaire gedachten. Er moet een systeem komen dat rationeel is en onderbouwd door neurowetenschappelijke inzichten, en minder gevoelig voor politieke en beleidsmachinaties die leiden tot een staatsgeloof in een verouderd en contraproductief gevangenisconcept. Ik ben zeker niet tegen het opsluiten van gevaarlijke mensen en ik ben ook niet tegen het vergeldingsprincipe, maar ik ben tegen het opsluiten van jonge mensen die niet manifest gevaarlijk zijn en die vanwege vergelding onevenredig gestraft worden door wat detentie voor de rest van hun leven betekent. Ik ben ook tegen het opsluiten in akelige gebouwen die eerder geschikt lijken voor Russische maffiosi; een onevenredig groot deel van het investeringsbudget zit in beveiligingselektronica. Ik keer mij tegen een systeem dat uit angst voor de media weigert alternatieven te bedenken, te ontwikkelen en te onderzoeken.

Wat moet er gebeuren? Wat is het nieuwe idee? Richt kleinschalige justitiële stadsafdelingen in – stadsgevangenisjes zo u wilt – onder het dak van een politiebureau of psychiatrische inrichting of school, of – naar Portugees model – eigenstandig. Een en ander dient te worden georganiseerd binnen een samenwerkingsmodel van justitie en jeugdzorg, dus onder verantwoordelijkheid van gemeente én justitie; onder de verantwoordelijkheid van het eigen OM en de eigen kinderrechters, de eigen Raad en forensisch diagnostici, de eigen onderwijsinstellingen, de eigen gezins- en gedragstherapeuten – allemaal functionarissen die nabijheid en dus continuïteit kunnen bieden. In de nieuwe opzet zijn geen parketbusjes meer nodig en kunnen gerechtelijke beambten veel efficiënter ingezet worden.

Protocol- en richtlijnontwikkeling en inspectie blijven landelijk georganiseerd. Een opnameduur van maximaal acht weken wordt nagestreefd. Wanneer het de instanties niet lukt binnen die periode een waterdicht ambulant begeleidingstraject op de rails te zetten, moet onderzocht worden of dat aan de kwaliteit van de instanties ligt (zie het Noorse model, waarin niet optimaal functionerende teamleden vervangen worden) of aan de complexiteit en risicovolheid van de problematiek van de jongere en zijn omgeving (waarvoor dan pakweg twee landelijke inrichtingen beschikbaar moeten blijven).

We zullen, nu onze jeugdinrichtingen voornamelijk bevolkt worden door allochtone jongens, bij de inrichting van de kleinschalige stadsafdelingen tevens veel meer moeten investeren in religieus-antropologisch-psychologisch-gezinstherapeutisch onderzoek om deze bevolkingsgroep te bereiken. Dat moet, want gevangenisstraf doorbreekt de ontkenningscultuur echt niet.

Om het vergeldingsaspect overeind te houden, zullen we ook na moeten denken over het leed-toevoegingsaspect van straffen. Het huidige opsluiten bereikt alleen dat veel jongeren de detentie ervaren als een niet onprettige opvang. Echt leed voeg je bij een jongere toe door hem bijvoorbeeld zijn sigaretten af te pakken voor twee weken. Dat doet pijn! Maar deze vorm van onbeschaafd pijn doen willen we niet. In ieder geval werken genoegdoeningssessies tussen dader en slachtoffer vaak wel goed, en doen deze de dader ook pijn. Deze werkwijze moet verder ontwikkeld worden.

Het zou veel beter zijn om de Zwitsers te volgen, die alle minderjarige delinquenten (tenzij verdacht van een zeer ernstig delict) in het eerste jaar na hun arrestatie vanuit het civiele recht bejegenen, om pas als dat mislukt, het strafrecht in te zetten.

Wij kennen nog te weinig kwaliteitscontrole van ambulante interventies zoals de jeugdreclassering. Maar wanneer het geld dat vrijkomt bij het vervangen van de grote inrichtingen door kleine lokale strafrechtelijke units dáár ingezet wordt, dan zal de kwaliteit erop vooruitgaan en zullen de resultaten navenant zijn. In ieder geval is dit alles het proberen waard!

Bram Bakker -
Nederland preventieland

Bram Bakker

Psychiater en publicist; auteur van diverse boeken over psyche, gezondheid en bewegen

Een klein land kan heel goed groot zijn. Door eigenzinnig te zijn, en moed te tonen. Als er iets is dat ons land de afgelopen eeuwen kenmerkte, dan waren het die eigenschappen. We trokken over de wereld en wisten overal iets van onze gading te vinden, iets waarmee we handel konden drijven. En daarmee slaagden we erin een natie te zijn die ertoe deed. Afgezet tegen het bescheiden aantal inwoners hadden we altijd veel in de melk te brokkelen, overal in de wereld.

Maar er lijkt een kentering gaande: ons drugsbeleid is geen voorbeeld meer voor de rest van de wereld, de tolerantie ten opzichte van minderheden is verdwenen, de homo’s kennen veel meer plekken dan Amsterdam waar het voor hen goed toeven is. En het poldermodel is ook niet meer wat het geweest is.

Hoog tijd dus voor een gewaagde en innovatieve beleidslijn, die ons land zijn prominente plek terug kan geven. En dan hebben we het niet over de organisatie van het WK Voetbal of de Olympische Spelen, al dan niet samen met België, maar over de gezondheidszorg. Het zou goed zijn voor Nederland als we de rest van de wereld laten zien hoe je met een radicaal andere aanpak een alom erkend probleem het hoofd kan bieden, iets waar de hele wereld in toenemende mate last van ondervindt: de oprukkende welvaartsziekten.

Wereldwijd zijn er heden ten dage meer mensen met overgewicht dan mensen die te kampen hebben met hongersnood. En dat dit geen ongenuanceerde vooruitgang betreft, wordt geleidelijk aan ook steeds meer duidelijk: overgewicht brengt enorme lasten met zich mee. Terwijl we weten dat de gemiddelde mens een stuk ouder zou kunnen worden door gezonder te leven, doen we nog weinig wat daarop lijkt. En onafhankelijk van de leeftijd die we bereiken, is ook bekend dat de kwaliteit van leven direct te maken heeft met de leefwijze. Mensen die in staat zijn tot een gematigd leven hebben ook een leuker leven.

En dan nog even over de financiën: een ongezonde leefwijze leidt tot aanmerkelijk meer zorgconsumptie. Het is al zo erg dat naar schatting 90 procent van alle gezondheidsproblemen waarmee mensen hun dokter bezoeken direct of indirect het gevolg is van hun leefwijze. Waarbij het niet enkel om overgewicht ten gevolge van te veel en/of ongezond eten gaat: ook een dramatisch tekort aan lichaamsbeweging en steeds grotere belasting van onze hersencapaciteit (ook wel bekend als stress) zijn belangrijke factoren.

Er ligt een unieke kans voor Nederland in het hervormen van onze gezondheidszorg op een manier die in de rest van de wereld bewondering zal afdwingen en zal inspireren tot navolging. We gaan inzetten op een radicaal andere benadering van gezondheid en ziekte, waarbij we niet meer focussen op het bestrijden van ziekte, maar op het bevorderen van gezondheid. Dat klinkt wellicht simpel, maar dat is het zeker niet. Het voorkomen van ziekte vraagt erom dat de geneeskunde zich richt op de gehele bevolking en niet hoofdzakelijk op degenen met klachten, zoals nu het geval is. Doordat we investeren in het gezond houden van al onze inwoners, zal het aantal mensen dat zich meldt met een ziekte uiteindelijk gestaag teruglopen. Maar: de kost gaat voor de baat uit. De regering moet stoppen met vooral kijken naar mogelijkheden om de huidige gezondheidszorgkosten te beteugelen, en fors investeren in preventie. Ze zal geld moeten uitgeven in plaats van te bezuinigen.

Iedere dokter kent de vuistregel dat het voorkomen van een ziekte ongeveer evenveel kost als de behandeling ervan. Dat je met dat voorkomen ellende bespaart, begrijpt iedereen. Maar dat daarmee ook de kosten van arbeidsverzuim en andersoortig productieverlies teruglopen, lijkt men zich amper bewust.

Dat er ingewikkelde en wellicht ter discussie staande berekeningen aan zo’n beleidswijziging voorafgaan, is geen reden om er niet aan te beginnen. De Betuwelijn, de Amsterdamse Noord-Zuidlijn en andere grote projecten rond onze infrastructuur werden veel te goedkoop ingeschat, maar ze kwamen er wel.

Het is onmogelijk exact te becijferen wat een gezondheidszorgbeleid dat als primaire focus de preventie van ziekte heeft gaat opleveren, maar dat we met de huidige beleidskoers alleen maar meer in de problemen raken staat vast. Het is domweg niet meer betaalbaar, dat bijna exclusief op behandeling gerichte zorgaanbod.

Wat er in het innovatieve Nederland gaat gebeuren, is op zichzelf redelijk overzichtelijk en wetenschappelijk bewezen effectief: zorg voor goede voeding, voldoende lichaamsbeweging en niet te veel stress en je bent er. We gaan wél heel erg vroeg beginnen: op de basisschool, of indien mogelijk nog eerder. Laat kinderen gewoon leren schrijven, lezen en rekenen, maar zorg ook dat ze tussendoor heel veel bewegen. Niet in de vorm van gymnastiekles, maar door ze ouderwets te laten spelen op het schoolplein. Weer suiker van onze onderwijsinstellingen en zorg dat er buiten de computerlessen niet wordt gespeeld met smartphones of spelcomputers. Besteed tijd en energie aan andere onderwerpen dan het verkrijgen van cognitieve vaardigheden, en leg week in week uit uit waarom computers geen levensgeluk opleveren, waarom bezoek aan een fastfoodrestaurant je uiteindelijk geen goed doet, en dat bewegen iets is wat bij mensen hoort als zwemmen bij vissen.

Uiteraard gaan we ook alle volwassenen vragen om na te denken over de eigen vitaliteit, en wat men eraan doet om die te behouden of zelfs te vergroten. Negenennegentig van de honderd mensen zullen spontaan verbeterpunten kunnen noemen. Omdat ze er spontaan te weinig aan doen, gaan we de hulp verschaffen die ze nodig hebben.

Een overheid die het aantal verkeersdoden weet terug te dringen door overal in het land rotondes aan te leggen, zal ook dit project tot een succes kunnen maken. Door preventieve gezondheidschecks en door op de uitkomsten gerichte begeleiding bij het veranderen van de meest ondermijnende leefgewoonten. Bij de een zal dat voeding zijn, bij een ander lichaamsbeweging en bij een derde minder belasting van het hoofd. Maatwerk is het, dat geld kost maar uiteindelijk veel meer oplevert.

Een land dat daar de komende decennia vol op in durft te zetten, zal een rolmodel worden voor de rest van de wereld. Zoals Nederland dat al eerder was. Een land om trots op te zijn. De organisatie van de Olympische Spelen gunt men ons dan vast ook.

Cordula Wagner -
Beter één team in de hand dan tien specialisten in de lucht

Cordula Wagner

Programmaleider kwaliteit en organisatie nivel; hoogleraar patiëntveiligheid VUmc

Als het om veiligheid gaat, bestaan er veel tegenstrijdigheden in onze samenleving. Gezondheid wordt door veel mensen gezien als een van de belangrijkste dingen in het leven, maar grote groepen mensen houden er een zeer ongezonde levensstijl op na. We eisen meer blauw op straat om ons veiliger te voelen, maar de zelfgekozen hobby’s worden risicovoller en extremer. Veiliger auto’s geven ons het gevoel dat we meer risico’s kunnen nemen, en dus gaan we vaak harder rijden. In de gezondheidszorg wil een patiënt het liefst als mens met uiteenlopende zorgbehoeften worden gezien, maar leiden wij gescheiden van elkaar een groot aantal verschillende orgaanspecialisten en beroepsgroepen op, die vooral kennis hebben van een klein onderdeel van een mens.

In de gezondheidszorg stond jarenlang de effectiviteit van bewezen therapieën, vastgelegd in beroepsgroep-specifieke richtlijnen, centraal. Deze zienswijze werd verbreed toen kwaliteit van zorg meer gedefinieerd werd als een drieluik van effectiviteit, doelmatigheid en patiëntgerichtheid. Sinds enkele jaren is hier de veiligheid van de patiëntenzorg aan toe gevoegd en is deze een steeds belangrijker plaats gaan innemen. Immers, als de patiënt door de zorg schade oploopt die niets te maken heeft met zijn of haar ziekte, is er onveiligheid en kan er geen sprake zijn van goede kwaliteit van zorg.

De vraag is hoe wij in Nederland de gezondheidszorg zo veilig mogelijk kunnen maken. Zit de toekomst in goed functionerende teams of in meer superspecialisten?

De afgelopen jaren was de strategie om nog meer wetenschappelijke richtlijnen te ontwikkelen, meer procedures en uitvoeringsprotocollen op te stellen, en voor de organisatie als geheel een gecertificeerd veiligheidsmanagementsysteem te ontwikkelen. Daarnaast is erop ingezet om medisch specialisten en in toenemende mate ook verpleegkundigen en andere zorgverleners zich steeds verder te laten specialiseren. De aanname is dat een zorgprofessional die een behandeling vaak uitvoert beter is dan eentje die dezelfde behandeling maar zelden uitvoert. Oefening baart kunst, nietwaar.

Zorgprofessionals worden ieder in hun eigen vakgebied langzaam tot superspecialisten opgeleid, terwijl de ouder wordende patiënt steeds meer aandoeningen tegelijk heeft en daarmee ook steeds meer zorgprofessionals nodig heeft om tot een optimale behandeling te kunnen komen. Vanuit de patiënt gezien is er dus behoefte aan goed functionerende teams. Teams die soepel samenwerken, elkaars taal begrijpen en gezamenlijk de individuele behoeften van patiënten vooropstellen. Het idee van het belang van teamwork in de zorg schiet nog maar langzaam wortel, en op veel plaatsen wordt nog individualistisch en vooral op het eigen vakgebied gewerkt. De patiënt wordt doorgegeven als een pakket dat naar het volgende loket gaat. Het feit dat je als patiënt sneller bij een loket terechtkunt of dat de verschillende loketten beter in de tijd op elkaar aansluiten, wil nog niet altijd zeggen dat de individuele zorgprofessionals beter met elkaar samenwerken.

Echt teamwork ontstaat pas als zorgprofessionals als team worden opgeleid en blijvend worden geschoold. Dit vraagt een (deels) gezamenlijke opleidingsstructuur, jaarlijkse teamtrainingen, gelijkwaardig multidisciplinair overleg, meer standaardisatie in onderlinge communicatie, en een open cultuur waarin de uitkomsten voor patiënten systematisch vanuit de zorgprofessional en vanuit de patiënt worden geëvalueerd. Zorgteams die voldoen aan al deze facetten zullen voor een kanteling zorgen in de gezondheidszorg en deze in de toekomst blijvend veranderen.

Stelt u zich voor: geen hokjesdenken meer of terreinafbakening waarin alleen naar één orgaan of aandoening wordt gekeken, terwijl u last heeft van drie verschillende dingen, of meteen diagnostisch onderzoek vanuit het perspectief van verschillende specialismen die vervolgens op basis van een gezamenlijk overleg tot een conclusie en een behandelplan komen. Als patiënt zult u zich waarschijnlijk veiliger voelen omdat er minder tegenstrijdige adviezen komen, en in plaats daarvan een helder gezamenlijk plan wordt opgesteld.

Toch is het succes van zorgteams niet vanzelfsprekend. Iemand in het team zal het voortouw moeten nemen voor de coördinatie en afstemming, men zal elkaars inbreng moeten leren respecteren, en iedereen zal volledige, tijdige en adequate gegevens moeten registreren in het patiëntendossier.

Ronnie van Diemen-Steenvoorde -
In den beginne was het zien; van Blind vertrouwen naar Gerechtvaardigd vertrouwen

Ronnie van Diemen-Steenvoorde

Inspecteur-generaal, Inspectie voor de Gezondheidszorg

Sommige revoluties zijn zo fundamenteel dat er niet alleen geen terugweg meer mogelijk is, maar de oude wereld zelfs een gevoel van bevreemding oproept. Hoe was het toen mogelijk? Als dat ergens voor geldt, is het wel de publieke-informatierevolutie in de ziekenhuiszorg. Die revolutie leidt nu tot grote verschuivingen in de zorgverlening doordat ziekenhuizen inmiddels kunnen (en moeten) zien dat zij niet meer alle vormen van zorg moeten aanbieden, maar beter presteren als zij zich richten op die patiëntenzorg waar zij goed in zijn. Het landschap van de ziekenhuizen in Nederland is daardoor in het laatste decennium fundamenteel gewijzigd. Hoe is dat gebeurd? Het begon allemaal met het willen zien welke kwaliteit van zorg er geleverd werd.

Kwaliteit van zorg was van oudsher de verantwoordelijkheid van de medische professional. Je ging naar de arts als je ziek was, en hij besloot wat het beste voor je was. Eind vorige eeuw ontstond toenemende behoefte in de maatschappij om de kwaliteit van zorg zichtbaarder te maken. Dit stelde de Inspectie voor de Gezondheidszorg (igz) voor uitdagingen: het oordeel over kwaliteit van zorg moest objectiever worden en ‘geen oordeel’ was niet meer acceptabel, dus de intensiteit van inspecties moest worden opgevoerd. Tot dan toe was het oordeel over de kwaliteit van zorg vaak gebaseerd op het onderbuikgevoel van de inspecteur. Het was zelden objectief in getal of maat uit te drukken. Beleid om wél, maar ook vooral om níét in te grijpen was vaak moeilijk te beargumenteren. Wel ingrijpen werd door de betrokken instellingen als ‘willekeur’ geduid, niet ingrijpen door het publiek en soms ook door de ‘concurrerende’ zorginstellingen als ‘afwachtend’. Daarnaast kwam de uitdaging hoe de inspectie met veertig man alle tweeduizend afdelingen binnen die ziekenhuizen adequaat kon inspecteren. Ook de ziekenhuizen stonden echter voor een nieuwe uitdaging: het vertrouwen van bevolking en verwijzers was niet meer een gegeven. Eén incident kon de reputatie van het hele ziekenhuis beschadigen. Medisch specialisten merkten hetzelfde. Ook van hen werd vaker verwacht dat zij konden onderbouwen waarom de patiënt zijn zorg juist aan hen zou toevertrouwen. In Nederland voltrok zich een revolutie die het ziekenhuislandschap fundamenteel en permanent zou veranderen.

Om de uitdagingen het hoofd te bieden, is de igz een samenwerking aangegaan met de koepels van ziekenhuizen, medisch specialisten en verpleegkundigen. Het doel was indicatoren te ontwikkelen om de kwaliteit van zorg inzichtelijk te maken. De indicatoren zelf werden steeds in overleg met de relevante verenigingen van medische specialisten opgesteld. Onderwerpen waar indicatoren voor ontwikkeld werden waren onder andere doorligwonden, medicatieveiligheid, postoperatieve wondinfecties, etc. Op 31 december 2003 werd de eerste basisset uitgebracht. Het woord ‘basisset’ verwijst naar het idee dat de set indicatoren verder zou gaan groeien. Inmiddels is het een merknaam geworden. De kern van het idee was (en is) om een beperkte samenhangende set indicatoren te maken, die een jaar vooraf wordt samengesteld en die wordt bijgesteld aan de hand van de eerdere resultaten, een lerende set dus. In de jaren daarna is het proces steeds verder ontwikkeld en groeide gaandeweg het draagvlak. Kwaliteit van zorg, en daarmee ook risico’s, werden zichtbaar. De mist trok op en het nieuwe (in)zicht opende handelingsperspectieven voor de betrokkenen. Ook na hard zoeken en steeds meer samenwerking in internationaal verband is het concept nog steeds uniek, met name waar het het opbouwen en gebruiken van de set in een samenwerkingsverband en het lerend vermogen ervan betreft.

De wetenschappelijke verenigingen die onderwerpen voor indicatoren aanleverden, zagen dat een indicator, eenmaal opgenomen in de basisset, een enorme aanjager kon zijn voor de landelijke invoering van beleid en richtlijnen. Richtlijnen werden hierdoor minder vrijblijvend. Richtlijncommissies werden gezaghebbender. Kwaliteitsbeleid werd belangrijk.

De ziekenhuisbestuurders kregen meer zicht op wat er binnen hun organisatie en onder hun eindverantwoordelijkheid gebeurde. Zij zagen, omdat zij zich beter met anderen konden vergelijken, sneller dat maatschappen of vakgroepen uit de pas liepen.

De igz kon met haar beperkte capaciteit gerichter toezicht houden. De indicatoren waren inhoudelijk secuur omdat zij waren opgesteld door de wetenschappelijke verenigingen. Elk jaar kreeg de igz hiermee de beschikking over gedetailleerde informatie uit een rijke variatie aan zorgprocessen. Waar indicatoren opvallend slecht scoorden, werd het gesprek over de kwaliteit van zorg aangegaan. Waar indicatoren opvallend goed scoorden, werd navraag gedaan of de data wel klopten.

En het belangrijkste: kwaliteit en veiligheid van de ziekenhuiszorg verbeterden aantoonbaar. Doorligwonden, in 2004 nog het lot van 15 procent van de opgenomen patiënten, komt in ziekenhuizen nu nog nauwelijks voor. De sterfte na operaties voor alvleesklierkanker nam in vier jaar tijd met 50 procent af, doordat ziekenhuizen die weinig van dit type operaties deden hun patiënten gingen verwijzen naar ziekenhuizen met meer ervaring. Het was al jaren bekend dat de sterfte gerelateerd was aan het aantal operaties dat een ziekenhuis jaarlijks uitvoerde. Het beleid werd echter pas aangepast toen publiek werd hoeveel van dit type operaties ziekenhuizen jaarlijks uitvoerden. Sindsdien zijn er tientallen volumenormen, normen voor het minimaal aantal operaties, door wetenschappelijke verenigingen vastgesteld en in de basisset opgenomen. Om aan de volumenormen te voldoen, zijn ziekenhuizen profielen gaan kiezen met een bewuste afbakening van het type zorg dat zij leveren. Dit leidde tot veel meer en effectievere samenwerking tussen ziekenhuizen om de patiënt bijtijds in het juiste ziekenhuis te krijgen. Ook patiëntenverenigingen speelden vanaf dat moment een belangrijke rol; dit gold met name voor de Nederlandse Federatie van Kankerpatiëntenorganisaties (nfk). Een terugval werd daardoor onmogelijk. Zorgverzekeraars versnelden dit proces door geen contract meer te sluiten met ziekenhuizen die niet aan de volumenormen voldeden. Als doel en informatie duidelijk zijn, kunnen ziekenhuizen, zorgverleners, patiënten en toezichthouders samen dat doel heel snel bereiken, ook als het voor ieder afzonderlijk onbereikbaar is.

In 2003 was blind vertrouwen de norm. In 2013 roept deze herinnering bevreemding op. We hebben gezien wat er kán…

..

Deze bijdrage is tot stand gekomen in samenwerking met J.M. van den Berg en I.P. Leistikow.

Steven Schuit -
Met de billen bloot: leren leven zonder privacy

Steven Schuit

Hoogleraar Universiteit Utrecht en Nyenrode Business Universiteit; commissaris; bestuurder; auteur van The Chairman Makes or Breaks the Board

Het begon medio negentig met het kaartje dat Albert Heijn aan mijn sleutelbos wilde hangen, onder het voorwendsel dat ik dan van kortingen zou kunnen profiteren. Voor deze grootdetaillist was het nuttig om te analyseren wat ik allemaal koop, om vervolgens via mijn betaalpasje en mijn postcode nog iets meer over mijn koopgedrag te weten te komen. Inmiddels is Albert Heijn allang niet meer de enige. Wij zijn allemaal in kaart gebracht, dankzij alle cookies en vermeldingen van onze activiteiten op Facebook, LinkedIn, Instagram, YouTube, Pinterest, Snapchat, Google+, Reddit en vele andere nieuwe media. Door de tweets die we plaatsen en twitteraars die we volgen. Door e-mails, die altijd te achterhalen zijn, ook al zijn ze (schijnbaar) gedeletet. Door de seks- en datingsites die we bezoeken, door de elektronische belastingaangiftes die we doen. Door de elektronische bestanden van ziektekostenverzekeraars, met of zonder elektronische patiëntendossiers. We dwalen argeloos rond en geven onvermijdelijk een patroon van voorkeuren door. Niet vindbaar zijn op internet – een hele kunst overigens, om niet vindbaar te zijn – biedt slechts schijnbare anonimiteit. Ook anderen kunnen onze namen vermelden, welwillend of kwaadaardig, en ook zonder dat je het weet. Je bent allang vastgelegd op video, gevolgd via de telefoonmaatschappij en getrackt door je bank. We komen allemaal geleidelijk in beeld, voor onszelf, voor elkaar, voor de bedrijven die ons bedienen en voor de overheid in haar zeer diverse verschijningen.

Al die informatie wordt transparant gemaakt door analyses van ‘big data’. Het onderwerp big data is zeer actueel – niet alleen voor de officiële rechthebbenden, maar ook voor allen die een sport of beroep maken van hacken en openbaar maken van gegevens. Alles wordt openbaar. Daar valt weinig aan te veranderen. Het bestrijden van terreur, extremisme, misdaad, drugs, pedofilie en fraude weegt politiek zwaarder dan de onzichtbare intimiteit van privacy. We moeten wel proberen via wetgeving en verdragen de ontwikkelingen te kanaliseren, maar structureel is het hek voorgoed van de dam. De vraag is dan ook niet alleen hoe we dit alles kunnen beheersen, maar vooral hoe we ermee leren omgaan.

We moeten leren leven met de potentiële openbaarheid van alles, ook van zeer persoonlijke, intieme aspecten van ons leven – van onze relaties, van ons denken en doen. Privacy kent vele aspecten. Daartoe behoort de intimiteit die elk mens kenmerkt. We zijn niet alleen wie we denken te zijn of wat we tot uitdrukking brengen, maar ieder van ons herbergt ook ‘Blauwbaards Burcht’. Met onze eigen geheimen, onze diepe begeertes, onze vermeende aberraties, angsten en kinderachtige jaloezieën. Of we ons daarvan bewust zijn of niet.

Internationale verdragen, de grondwet, het strafrecht, het belastingrecht en het bestuursrecht kennen vele privacybepalingen. Die worden door de geopenbaarde feiten goeddeels uitgehold. Als feiten eenmaal in het publiek domein zijn, is het free for all. Basta.

We staan aan de vooravond van de ‘nieuwe openbaarheid’. Dat leidt tot een fundamentele omslag in onze westerse cultuur. Ik voorzie een aantal ingrijpende gevolgen, waarvan ik er drie zal samenvatten.

Ten eerste krijgen we te maken met ‘maskerende openbaarheid’. Niemand wil gechanteerd worden, dus is het maar beter om zelf op een goed moment een stukje van de vuile was buiten te hangen. Het ligt voor de hand om dan ook meteen maar een wat opgepoetst beeld van jezelf naar buiten te brengen. We zijn immers huiverig om over intimiteiten en vertrouwelijkheden de volledige waarheid in de openbaarheid te brengen. Dat leidt tot een hoop gemanipuleer met de feiten, zodat het niet al te erg lijkt als het uitkomt. Was dat wat paus Franciscus ertoe bracht om op 28 juni 2013 te verklaren dat hij homoseksuele priesters niet wil veroordelen? Je weet maar nooit. Op Facebook en Instagram lijkt het alsof iedereen door en door gelukkig is. Narcisme viert daar hoogtij. Het gewenste imago wordt met teksten en foto’s verfraaid.

Ten tweede krijgen we door dit verbergen van de vuile was en het oppoetsen van ons openbare imago een volstrekt onwaarachtig beeld van hetgeen in onze samenleving speelt. De openbare feiten worden immers voor waar aangenomen (ook schijndata worden onderdeel van de big data), terwijl ze niet de echte, volledige waarheid representeren. Dit kan leiden tot zeer onzuivere reacties vanuit overheden, beroeps- en bedrijfsorganisaties, instellingen en bedrijven en daardoor tot grote economische en sociale schade.

Ten derde krijgen we een open speelveld voor de moralisten, huichelaars en politici die nieuwe normen gaan formuleren over hetgeen we wel of niet zouden moeten verlangen, dromen en doen. Een schrikbarend voorbeeld van de morele oordelen die ons te wachten staan wordt gevormd door de massahysterie omtrent de openbaar gemaakte intimiteiten over Dominique Strauss-Kahn en nu Anthony Weiner, de kandidaat-burgemeester van New York. Smullen van privacy-inbreuken. Schadenfreude op mondiale schaal.

Niets aan te doen. Leren leven met de billen bloot, maar wel ná een botoxbehandeling.

Beatrice de Graaf -
De burger in beeld: herkenning en registratie als wetenschappelijke innovatie

Beatrice de Graaf

Hoogleraar conflict en veiligheid in historisch perspectief, Universiteit Leiden; auteur van Theater van de angst en Gevaarlijke vrouwen; lid van onder meer De Jonge Akademie; Zomergast 2013

In 1811 legde de Wet op de registratie op centraal, landelijk niveau de basis voor de ontwikkeling van allerlei methoden en technieken op het gebied van herkenning en registratie van de burger. De burger kwam in beeld – als onderdaan, als subject van overheidsbeleid en als te disciplineren individu.

Die centrale ontwikkeling van herkennings- en registratie-instrumenten vormt een onderschatte, maar essentiële wetenschappelijke innovatie van de techniek van het besturen. Herkenning en registratie dienden allereerst de overheid, en daarna ook de burger, en plaatsten beide in een relatie tot elkaar. De naam van de burger werd instrument (van de overheid, voor de uitoefening van gezag) en schild (van de burger, ter bescherming van zijn grondrechten) tegelijk. Met de opkomst van de antropometrie eind negentiende eeuw (het registreren van afmetingen van lichaamsonderdelen) werd de burger niet alleen als naam en individu, maar ook als lichaam in kaart gebracht. In 1884 werd het systeem van de bertillonnage (een Frans systeem van antropometrische registratie) ingevoerd, en in 1904 kreeg ook in Nederland de techniek van de dactyloscopie (het opslaan van vingerafdrukken) een plaats. En het ging steeds verder. Na het paspoort (1914) volgde de Rijksinspectie voor de Bevolkingsregisters. Daar werd eerst met behulp van ponskaarten en na de Tweede Wereldoorlog met steeds verfijndere middelen de centrale bevolkingsadministratie op orde gebracht. Inmiddels werden allerlei kenmerken van de burger geregistreerd. In 2007 volgde het burgerservicenummer.

Met de digitale revolutie en de ontwikkeling van dna-technologieën in de jaren negentig gingen de praktijken van herkenning en registratie een stap verder. In 1994 werd de identificatieplicht ingevoerd én de Wet dna-onderzoeken aangenomen, die het mogelijk maken iemand te dwingen zijn ID te tonen of bloed af te staan. De aanslagen van 11 september 2001 en de daaropvolgende herijking en uitbreiding van het Nederlandse veiligheidsbeleid hadden een explosie van nog meer methoden en technieken van herkenning en registratie tot gevolg, biometrische en digitale. De gemiddelde burger zit inmiddels al in driehonderd tot vijfhonderd databanken als digitale identiteit opgeslagen.

Inmiddels zijn we in een tijdvak beland waarbij niet de persoon maar het profiel het uitgangspunt van registratie en herkenning uit veiligheidsoogpunt is geworden. Het gaat er niet om wie een bepaalde persoon was of is, maar wat hij of zij doet of zelfs zou kunnen doen binnen de context van het staatsgezag. Van een zoektocht naar de unieke persoon is de aandacht verschoven naar het vinden van een profiel: als voorspeller van categorische gedragingen of als waarschijnlijkheidsindicator van een bepaald spoor (dna, rna, vingerafdruk, verzekeringsprofiel).

De vraag is of met die veelvoud aan herkennings- en registratietechnieken het sociaal contract, de balans tussen enerzijds veiligheid als klassiek, individueel grondrecht en recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer, en anderzijds veiligheid als collectief ‘recht’ en als plicht van de overheid daarmee niet wordt uitgehold.

Daarom is het tijd voor wetenschappelijke innovaties op het gebied van herkenning en registratie: dit keer niet als instrument van overheidsbeleid, maar als middel voor de burger om de gegevens die over hem of haar zijn geregistreerd en de wijzen waarop hij of zij wordt herkend zelfstandig te kunnen controleren, aanpassen en beheren. Het mit-Lab in de Verenigde Staten is bezig met het ontwikkelen van software voor particuliere gebruikers, waarmee zij hun digitale identiteiten beter kunnen beheren. Zo kan de wetenschap bijdragen aan het weer terugveroveren van herkenning- en registratieautonomie voor de burger, voor het bewaken en beschermen van de persoonlijke integriteit en levenssfeer. Ook daarmee zijn veiligheid, welzijn en welvaart gediend. Alleen dan komt de burger weer echt zelf in beeld.

Bart Jacobs -
Wat ben je?

Bart Jacobs

Hoogleraar computerbeveiliging, Radboud Universiteit Nijmegen; lid nationale Cyber Security Raad

In een ziekenhuis gaan we ervan uit dat mensen in een witte jas tot de medische staf behoren. We nemen hun raad serieus. Ze zouden raar opkijken als we bij een consult eerst om hun diploma’s zouden vragen – terwijl zo’n vraag eigenlijk volkomen terecht is. Dat we hem niet stellen, komt doordat we vertrouwen op de context: de witte jassen werken in een gebouw waar ziekenhuis op staat en gedragen zich zoals we van medisch personeel verwachten. Maar zouden we ook online, op het web, medisch advies klakkeloos opvolgen dat tot ons komt via een website met een plaatje van iemand in een witte jas? De vraag naar medische kwalificaties is ineens een stuk relevanter. Op het web ontbreekt een vergelijkbare vertrouwenwekkende context. Sterker nog, online is het zeer eenvoudig om de context te manipuleren. Oplichters maken bijvoorbeeld met groot gemak een nepwebsite voor internetbankieren.

Dit voorbeeld toont aan hoe belangrijk het is om online zeker te zijn met wie je te doen hebt. Er blijkt veel schuil te gaan achter dit simpele woordje: ‘wie’. Het gaat er niet zozeer om dat we weten dat de witte jas ‘Meijer’ of ‘Bernard’ heet; belangrijk is dat deze witte jas een gekwalificeerde dokter is. De identiteit, bijvoorbeeld gegeven door de naam, is zeker relevant, bijvoorbeeld in het sociale verkeer, bij het maken van een vervolgafspraak, of bij het indienen van een klacht, maar van het grootste belang is toch de eigenschap ‘dokter’. Kortom, wat je bent is belangrijker dan wie je bent.

Deze eigenschappen van mensen, ook wel attributen genoemd, spelen een grote, vanzelfsprekende rol in ons sociale leven. In het zwembad bepaalt het man/vrouw-attribuut (en niet je naam) naar welke kleedkamer je behoort te gaan. In een winkel bepaalt enkel het attribuut ‘boven de 18’ of je een heftige game of een fles sterkedrank mag kopen. In de praktijk gebruiken we veel verschillende eigenschappen, in wisselende combinaties, die als deelidentiteiten begrepen kunnen worden. Zo zijn op het werk andere attributen van belang dan bij de voetbalclub. Sommige attributen zijn uniek-bepalend, zoals je burgerservicenummer (bsn), je mobiele nummer, je bankrekeningnummer, het nummer van je gepersonaliseerde ov-chipkaart. Maar minstens zo nuttige attributen kunnen op meerdere personen van toepassing zijn, zoals geslacht, meerderjarigheid, Nederlanderschap, lidmaatschap, abonnementhouderschap, etc. Dergelijke attributen zijn niet-identificerend en kunnen een bepaalde mate van anonimiteit bewerkstelligen.

Bij de digitalisering van het sociale verkeer is het belangrijk zorgvuldig met zulke deelidentiteiten en attributen om te gaan, omdat nauwe aansluiting bij een intuïtieve sociale ervaring het vertrouwen en gebruiksgemak vergroot. Daarbij zijn verschillende grote belangen in het geding, zowel commercieel als maatschappelijk (veiligheid, fraudebestrijding, privacybescherming). In de onlinepraktijk zien we dat attributen nog niet of nauwelijks gebruikt worden. Aanbieders van (commerciële) diensten op het web willen graag bijhouden wie hun klanten zijn – denk aan Google, dat steeds vraagt in te loggen – en welke voorkeuren ze hebben, om daarmee advertenties zo gericht mogelijk te kunnen plaatsen. De digitalisering van de afgelopen decennia heeft geleid tot een vergaand gebruik van unieke identiteiten, ook als daar puur functioneel gezien geen enkele noodzaak toe is.

Is dat erg? Dat is zeker erg als je ook maar enigszins gehecht bent aan je privacy en niet wil dat wat je in verschillende contexten met verschillende deelidentiteiten doet onderling gekoppeld raakt, en in allerlei situaties weer op kan duiken. Het is ook erg als je je zorgen maakt om identiteitsfraude, waarbij bijvoorbeeld iemand anders jouw identiteit misbruikt en op jouw naam een lening of een mobiel abonnement afsluit. En het is ook erg als je wil dat burgers en klanten meer gebruikmaken van de digitale infrastructuur, maar constateert dat ze dat niet doen vanwege een gebrek aan vertrouwen.

Nu is het makkelijk om te eisen dat er ook online op een intuïtieve en privacyvriendelijke manier met attributen omgegaan moet worden. De technische mogelijkheden moeten er natuurlijk wel zijn om dat op een betrouwbare wijze te doen, zodat je kleine neefje niet jouw ‘boven de 18’-attribuut kan misbruiken om online allerlei ongepaste zaken te bekijken of te bestellen. Het goede nieuws is dat die betrouwbare techniek er sinds kort is, in de vorm van attribuut-gebaseerde credentials die op een chipkaart geladen kunnen worden. Zo’n chipkaart vormt een handige, goed beveiligde drager. Het irma-project van de Radboud Universiteit Nijmegen, tno, surfnet en sidn realiseert deze technieken (via opensourcesoftware, zie de bijbehorende website). Daarmee vervalt het excuus dat in de digitale wereld altijd vastgelegd moet worden met wie men van doen heeft: met een irma-kaart kun je online bijvoorbeeld bewijzen dat je boven (of onder) een bepaalde leeftijd bent voordat je toegang krijgt tot een bepaalde website, zonder verder iets anders van jezelf bloot te geven. Het spectrum aan mogelijke attributen is in principe onbeperkt, en kan zowel toegangskaartjes tot concerten als basale medische gegevens in een microdossier omvatten (denk aan medicijngebruik of allergieën).

Deze verschuiving van wie je bent naar wat je bent gaat in de digitale wereld voor een revolutie zorgen. Het beheer van een eigen waaier aan attributen kan plaatsvinden zoals nu bijvoorbeeld apps op een smartphone of tablet beheerd worden: je kunt attributen van jezelf bij een vertrouwde bron downloaden, verversen of verwijderen; je kunt geselecteerde attributen in verschillende situaties, zowel online als offline (in een winkel of bij een balie) tonen, namelijk precies die eigenschappen die noodzakelijk zijn voor de transactie. Beschikbaarheid en toegankelijkheid van informatie en diensten is een groot goed, maar vergt gepaste controle om misbruik en oplichting tegen te gaan en de betrokkenen te beschermen. Daarmee wordt de digitale wereld meer zoals de dagelijkse, niet-digitale wereld. Een dergelijke vertrouwensbasis leidt tot innovatieve digitale kansen en mogelijkheden.

Onder experts op het gebied van digitaal identiteitsbeheer heerst een grote mate van consensus dat elektronische attributen (wat in plaats van wie) een belangrijke stap voorwaarts vormen. De kennis is aanwezig, vooral in Nederland, voor een open realisatie van een attribuut-gebaseerde infrastructuur zonder machtsconcentratie bij grote informatiemonopolisten. De vraag is: wie ziet de kansen en grijpt ze, en verandert daarmee de wereld?

Andreas Wismeijer -
Wanneer transparantie zilver is, wordt zwijgen goud

Andreas Wismeijer

Visiting associate professor, Nyenrode Business Universiteit; oprichter Wismeijer Science Translation; auteur van Geheimen: De psychologie van wat we niet vertellen

De toegankelijkheid en overdracht van informatie zijn onmisbare en centrale pijlers geworden van de moderne maatschappij en haar economie. Beschikken over de juiste informatie op het juiste moment heeft steeds grotere consequenties, en er wordt steeds meer (economische) waarde aan toegekend. Het beschikken over informatie leidt tot een betere voorspelbaarheid en beheersbaarheid van de omgeving, waardoor kwalitatief betere keuzes kunnen worden gemaakt. Of dit nu gaat om beurskoersen, het zoeken naar een restaurant of bepalen wat de snelste weg is naar een afspraak: de juiste informatie op het juiste moment zorgt voor de meeste efficiëntie en de beste resultaten.

Een deel van de technologische vooruitgang richt zich dan ook op het nog sneller beschikbaar maken van informatie; dit geldt zowel het delen ervan als het ontvangen. Het meest in het oog springende voorbeeld is misschien wel de razendsnelle ontwikkeling van de smartphones en het gebruik van social media. Het voeren van telefoongesprekken is allang niet meer de belangrijkste taak van een telefoon: de hoeveelheid tijd die werkelijk wordt gebeld met een mobiele telefoon neemt al jaren af. In plaats daarvan wordt de mobiele telefoon tegenwoordig vooral gebruikt als continue en direct beschikbare zender en ontvanger van allerlei informatie. Om aan anderen te laten zien waar je bent; om op te zoeken of er zo direct een bui gaat vallen als je op weg bent naar je werk; om te kijken welk restaurant in een straal van 250 meter in de prijsklasse tussen de 25 en 50 euro per couvert de beste recensies heeft; om de beurskoersen te checken; om mails te versturen en te lezen; om je Facebookprofiel te updaten, enzovoorts. Smartphones, apps en websites, aan elkaar gekoppeld door één enkel persoonlijk onlineprofiel, zorgen ervoor dat steeds meer informatie over onze handel en wandel aan elkaar gekoppeld wordt en publiekelijk toegankelijk is. Met iedere gedownloade app wordt de digitale voetafdruk die we online achterlaten groter.

De gretigheid waarmee gebruikers zich storten op deze nieuwe technologische ontwikkelingen lijkt erop te wijzen dat we nog steeds niet aan het plafond zitten wat betreft onze behoefte aan het delen en ontvangen van informatie – een ontwikkeling die geheel in lijn lijkt te liggen met de huidige revival van publieke openheid en transparantie. De publieke verontwaardiging over verschillende boekhoudschandalen is enorm, fraudeurs worden feller dan ooit met pek en veren aan de hoogste boom gehangen en een politieke partij die nu wordt beticht van achterkamertjespolitiek of van het draaien met standpunten heeft heel wat uit te leggen. Mede door de globalisatie en de financiële crisis die door frauduleuze handelingen van enkele winstbeluste bankiers is veroorzaakt, lijken ouderwetse deugden als openheid, eerlijkheid en transparantie in het publieke domein weer van nieuw elan voorzien te zijn.

De vraag is echter: hebben wij wel behoefte aan totale transparantie? Hebben geheimen en bewust informatie achterhouden afgedaan? Lang hebben velen (zowel leken als psychologen) de stellige overtuiging gehad dat het hebben van geheimen slecht is voor onze psychische en zelfs lichamelijke gezondheid. Eeuwenlang dacht men dat iemand die veel geheimen bezat zichzelf als het ware aan het vergiftigen was met negatieve energie. Daarnaast zou de permanente druk waar de geheimhouder onder staat in zijn pogingen om zijn of haar geheim succesvol geheim te houden ook leiden tot allerlei gezondheidsklachten. Eerlijkheid en openheid moesten dan ook zo veel mogelijk worden nagestreefd, en het hebben van geheimen zou moeten worden vermeden. Dit idee vond brede acceptatie, en leidde onder andere tot de idee dat psychotherapie alleen baat kon hebben wanneer de cliënt volledige openheid van zaken zou geven. Alles wat de cliënt zou achterhouden, zou een werkelijk herstel in de weg staan. Kort door de bocht: transparantie is goed, geheimhouding is fout.

Intuïtief is dit een invoelbaar idee – maar het blijkt niet te kloppen.

Uit onderzoek naar de effecten van het hebben van geheimen blijkt namelijk sinds een jaar of twintig dat geheimen juist een buffer kunnen vormen tegen veel psychologische stress. Geheimen beschermen je tegen afkeurende of honende reacties van je omgeving, tegen straf en het ervaren van schaamte, tegen het verliezen van je partner of reputatie. Probeer maar eens een hele dag 100 procent open en eerlijk te zijn tegen iedereen: ik verzeker u dat het een lange dag zal worden.

Geheimen bevorderen ook een positiever zelfbeeld. Door je eigen onhebbelijkheden geheim te houden voor anderen construeer je voor jezelf een meer gewenste identiteit, waardoor je jezelf in een beter licht ziet. Zo blijkt uit een reeks onderzoeken dat cliënten die na afloop van langdurige psychotherapie aangeven relevante informatie geheim te hebben gehouden voor hun therapeut, een hoger welbevinden rapporteren dan cliënten die aangeven tijdens de therapie juist heel open te zijn geweest. Ook enkele recente Nederlandse studies hebben laten zien dat het hebben van geheimen eerder positieve effecten heeft op ons gemoed en onze psyche dan een negatief effect, zolang je maar niet lijdt onder je geheimen.

Kortom, het hebben van geheimen hoeft helemaal niet schadelijk te zijn. Integendeel, het blijkt steeds vaker dat voor de buitenwereld informatie geheimhouden een basaal onderdeel is van normaal gedrag en iemands psychosociale ontwikkeling. Kies je er bewust voor om iets te delen of het juist geheim te houden, dan impliceert dat dat er een expliciet onderscheid is gemaakt tussen een groep mensen die iets wél mogen weten en een groep mensen die zich niet binnen die vertrouwenscirkel bevindt. Dit vermogen tot scheiding vind je terug in het Latijnse woord voor ‘geheim’, secretum, dat is afgeleid van het werkwoord secernere, ‘scheiden met een zeef’, ‘ziften’. Het getuigt van een goede psychosociale ontwikkeling wanneer iemand bewust grenzen stelt aan de informatie die hij of zij met anderen deelt.

De technologische snufjes op smartphones en het verraderlijke gemak waarmee je via social media anderen op de hoogte kunt houden van je dagelijkse beslommeringen, zijn er echter juist op gericht dat je zo veel mogelijk informatie over jezelf online zet. Dit doel staat dus lijnrecht tegenover de recente inzichten uit de psychologie van geheimen. En inderdaad, er zijn genoeg recente voorbeelden te noemen die laten zien hoe te enthousiast gebruik van social media tot persoonlijke drama’s leidt. Zo dacht recent Anthony Weiner, voormalig Congreslid en (tenminste nog tijdens het schrijven van deze bijdrage) kandidaat om burgemeester van New York te worden, via Twitter een foto van zijn erectie naar een vrouwelijke volger te sturen. Helaas stuurde hij de foto naar al zijn 70.000 volgers, wat hem uiteindelijk zijn positie als Congreslid kostte. Dichter bij huis kreeg een personeelsfunctionaris van het Rijksmuseum via Facebook complimenten van een vriend over de mooie vrouwen (‘prachtige hertjes’) die hij had aangenomen, complimenten die hij in ontvangst nam met: ‘Heb mn [sic] best gedaan.’ Het profiel van de personeelsfunctionaris was echter niet afgesloten, waardoor het bericht voor iedereen te zien was – inclusief een vrouw die, ter voorbereiding op haar sollicitatiegesprek, zijn Facebookprofiel bekeek. Dit verhaal kwam ook in de media, en de medewerker moest publiekelijk door het stof. Zijn stotterende reactie op de situatie sprak boekdelen: ‘Ik dacht dat ik Facebook afgeschermd had.’

Terwijl wij, zoals Herman Vuijsje onlangs formuleerde in NRC Handelsblad, met het gebruik van social media en de technologische vooruitgang ‘een fictief beeld van totale openheid en bereikbaarheid’ oproepen, neemt de druk om een rem te zetten op het delen van informatie alleen maar toe. Hoe gemakkelijker het wordt gemaakt om open en transparant te zijn, hoe meer mensen hun best zullen moeten doen informatie geheim te houden. Ik voorspel dan ook dat binnen vijf jaar de omslag zal worden gemaakt van het huidige vergroten van onze digitale voetafdruk naar het gemakkelijker kunnen beheersen en terugbrengen van diezelfde afdruk.

Gedurende dit proces zullen er nog genoeg voorbeelden komen van mensen die hun vingers branden aan de nieuwe openheid, voordat voor een ieder duidelijk is geworden dat in een modern tijdperk van openheid en transparantie de ouderwetse kunst van geheimhouding alleen maar belangrijker wordt.

Manon Uphoff -
Het open raam Twitter

Manon Uphoff

Schrijver van verhalen, novellen en romans, o.a. De zoetheid van geweld

Ik reisde per nachttrein. ’s Ochtends stond ik met ontbloot bovenlichaam bij de wasbak naast het open raam. Ik was in de prettige beslotenheid van mijn coupe vergeten dat de trein ook stations aandeed.

Toen ik een paar jaar geleden ‘begon’ met Twitter had ik tijdens het plaatsen van mijn tweets — wat ik rustig deed in een staat van ernstige versjofeling, prikkend in een bord spaghetti — nog het idee dat ik prettig intiem bezig was gewoon wat van mijn eigen gedachten en ideeën, spontane invallen of spitsvondigheden te formuleren. Het voelde allemaal veilig en vertrouwd. De dwingende vorm van 140 tekens lag me zoals de haiku een Japanse dichter. Natuurlijk heb ik ook weleens verveeld getwitterd, languit op de bank, hoppetee, weer een tweet – grappig met mijn mobieltje gemaakte foto van mijn voeten erbij – en het werd de ‘buitenwereld’ in gestuurd. Waar dat ‘buiten’ precies uit bestond, daar had ik eigenlijk geen idee van. Het duurde lang voor tot me doordrong dat het prettig aanvoelende privésfeertje in werkelijkheid meer weg had van poedelnaakt staan schreeuwen op een drukbezocht marktplein. En dat weinig van wat zo intiem, individueel, eigen en privé aanvoelde, dat in werkelijkheid ook was! Wat ik nog steeds hardnekkig beschouwde als mijn privéruimte kon na een bezoek aan Twitter binnengelopen worden door een kudde vreemde olifanten (afhankelijk van het aantal mensen, groepen, instellingen dat ik volg en dat mij volgt). Doodgezwegen of genegeerd worden was nog erger. Hoe langer ik twitterde, hoe duidelijker het werd dat het iets fascinerends en verwarrends deed met de grens tussen het openbare en het private.

Natuurlijk is er de bewezen en verbijsterende snelheid van de informatiestromen: de revolutionaire kracht van Twitter – ook op politiek gebied – zal door weinigen worden aangevochten. Stel een #vraag, je hebt in een mum van tijd een @antwoord. Breng iets aan het licht, en er is de kans dat duizenden het opmerken en doorsturen. Treiter, en de kans is groot dat je treitert in massa. Klaag aan, en je aanklacht dreunt eenvoudig met versterking door. Bedreig, en glip weer weg in de anonimiteit van je glibberige tekentjes, en geen adres of foto (of het moet er een zijn van een duistere hondenkop). Maar het wezenlijk omverwerpende vind ik toch vooral dat het aantast wat ik dacht te weten over het private en het openbare. Tussen het denken en deze gedachten uiten in een kleine, intieme kring (van vrienden bijvoorbeeld, die ze durven corrigeren of je met hun stiltes of veelbetekende blikken helpen ze nog eens te herzien) of deze nog ruwe, ongeslepen gedachten, meningen en invallen – die vaak niet voor de onmiddellijke openbaarheid bedoeld zijn – op een tijdlijn te plaatsen waar ze onmiddellijk ook deel uitmaken van een openbaar veld (terwijl je nog een moment de illusie kan houden dat je gewoon maar een beetje ‘voor je uit’ aan het mijmeren, schelden, aanklagen of formuleren bent).

Wie wil, kan je tekst van 140 tekens eindeloos verspreiden door te retweeten. Wat jij net met kloppend hart hebt verwijderd (onzinnig, stompzinnig, hersenloos) kan al een eigen leven leiden op de tijdlijn van anderen die een veelvoud van de volgers hebben die jij hebt. Hoe openbaar is openbaar? Een ruzie tussen twee mensen wordt voor je ogen uitgevochten of met een megafoon versterkt. Dan is het lang wachten op de corrigerende werking (niet de ‘censuur’) van de omgeving of lang lijden onder de ‘ogen die altijd meekijken en de oren die altijd meeluisteren’. En wordt de vraag: wat is de plaats voor onze onbenullige privégedachten, voor onze verdampende tijdelijke meninkjes als het zo makkelijk is ze voor verdampen te behoeden en ze uit te vergroten door ze op een tijdlijn te plaatsen waar honderden of duizenden anderen er kennis van kunnen nemen? (Al doet ook hier het probleem van meer schrijvers dan lezers zich voor.)

Ooit was het idee dat anderen al mijn gedachten zouden kunnen lezen duister, gruwelijk en angstaanjagend. Hoe vreemd dat ik zelf zonder al te veel selectie aan de poort gedachteloos de (veilige) beslotenheid van dit denken durfde of wenste op te geven. Zodat mijn onervaren en naïeve gebruik van Twitter niet alleen alles overhoop heeft gehaald wat ik dacht te weten over de grenzen tussen binnen- en buitenwereld, maar me ook op het belang van dit ‘kunnen denken in betrekkelijke afgeslotenheid’ heeft gewezen.

Echte privacy gaat nog een krankzinnige luxe worden.

Aske Plaat -
Nederland wordt steeds slimmer

Aske Plaat

Hoogleraar informatie en complexe besluitvorming, Tilburg University; lector data-driven entertainment, nhtv Breda

Nederland wordt steeds slimmer. En dat komt vooral door Facebook, Google en Twitter (en niet door onze onderwijsinstellingen). Communiceren en het onderhouden van vriendschappen bepalen namelijk veel van onze intelligentie.

Maar wat is nu ‘onze intelligentie?’ Het denken rond intelligentie heeft een hele ontwikkeling doorgemaakt. Oorspronkelijk was intelligentie zoveel als goed zijn in taal en rekenen. Daarmee was intelligentie iets van het individu. Goed kunnen schaken gold als een teken van intelligentie. Toen zo rond het midden van de vorige eeuw de eerste computers (letterlijk: rekenaars) kwamen, werd algauw gekeken of het mogelijk was om een computer te kunnen laten schaken, mede in de hoop zo de essentie van intelligentie te kunnen begrijpen. Er waren decennia van onderzoek en hard werken voor nodig, maar op 11 mei 1997 was het dan zover: in New York versloeg schaakcomputer Deep Blue Garri Kasparov, de beste menselijke schaker ooit. Het kostte veel rekenkracht, en leverde veel inzichten op in slimme zoektechnieken. Maar was schaakcomputer Deep Blue nu intelligent geworden? Dat niet, want ‘intelligentie’ was in de loop der jaren meer gaan betekenen dan alleen goed zijn in taal en rekenen.

Men was tot het inzicht gekomen dat intelligent handelen ook begrip vereist van concepten van algemene aard uit de wereld om ons heen. Het modelleren van zoiets breeds als algemene kennis is een ingewikkelde zaak. Recent heeft een groep computerwetenschappers van ibm een machine gebouwd om mee te doen aan Jeopardy, een televisiequiz met vragen op het gebied van algemene kennis. Op 16 februari 2011 versloeg deze supercomputer de menselijke tegenspelers Brad Rutter en Ken Jennings. Is deze computer daarmee nu intelligenter dan Rutter en Jennings? Nee, want we zijn tot het inzicht gekomen dat intelligentie meer is dan redeneren en feitenkennis.

Ons denken rond intelligentie heeft zich verder ontwikkeld. We onderscheiden tegenwoordig verschillende aspecten van intelligentie, zoals ruimtelijk inzicht, muzikaal inzicht, en, wellicht de bekendste, emotionele intelligentie. Om succes te hebben in het leven moet je niet alleen feiten kennen en logisch kunnen redeneren, maar moet je ook inzicht hebben in de gevoelens van jezelf en van anderen. Als laatste soort intelligentie heeft psycholoog Daniel Goleman het begrip ‘sociale intelligentie’ gepopulariseerd. Daarmee benadrukt hij dat mensen sociale wezens zijn, en dat goede besluitvorming vaak het resultaat van een groepsproces is.

De vraag of er echt zoiets als groepsintelligentie bestaat, en of dat misschien zelfs meetbaar is, heeft wetenschappers behoorlijk beziggehouden. Nog niet zo lang geleden, in 2010, verscheen in het tijdschrift Science een studie waarin werd aangetoond dat groepsintelligentie bestaat, en dat het meetbaar is. In deze studie liet men verschillende groepen mensen complexe taken verrichten, zoals het plannen van een reis. Hoe beter dit lukte, hoe meer punten de groep scoorde, en hoe hoger de intelligentie was. Sommige groepen scoorden hoger dan andere groepen. Het ligt voor de hand te denken dat de intelligentie van de groep afhangt van de intelligentie van het slimste individu in die groep. Dat bleek niet altijd het geval te zijn. In de beste groepen hing de intelligentie van de groep vooral samen met de kwaliteit van de communicatie. Hoe meer de groepsleden naar elkaar luisterden, hoe meer ze elkaar respecteerden en gebruikmaakten van elkaars kwaliteiten, hoe beter het proces van creatieve beïnvloeding werkte, hoe beter de besluiten van de groep werden, en hoe beter de groep scoorde.

Uit andere studies naar teamwork komen vergelijkbare resultaten naar voren. Zo blijkt er een relatief sterk verband te zijn tussen de communicatie en het onderling vertrouwen van teams die software maken en de kwaliteit van hun eindproduct. Slim zijn is dus inderdaad meer dan feitenkennis en redeneren; het gaat ook om de communicatie met anderen over die feiten. Echt slim zijn doe je samen.

Hoe hoger je sociale intelligentie, hoe beter je andere mensen begrijpt, en hoe beter je als individu in staat bent om een sociaal netwerk te bouwen. De studie naar complexe systemen heeft ons vooral geleerd dat de structuur van het netwerk van belang is. Naarmate je netwerk wijder vertakt is, en meer divers is, zal het meer mensen omvatten die zelf ook weer verschillende relaties hebben, en neemt de kans op creatieve beïnvloeding toe. Ook is het van belang hoe snel de communicatie in dit netwerk verloopt. De kans dat je iets nieuws van iemand leert of een goed idee opdoet neemt toe wanneer je netwerk rijker is en beter functioneert.

Vroeger bestond ons sociale netwerk uit enkele buren, wat vrienden, je familie, en een paar collega’s op het werk. Tegenwoordig, met sms, Skype, chat, e-mail, Facebook, Twitter, Instagram, LinkedIn, Tumblr en Google, is het veel makkelijker geworden om een wijdvertakt en divers netwerk op te bouwen. Het gaat vanzelf, we twitteren en facebooken omdat het leuk is, en ongemerkt wordt ons netwerk groter en groter.

Het onderzoek uit Science geeft aan dat de intelligentie van een groep toeneemt naarmate men beter naar elkaar luistert en beter gebruikmaakt van elkaars kwaliteiten. Naarmate ons sociale netwerk in omvang en diversiteit groeit, neemt het nut dat we hebben van onze sociale intelligentie navenant toe. We hebben hier elk individueel profijt van, maar het gevolg is ook dat de intelligentie van ons als groep toeneemt: het ‘we’ wordt slimmer.

Hiermee is de droom van pioniers van de kunstmatige intelligentie aan het uitkomen, zij het anders dan zij destijds dachten. Informatietechnologie maakt ons slimmer – alleen gebeurt dat niet door slimme computers, maar door slimme mensen, die via social media steeds slimmere groepen vormen.

Deze bundel staat vol ideeën die Nederland verander(d)en. Ik denk dat ook de ideeën zelf aan het veranderen zijn, of althans de wijze waarop wij ze vormen. En Nederland wordt steeds slimmer.

Merlijn Twaalfhoven -
Een antigif tegen nieuwspulp

Merlijn Twaalfhoven

Componist; auteur van Kunst in de Wereld

Er werd een tenenkrommend Koningslied gepresenteerd. Als componist had ik wel wat ideeën over hoe dat beter kon. Tijdens het schrijven van commentaar en het lezen van alle reacties daarop stopte ik en dacht: ik kan me hierin werpen, meezwemmen met een stroom aan opwinding en gedoe, maar hoe inspirerend is deze materie eigenlijk? Ik heb toen mijn Facebookgroep ‘Red het koningslied’ opgeheven en in plaats daarvan gepost: Eind april reis ik naar een Syrisch vluchtelingenkamp om muziekworkshops te geven aan kinderen. Wie gaat er mee? Er kwamen tientallen reacties. Ik ging met een team van veertien. Het veranderde het leven van een handjevol Syrische kinderen. Statistisch gezien een verwaarloosbaar aantal, maar voor de kinderen die we bereikt hebben een verschil tussen dag en nacht.

Misschien had ik de oproep om naar het vluchtelingenkamp te gaan niet geplaatst als ik op 1 september 2011 de NRC Next niet gelezen had. Hierin stond een essay van Rolf Dobelli van 5659 woorden dat bijna de hele krant besloeg. Het normale nieuws was verdrongen naar de stroken aan de zijkanten. De strekking: het volgen van het nieuws is een schadelijke verslaving. We zijn massaal gegrepen door een obsessionele zucht naar vluchtige informatie. Vraag je af wat er een maand of jaar geleden in de krant stond. Kun je er iets van terughalen? Draagt je overmatige informatieconsumptie iets bij aan je begrip van de wereld? Stap eruit. Bevrijd je. Kick af.

Het essay heeft mijn leven veranderd. Ik dacht dat ik iets waardevols deed als ik vluchtig de krant doorbladerde, snel het laatste nieuws online checkte of een journaal terugkeek (een televisie heeft het al nooit gehaald in mijn huiskamer). Dobelli beschreef helder en stevig onderbouwd dat het helemaal niet handig, nuttig of verrijkend is.

Lullig voor de krant die het publiceerde, maar ik heb mijn abonnement opgezegd. Het is bevrijdend om een onderwerp waarvan ik meer wil weten aan te pakken met een essay of boek van een paar duizend woorden in plaats van met losse flarden uit de krant. In plaats van Radio 1 tijdens het eten koken en de afwas – vaste prik de laatste tien jaar – speel ik nu een luisterboek af. In plaats van wachten tot er een onderwerp op de radio is dat me boeit, druk ik op play, en ik ben direct waar ik zijn wil.

Rob Wijnberg werd ontslagen als hoofdredacteur van NRC Next en werkt nu aan een nieuw platform dat een alternatief wil gaan bieden voor de dagelijkse maalstroom van infosnacks. Het initiatief kreeg in korte tijd ongeveer twintigduizend betalende leden. Zij willen advertentievrij gevoed worden met verhalen die zich onttrekken aan hypes, simplificatie en overdrijving. Zouden dat allen mensen zijn die Dobelli’s stuk lazen? Of die uit zichzelf ziek werden van de snelle suikers en verzadigde vetten uit de nieuwsmedia?

Het is een plan dat niet alleen tegengif biedt tegen de verspilling van onze aandacht, maar kans biedt op de daadwerkelijke aanpak van problemen die er zijn. Want om iets te veranderen heb je grip op de zaak nodig, toegang tot complexiteiten die schuilgaan achter een nieuwsfeit of achter de twijfel en onzekerheid die journalisten zo graag bedekken.

In de krant lees je over wat er mis is gegaan. Een goede krant legt uit hoe dat zover gekomen is. Maar ruimte om te brainstormen over structurele oplossingen is er niet, laat staan dat de lezer wordt geholpen te onderzoeken welke actie hij of zij zelf kan ondernemen. Er wordt achteruit gekeken: hoe heeft dit kunnen gebeuren? Men is druk met het vinden van de schuldigen. Als die gevonden zijn, gaan we weer terug naar het leven van alledag, tot er weer iets misgaat. Het signaleren van problemen die kunnen gaan ontstaan is niet nieuwswaardig. Geleidelijke, slopende ontwikkelingen in de samenleving zijn saai, en je kunt ze altijd weerleggen met een uitzondering op de regel.

Als je ziet hoeveel er scheef zit in de wereld, kun je overmand raken door verdriet en zorgen of juist onverschillig je schouders ophalen. Er is ook een derde weg: stel jezelf de vraag ‘Kan ik hier zelf iets concreets in betekenen?’ Meestal kan het. Ook jíj kan iets doen aan vrouwenhandel, discriminatie tegengaan, eenzaamheid bij ouderen verzachten of een optimistische wetenschappelijke vondst bekendmaken. Het enige is: je kunt het niet allemaal tegelijk.

Nederland heeft daden nodig. Geen vage plannen of grootse idealen, maar kleine, concrete acties die een verschil maken. Het is een kunst om uit de maalstroom van nieuwtjes, hypes en oppervlakkige opwinding te stappen, één ding te kiezen en daar tijd voor te maken. Uit de veelte van mogelijkheden iets te pakken dat de moeite waard is en je daaraan te verbinden. Schrijvers, denkers en dromers kunnen ons verleiden om mee te gaan de diepte in en terreurverdachten, Berlusconi, Moszkowicz en de huizenmarkt de rug toe te keren. De vertragers van onze aandacht, mensen die anderen mee op een avontuurlijk zijspoor krijgen, zullen de ruimte gaan krijgen. Het zal even wat moeite kosten, maar het zal onze samenleving veranderen. We zijn eraan toe.

Jeroen Mirck -
Always on: waarom internet ons gek maakt

Jeroen Mirck

Zelfstandig internetjournalist; communicatieadviseur

Als u dit leest is de kans groot dat ik onbereikbaar ben, want ik ga na het schrijven op vakantie. Staat de tekst ook online, dan is de kans groot dat u via Google op deze tekst bent gestuit en mij helemaal niet kent, dus waarom zou u mij überhaupt willen bereiken?

Door de opkomst van internet de afgelopen twee decennia zijn de drempels om contact te zoeken met onbekenden enorm verlaagd. Dat contact zoeken doen we dagelijks: via Google, Twitter, Facebook, blogs, fora, datingsites en natuurlijk het aloude e-mail. We vinden het niet meer dan vanzelfsprekend dat de wereld één muisklik van ons verwijderd is. Dat noemen we een van de zegeningen van internet – maar is het wel echt een zegening?

Dat internet de wereld heeft veranderd, behoeft geen betoog. Wikipedia is het omvangrijkste archief ter wereld, Google de grootste Gouden Gids, YouTube het meest uitgebreide tv-station. Dankzij de opkomst van de smartphone hebben we al die informatie altijd bij ons, waar we ook gaan. We zijn altijd bereikbaar en delen ook altijd waar we zijn, via sociale netwerken en – nog specifieker – via location-based services. Dankzij Facebook weten wildvreemden met wie ik op welk feestje ben, en dankzij FourSquare is zelfs tot op de vierkante meter nauwkeurig te bepalen waar ik me fysiek bevind.

Voor wie gevaarlijke vijanden of stalkers heeft klinkt dat wellicht eng, maar het merendeel van de internetters maakt zich er niet zo bijster veel zorgen over. ‘Ik heb toch niks te verbergen?’ Hoewel we allemaal de door George Orwell beschreven dreiging van Big Brother kennen, was de wereldwijde verbazing toch groot toen cia-klokkenluider Edward Snowden onthulde hoeveel digitale informatie de Amerikaanse overheid kan inzien, zowel van eigen burgers als van alle andere bewoners van deze aardkloot. Volgens de Britse krant The Guardian, die veel vertrouwelijke documenten van Snowden mocht inzien, mag de Amerikaanse inlichtingendienst National Security Agency (nsa) zonder toestemming van hogerhand vrijwel alle internetactiviteiten van iedere wereldburger in de gaten houden.

Hoe werkt dat in de praktijk? Concreet voorbeeld: een Amerikaans echtpaar dat nietsvermoedend googelde op de trefwoorden pressure cooker en backpack kreeg prompt een peloton agenten over de vloer, want de combinatie van beide termen impliceerde dat er een bom werd gefabriceerd. Maar ook Nederland kan er wat van: een cabaretier die een smakeloze homograp twitterde op de dag van de Canal Parade in Amsterdam, kreeg direct een telefoontje van de lokale politie. Inderdaad, Big Brother is watching you. En hij is dichterbij dan je denkt.

Hoe boos we er ons (terecht!) ook over kunnen maken, het kan toch onmogelijk als een complete verrassing komen dat cia, politie, fbi, leger, aivd en internationale terrorismebestrijdingsteams onze privacy stelselmatig schenden. De cynicus in mij had eerlijk gezegd niet anders verwacht. Goed dat Obama en consorten nu publiekelijk ter verantwoording worden geroepen en dat privacy eindelijk weer eens serieus op de politieke agenda is komen te staan, maar we weten allemaal dat geheime diensten zich daar stiekem toch niet aan houden.

Het probleem ligt natuurlijk ook wel een beetje bij onszelf, want we delen vaak zonder nadenken ons hele hebben en houden op internet. Internet lijkt onze nieuwe realiteit geworden. Voor velen is het zelfs een regelrechte verslaving. En dat brengt me bij de essentie van mijn betoog: de allesomvattendheid van internet overweldigt ons, verzwelgt ons. Als we niet uitkijken, worden de zegeningen van internet onze ondergang.

Kijk gewoon eens om je heen en je ziet de verslavende werking van internet. In cafés, op het werk, in het openbaar vervoer en op de fiets: we staren bijna allemaal voortdurend naar onze mobiele telefoon. Deze minicomputer zendt ons de hele dag door boodschappen. Bliep, een sms’je. Bliep, een mailtje. Bliep, een whatsappje. Bliep, een nieuwe Facebookstatus van een nabije vriend. Nou ja, nabíj: hij spamt mijn timeline vol met grappig bedoelde foto’s, virale filmpjes (waar adverteerders veel geld voor betalen) en slimme citaten van Gandhi. Sommige van dit soort vrienden zijn echt zelf creatief en verblijden de wereld met kekke oneliners van eigen makelij, afgewisseld met foto’s van katten, kinderen of zonsondergangen. Bliep, allemaal belangrijk.

We zijn massaal in de ban van ‘phubbing’, dat zich laat omschrijven als ‘the act of snubbing in a social setting by looking at your phone instead of paying attention’. Die mobiele desinteresse raakt aan een dieper liggend probleem: de versnippering van aandacht door het fragmentarische karakter van internet. ‘Is Google making us stupid?’ vroeg tech-publicist Nicholas Carr zich medio 2008 al af in The Atlantic. Kort samengevat leren we ons een andere vorm van lezen aan door de opbouw van internet, die niet lineair is, zoals bij een boek, maar ons van link naar link stuurt – en ons en passant ook nog even heel veel gerelateerde informatie voorschotelt, plus een berg aan banners. Het opiniestuk van Carr ontving veel kritiek, maar mondde in 2010 wel uit in een compleet boek, getiteld Het ondiepe: Hoe onze hersenen omgaan met internet.

Het is niet waar dat we dommer worden door internet, net zomin als het waar is dat we per se minder sociaal worden door internet. Wel lijkt het er sterk op dat internet ons rusteloos maakt. Er zijn altijd weer nieuwe prikkels die onze aandacht vragen en ons daarmee dus afleiden van het lezen van dat ene langere artikel. De eindeloze mogelijkheid tot interactie ondergraaft de verdieping, tenzij je diezelfde interactie gaat zien als een vorm van het slijpen van de geest. Wie echter rondkijkt op sociale netwerken moet toch vaak constateren dat discussie eerder polariserend werkt dan louterend.

Zoals gezegd: we vinden het niet meer dan vanzelfsprekend dat de wereld één muisklik van ons verwijderd is. We kunnen met iedereen de discussie aangaan, waarbij de ervaring leert dat zulks ook veelvuldig gebeurt. Dat kunnen collega’s, vakgenoten of politieke tegenstanders zijn, maar ook de eerste de beste reaguurder van GeenStijl of Joop.nl. Internet heeft een wereld geschapen waarin we ‘Always On’ moeten zijn, dus daar moeten we rekening mee houden.

Toch pleit ik graag voor een tegenbeweging: daar waar het continue karakter van internet door velen als een zegening wordt gezien, is er soms ook behoefte aan digitale onthaasting. Zet eens al die pushberichten op je smartphone uit, kap eens een maandje met Twitter of Facebook, sluit eens wat vaker die computer af om in alle rust een goed boek te gaan lezen. Bijkomend voordeel: je bent dan ook even niet te traceren door de nsa. Als we niet oppassen, maakt internet ons gek. Daarom probeer ik dit jaar eens goeddeels internetloos op vakantie te gaan. Al weet ik bij voorbaat dat het me toch niet gaat lukken en ik als een soort van ex-roker hijgend een shotje ga halen in een lunchroom met wifi. Always on, even on vacation.

Jeroen Smit -
Journalistiek ondernemerschap houdt waakhond wakker

Jeroen Smit

Onderzoeksjournalist; hoogleraar journalistiek aan de Rijksuniversiteit Groningen

Terwijl we snakken naar journalisten die ons helpen grip te krijgen op de steeds drukker wordende wereld om ons heen, wordt driftig op journalistiek bezuinigd. Hoe gaan we ervoor zorgen dat er straks voldoende journalisten zijn die zaken vanuit het donker naar het licht brengen en het publieke debat daarover organiseren?

Goede, betrouwbare journalistiek is nodig om mensen de informatie te verschaffen die hen in staat stelt zichzelf te organiseren en besturen. Deze belangrijke (nuts)functie staat onder druk. Er moet steeds dieper in redacties worden gesneden om ze bedrijfseconomisch overeind te houden. Vooral lokaal/regionaal staan dunner wordende kranten inmiddels op omvallen. Op de publieke omroep wordt zo hard bezuinigd dat ook daar de journalistieke inspanningen serieus worden bedreigd. Per saldo neemt de capaciteit van journalistieke redacties om nieuws boven tafel te trekken, te verifiëren en te duiden, af.

Ondertussen neemt de behoefte aan waarheidsvinding en duiding toe. Via de talloze schermen waarmee we ons omringen komt de wereld steeds sneller, vaker en indringender bij ons binnen. Het internet heeft voor een ‘death of distance’ gezorgd. Van minuut tot minuut wordt melding gemaakt van de laatste ontwikkelingen – om de hoek of op het Tahrirplein in Caïro. Voorzien van een mobiel met camera registreren ooggetuigen, burgers, het nieuws en sturen het de wereld in. Daar komt vaak geen journalist meer aan te pas. YouTube, Facebook en Twitter zijn de belangrijkste bronnen geworden. De betekenis van veel nieuws is ondergeschikt gemaakt aan de snelheid, de beschikbaarheid ervan. Het adembenemende, in zekere zin verslavende, tempo zorgt er bovendien voor dat steeds meer nieuws als amusement wordt geconsumeerd.

Een even rijke als verwarrende ontwikkeling. Want wat moeten we met al die momentopnamen en commentaren? We hebben juist meer betrouwbare en goed ingevoerde journalisten nodig die de tijd en de capaciteiten hebben om feiten van fictie te onderscheiden, verbanden te leggen en het nieuws hanteerbaar te maken. Als het even kan op een manier die past bij al die interactieve schermen om ons heen. Hoe moet die belangrijke journalistieke inspanning in de toekomst worden georganiseerd en gefinancierd?

Ik geloof dat de journalisten zelf hierover na moeten denken. In deze tijd van ontwrichtende vernieuwing in medialand moeten juist de makers, de journalisten, zich afvragen hoe ze hun belangrijke werk straks gaan organiseren en verkopen.

Dit ligt gevoelig: de huidige generatie journalisten vindt haar werk belangrijk, maar vindt ook dat anderen daarvoor de faciliteiten moeten verzorgen. Ze zijn bang dat ze hun zo gekoesterde onafhankelijkheid verliezen als ze zelf over de verkoopbaarheid en organisatie van hun werk moeten gaan nadenken.

Natuurlijk is die onafhankelijkheid essentieel voor goede betrouwbare journalistiek, maar waarom zou je die kwijtraken door een ondernemende houding? Er zijn meer ondernemende professionals die integriteit en onafhankelijkheid succesvol paren aan ondernemingslust. Denk aan huisartsen. Zoals artsen zich ontfermen over de gezondheid van hun patiënten-klanten, zo kunnen journalisten zich ontfermen over de gezondheid van de informatievoorziening/-uitwisseling in een samenleving.

Voor zowel artsen als journalisten geldt, als het goed is, dat een diep besef van nuttig en onmisbaar zijn ervoor zorgt dat die onafhankelijkheid niet in gevaar komt. Met zo’n stevige roeping als basis zal in dit ‘journalistieke ondernemerschap’ het maatschappelijk rendement net zo belangrijk zijn als het bedrijfseconomische rendement. Die journalist is een ‘sociale ondernemer’: hij geeft geen ‘krant’ uit om geld te verdienen, maar verdient geld om een ‘krant’ uit te kunnen geven.

Hoe zou zo’n journalistieke praktijk eruit kunnen zien? Vooral lokaal-regionaal is er nu werk aan de winkel. Misschien moeten ondernemende journalisten lokaal inventariseren hoe de informatiebehoefte eruitziet. De gemiddelde burger wil per straat, wijk, buurt weten wat er in het nieuws passeert en hoe dit nieuws hem raakt. Maar hij wil ook weten wie de nieuwe president van de Verenigde Staten is geworden, hoe het met Feyenoord en Shell gaat, etc., etc.

Een aantal uitgangspunten van zo’n nieuw journalistiek maakmodel liggen vast. Natuurlijk vindt de informatieoverdracht online plaats. Vanzelfsprekend zijn tekst, geluid en beeld op een slimme manier geïntegreerd. En het proces zal uiteraard in hoge mate interactief zijn: van het garen van nieuws en het checken ervan tot en met het verspreiden van de verhalen. Juist online is het goed mogelijk om een informatiebehoefte in kaart te brengen en ervoor te zorgen dat de afnemers van de verhalen relevant worden verrast. De ondernemende journalist zal een deel van zijn tijd bezig zijn om discussies te modereren.

In mijn fantasie kan zo’n lokale redactie prachtig en belangrijk werk leveren. Als de nieuwsstromen van buiten de stad handig worden georganiseerd (ingekocht) kan een belangrijk deel van de journalisten zich richten op lokale/regionale onderzoeksjournalistiek. Unieke journalistiek waar per definitie behoefte aan is (wie wil niet weten wat er in de eigen omgeving allemaal werkelijk speelt?).

Om hun werk onafhankelijk te kunnen doen – ze moeten het vertrouwen van hun publiek hebben en houden – is het belangrijk dat de financiering goed is geregeld. In mijn ideale model zijn er drie financieringsbronnen: de consument, de adverteerder en de overheid.

Stel dat een gemeenschap van bijvoorbeeld 40.000 mensen (de gemiddelde omvang van een Nederlandse gemeente) moet worden bediend en tweederde is bereid voor zo’n state of the art (overzicht, dus rust gevende) nieuws- en debatvoorziening 5 euro per maand te betalen. Dan is een stevige basis gelegd.

Slimme algoritmes zullen het leesgedrag van deze nieuwsconsumenten verzamelen, vertalen en aantrekkelijk maken voor (lokale) adverteerders, die eveneens voor eenderde van de inkomsten zorgen. Google en Facebook laten zien hoe dit moet. Consumenten die niet willen dat hun leesgedrag wordt gevolgd kunnen daarvoor kiezen, maar betalen dan bijvoorbeeld 100 euro per jaar.

Ik geloof niet dat private partijen alle kosten van goede journalistiek kunnen dragen. Soms resulteert diepgravend onderzoek niet eens in een verhaal. Maar omdat de onderzoekende journalist wél allerlei bestuurders heeft gebeld, hun zo duidelijk heeft gemaakt dat er op hen wordt gelet, heeft dit werk wel degelijk een belangrijke maatschappelijke functie. Ik denk dat het resterende derde deel van de financiering daarom vanuit gemeenschappelijke middelen, door de (lokale) overheid, moet worden betaald. Verantwoordelijke politici en ambtenaren begrijpen dat het in een (lokale) democratie van groot belang is dat er genoeg journalisten zijn die hun beleid controleren en daar onderzoek naar doen. Journalisten die een overheid langs deze weg van checks-and-balances en debat legitimiteit geven.

Het is maar een idee, een zeer ruwe schets. Maar als lokale gemeenschappen in staat zijn de middelen te genereren om in goede betrouwbare journalistiek te investeren, dan zorgen ze voor inzicht en overzicht bij hun burgers. En hoeven we ons voorlopig geen zorgen meer te maken over de gezondheid van de waakhond van de democratie.

Jan-Willem Romeijn -
De calculerende burger

Jan-Willem Romeijn

Hoogleraar wetenschapsfilosofie, Rijksuniversiteit Groningen

Ergens tijdens een ruzie in een zeventiende-eeuws casino moet Antoine Gombaud, die zichzelf de Chevalier de Meré noemde, tegen het probleem zijn aangelopen. Hoe de inzet te verdelen wanneer spelers voortijdig willen stoppen met een kansspel? Wat als men bijvoorbeeld overeenkomt om een best of five te spelen en wil staken bij de stand 2-0? Als je voorstaat, mag je dan een groter deel van de inzet hebben? En hoeveel groter is dat deel dan precies?

Het is heel toepasselijk dat het verhaal over een van de meest invloedrijke ideeën van de moderne tijd in een casino begint. Het verhaal zal er straks ook eindigen, om precies te zijn bij het casino aan het Beursplein. Het ermee verbonden idee – in dit geval niet zozeer een uitvinding of vondst als wel een invloedrijk denkbeeld – is dat van de mens als gokker en marktdeelnemer, als calculerende burger. Dat mensbeeld is een van de drijvende krachten achter de inrichting van Nederland en Europa, en dat mensbeeld gaat vooraf aan de visie op politiek en economie die op dit moment dominant is.

Om tot dit mensbeeld te geraken, volgen we eerst het probleem van ridder de Meré naar de werktafels van twee briljante geleerden, Blaise Pascal en Pierre de Fermat. Beiden werden door de kwestie zo ingenomen dat zij er een briefwisseling aan wijdden, om uiteindelijk tot de ontwikkeling van de moderne kansrekening te komen. Iets later zou Christiaan Huygens, op bezoek in Parijs, het eerste traktaatje schrijven over ‘rekeningh in spelen van geluk’. Een wiskundige theorie over dobbelen en kaarten was geboren.

Het idee kwam tot volle wasdom toen Pascal dezelfde wiskunde begon in te zetten voor een ander doel. Niet de kansen in een dobbelspel, maar de onzekerheden in onze overtuigingen en over ons eigen leven werden door hem op deze manier beschreven. Pascal had het frivole leven de rug toegekeerd en zich volledig gericht op een verdediging van het geloof in God. Inderdaad, zo redeneerde hij, we weten niet zeker dat God bestaat. Maar stel dat we aan die bewering nu enige waarschijnlijkheid toekennen. En stel dat we onze eigen levenswandel als een soort weddenschap beschouwen. Dan kunnen we, aldus Pascal, met een eenvoudige rekensom bepalen of we al dan niet bereid moeten zijn om in te zetten op een zedig leven, met als mogelijke uitkomsten het eeuwige leven in Gods goedertierenheid, een minder aangenaam verpozen in vagevuur of hel, of het ontbreken van elke ervaring na de dood. Conclusie: altijd doen, dat zedige leven, hoe klein de waarschijnlijkheid ook is dat God bestaat.

Het gaat hier niet om de theologische implicaties van Pascals weddenschap. Veel belangrijker is dat Pascal de wikkende en wegende mens voorstelt met behulp van wiskundige waarschijnlijkheden, breuken dus, getallen tussen nul en een. Daarmee legde hij de basis voor filosofische, psychologische, sociologische en economische modellen van menselijk keuzegedrag. De mens als een berekenbaar en rationeel wezen, als een calculerende burger dus.

Dit idee heeft al meer dan 350 jaar mogen schitteren in een keur aan wetenschappelijke disciplines, van de statistiek tot aan de staatsinrichting. Maar waarom is dit idee juist voor ons zo belangrijk, en waarom juist nu? Het antwoord hierop voert ons naar een fundamentele kritiek op het huidige maatschappelijke debat en op de stellingen die daarin worden betrokken: dat debat is pover, fantasieloos, behoudend.

Sla een krant open, volg het politieke commentaar, kijk naar een praatprogramma, en het lijkt alsof er nog maar één mensbeeld over is: mensen proberen uit beperkte middelen maximaal persoonlijk gewin te halen. Zij maken deel uit van diverse markten. Vervoer, medische zorg, huisvesting en ‘cultuurconsumptie’ zijn ingericht volgens het principe dat individuen gemiddeld genomen een doordachte afweging maken van de kansen op mogelijke uitkomsten van hun acties, om daarna die uitkomsten te waarderen en dan – als door het maken van sommetjes – te komen tot een beslissing. Het grondpatroon van deze optimaliserende mens is precies hetzelfde als dat van de weddende twijfelaar, zoals die door Pascal werd bedacht. Onze wereld heeft zelfs door Pascals idee vorm gekregen. De aandelenbeurs, het eerdergenoemde ‘casino aan het Beurspein’, vormt van deze wereld het stralende middelpunt.

Let op: in de wetenschappen is het besef dat dit model van de mens niet goed op het gedrag aansluit, allang doorgedrongen. Logici, gedragseconomen en beslispsychologen weten heel goed op welke manieren marktdeelnemers afwijken van wat volgens de rekensommen het verstandigst is. Dat heeft geleid tot creatieve aanpassingen in de periferie van het model – het werk van Nobelprijswinnaar Kahneman is daarvan een mooi voorbeeld – maar zeker niet tot een radicale afwijzing ervan. Met de ontwikkeling van perifere aanpassingen kon het centrale idee juist recht overeind blijven. Dat is dan meteen een mooi voorbeeld van hoe wetenschap in de kern een dogmatisch karakter heeft. Beleidsmakers en politici lijken ook hierin de wetenschappelijke trend te volgen.

De economische en maatschappelijke uitdagingen waarvoor wij ons nu gesteld zien, vragen om een grondige herziening van het beleid en dus ook van het mensbeeld dat eraan ten grondslag ligt. Bovendien is dat, gezien de barsten die het idee in de wetenschappen vertoont, een natuurlijke volgende stap. Als de wijsbegeerte en de wetenschappen indicatief zijn, dan kunnen we radicale afwijkingen op het gegeven schema verwachten: een herwaardering van het collectief ten opzichte van het individu, een herziening van hoe waarderingen en onzekerheden het beste begrepen kunnen worden, en een heroriëntatie op wat ze precies zijn.

Zulke veranderingen zijn van harte welkom. Eigenlijk getuigt het van een armoedig intellectueel klimaat dat er zo weinig in beweging is, dat er zo weinig bedacht wordt. De oorverdovende stilte waarmee bijvoorbeeld de Occupy-beweging antwoordde op de vraag wat precies de doelstellingen waren, is niet alleen het gevolg van de terechte weigering onder de bezetters om zich met ronkende slogans, bestuurlijke hiërarchie en verbaal machtsvertoon in te laten. Het is ook gevolg van het feit dat de woorden ontbraken, dat de zinnen er niet waren. Men had gewoon geen idee.

Inderdaad, een gemiste kans. Het brengt ons bij het beste idee voor de komende decennia. Verander het mensbeeld, verzin iets nieuws!

Heleen Dupuis -
Afschaffing van de karikatuur van de huidige welvaartsstaat

Heleen Dupuis

Emeritus hoogleraar medische ethiek, Universiteit Leiden; lid van de Eerste Kamer der Staten Generaal

Sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog is in Nederland het sociale vangnet steeds meer uitgebreid. Na de succesvolle en zeer terechte inrichting van de aow is een groot aantal regelingen in het leven geroepen om het inkomen van de burger op peil te houden en hem te helpen met de kosten van het bestaan, in verschillende omstandigheden zoals ziekte, werkloosheid of een algemeen onvermogen om zelf in een inkomen te voorzien. Dit geldt voor de wao, de ziektekostenverzekeringswetten, de uitgebreide werkloosheidsregelingen en de wetten inzake de bijstand, plus allerlei wetten die verdere subsidiëring bieden aan inwoners van Nederland, zoals kinderbijslag. NRC Handelsblad van 29 juli 2013 meldt dat ruim 90 procent van alle huishoudens in Nederland gebruikmaakt van sociale regelingen en voorzieningen. Zo maken alleen al 4,8 miljoen Nederlandse huishoudens gebruik van de zorgtoeslag. Er wordt in het NRC-artikel melding gemeld van twintig soorten regelingen. Deze regelingen betreffen alle een aanvulling van het inkomen. Veel regelingen betreffen de uitgaven voor de gezondheidszorg, maar ook in het domein van het wonen zijn subsidies schering en inslag. Het toekennen van deze talrijke subsidies en vormen van ondersteuning is alleen maar mogelijk door eerst via de belastingen en premies de burger veel geld te ontnemen. Daarna wordt het verkregen geld herverdeeld en voor een groot deel weer teruggegeven. Dit is een absurde en dramatische situatie, waarin het ongewone gewoon is geworden en geld wordt rondgepompt op een manier die in geen enkel ander land te vinden is.

Het bezwaar tegen deze situatie is allereerst dat hierdoor de Nederlandse burger de verantwoordelijkheid voor de inrichting van zijn eigen bestaan voor een groot deel uit handen is genomen. Nederlanders betalen al bij relatief lage, modale, inkomens (33.000 euro bruto per jaar) heel veel aan belasting en premies, waarbij aan velen dan weer een deel wordt teruggegeven als subsidie of via een sociale regeling. Tegelijk, en dat is het tweede grote bezwaar, is de overheid hierdoor volkomen uit zijn voegen gegroeid. Al die voorzieningen, sociale regelingen en subsidies vragen immers een navenant aantal ambtenaren om ze uit te voeren. De uitvoeringskosten alleen al moeten gigantisch zijn. Voor zo’n uitgedijde rol van de overheid is geen enkele rechtvaardiging. Integendeel. Wat hier gebeurt is een absurd rondpompen van geld. Alleen een grootschalige verlaging van de belastingen en vermindering van het aantal sociale regelingen en subsidies kunnen hierin verandering brengen. Dit zal een groot appèl doen op de zelfstandigheid en weerbaarheid van burgers. Ook zal het leiden tot een ander uitgavenpatroon van de gezinnen, en een versterking van het besef wat de economische waarde is van allerlei zaken. Dit besef is nu vrijwel verdwenen, bijvoorbeeld als het gaat om de waarde van woningen en de kosten van de gezondheidszorg. De burger dient zijn verantwoordelijkheid terug te krijgen. Wat mooi begonnen is – een staat die opkomt voor de allerzwaksten – is een gevaarlijke karikatuur geworden.

Annemarie van Gaal -
Eenvoud

Annemarie van Gaal

Ondernemer; investeerder; columnist van o.a. het Financieele Dagblad; auteur van diverse financiële boeken

Onze samenleving is veel te complex geworden. Twee weken geleden was ik bij een uitgiftepunt van de voedselbank en vorige week liep ik mee met de afdeling Bijzonder Beheer Hypotheken van een van onze banken. Beide bezoeken liggen als een steen op mijn maag. Ondanks alle goede intenties van de mensen van de voedselbank en de medewerkers van de afdeling Bijzonder Beheer, voel ik me plaatsvervangend ellendig voor alle Nederlanders die ik daar zag. Wat doen we elkaar aan? We verwachten van mensen met problemen, dat zij weten wat een ‘beslagvrije voet’, ‘exploot’, ‘middeling’, ‘heffingskorting’ of ‘bronheffing’ inhoudt, welke loketten er zijn en waar de afkortingen wsnp, gkb en cvz voor staan. Je ziet de wanhopige blik in hun ogen, en voor het eerst schaamde ik me diep voor onze gecompliceerde samenleving.

In hoeverre kun je het mensen aanrekenen dat ze niet reageren als ze de vraag niet begrijpen? Of formulieren verzuimen in te vullen die bol staan van de ingewikkelde zinnen? Iedere Nederlander moet op de hoogte zijn van talloze procedures en regels. Elke afkorting, elk vakjargon moet begrepen worden en iedereen moet moeiteloos de weg kunnen vinden door onze bureaucratie. In plaats van dat er minder regels komen of zaken eenvoudiger worden, lijkt het of de wereld alleen maar ingewikkelder wordt en er steeds meer complexheid bij komt.

Ik zou als overheid eens beginnen om uit te rekenen wat er zou gebeuren als we alle gezinnen met een inkomen tot 30.000 euro per jaar géén belasting meer laten betalen. Niets. 0 procent belasting. Tegelijkertijd zou ik alle toeslagen, regelingen en heffingen opheffen: geen kindgebonden budget meer, geen kinderbijslag, geen zorgtoeslag, geen kinderopvangtoeslag en geen huurtoeslag. Ik ben ervan overtuigd dat het effect op onze begroting neutraal is. Bij veel gezinnen die gebruikmaken van talloze ingewikkelde regelingen en toeslagen, komt minimaal het bedrag dat zij betalen aan belastingen terug via de regelingen. Al deze regelingen kosten een fortuin aan systemen die in stand gehouden moeten worden en aan vele duizenden salarissen van ambtenaren bij de belastingdienst die deze regelingen moeten coördineren en uitvoeren en de verkeerd aangevraagde toeslagen weer moeten terugvorderen. Al deze bureaucratie maakt het leven nodeloos ingewikkeld voor mensen die toch al moeite hebben om het leven te begrijpen. Laat deze groep Nederlanders hun energie besteden aan het opbouwen van hun leven en niet aan het ontwijken van zaken die ze niet begrijpen. Ik zou van verzekeraars eisen dat zij hun polisvoorwaarden niet meer door juristen laten formuleren, maar gewoon tien bulletpoints op papier zetten waar mensen op moeten letten. Geen ingewikkelde procedures voor simpele zaken.

Mark Twain schreef ooit: ‘I didn’t have time to write a short letter, so I wrote a long one instead.’ Een eenvoudige tekst of instructie schrijven is dan misschien moeilijker dan het afscheiden van een brij van ingewikkelde woorden en complexe begrippen, maar toch moeten we gaan streven naar die eenvoud. Vooral om iedereen weer een kans te geven en mee te laten doen en onze economie weer aan te zwengelen. We hebben anderhalf miljoen laaggeletterden in Nederland; die moeten we niet willen diskwalificeren voor onze samenleving omdat we volstrekt onbegrijpelijk taalgebruik bezigen. Rapporten die beginnen met de ‘afstemming van het strategisch beleidskompas’ en na honderd pagina’s nietszeggende teksten eindigen met ‘aanzet tot uitwerking beleidskaderstructuren’. Niet doorheen te komen. Meestal begin ik er dan ook niet aan, maar als ik mezelf dwing om er wel doorheen te worstelen, dan besef ik achteraf dat deze honderd pagina’s ook in één alinea eenvoudige tekst samen te vatten zouden zijn. Met wat meer moeite. Dat wel.

In ons land staat de auteur van een ingewikkeld geschreven rapport van meer dan honderd pagina’s in hoger aanzien dan de schrijver van een eenvoudige en voor iedereen begrijpelijke tekst. Dit moeten we omdraaien. Een eenvoudig te begrijpen samenleving creëren is tijdrovender en moeilijker dan een ingewikkelde samenleving in stand houden, dus draai het prestige om. Degene die met de simpele, transparante en eenvoudig te begrijpen teksten en regels komt, moet bejubeld worden.

Het is hard nodig dat wij ons in gaan zetten voor een eenvoudige samenleving, voordat nóg meer Nederlanders afhaken omdat ze niet mee kunnen komen. Ik pleit voor een nieuw ministerie: het ministerie van Eenvoud.

Roel Hermans -
Gedragsverandering in een dikmakende omgeving: een gewichtige kwestie!

Roel Hermans

Gedragswetenschapper, Radboud Universiteit Nijmegen

We leven in een omgeving die ons constant verleidt tot het maken van een ongezonde voedselkeuze. De voedingsmiddelenindustrie krijgt alle ruimte om haar (voornamelijk ongezonde) producten aan te prijzen en we worden dag in, dag uit gebombardeerd met ondoorgrondelijke of misleidende informatie omtrent gezonde en ongezonde voeding. De overheid vindt ingrijpen niet nodig en doet een beroep op onze eigen verantwoordelijkheid om de goede en bewuste keuze te maken. Maar wanneer we de strijd tegen overgewicht willen winnen, dan zijn we niet gebaat bij deze vrijheid. In plaats van de verantwoordelijkheid af te schuiven op de industrie of de burger, zou de overheid de hand in eigen boezem moeten steken en ons actief moeten helpen om overgewicht een halt toe te roepen.

Iedereen weet dat te veel eten dik maakt en slecht is voor de gezondheid. Toch gaan we ons regelmatig te buiten aan calorierijk voedsel. Dat is niet zo vreemd. We leven namelijk in een dikmakende omgeving die ons de hele dag door verleidt om te eten. De keuze in eten is enorm en het aanbod altijd binnen handbereik. Op straat ruiken we de geur van voedsel, we worden overstelpt met reclames voor eten en drinken en elk feestje gaat gepaard met een keur aan hapjes. We worden hierdoor constant gedwongen om een beslissing te nemen: wel of niet eten? Gezond of ongezond? Soms moeten we wel tweehonderd keer per dag een keuze maken. Dat is vermoeiend, en daarom wordt een groot deel van deze beslissingen zonder nadenken genomen. Vaak valt deze beslissing nadelig uit voor ons gewicht. Onze hedonistische persoonlijkheid is namelijk niet bestand tegen al dit lekkers. We zijn niet ingesteld op het maken van gezonde keuzes. We willen genieten! Vaak, veel en zo snel mogelijk.

Het huidige politieke beleid met betrekking tot de preventie van overgewicht wordt sterk gekenmerkt door vrijblijvendheid. De overheid wil best een handje helpen om de verleiding van ongezond voedsel te leren weerstaan, maar de consument bepaalt zelf wat er gekocht en gegeten wordt. De overheid zet hierbij in op de kracht van zelfregulering. De verleiding blijft in zicht, maar de impuls om te eten moet beheerst worden. Daarnaast doet men een beroep op de welwillendheid van de voedingsindustrie. Bedrijven die miljoenen euro’s uitgeven aan de constante stroom aan voedselverleidingen wordt gevraagd om samen te werken met lokale overheden in de strijd tegen overgewicht. Het gezondheidsoffensief van de industrie lijkt sympathiek, maar moet toch vooral gezien worden als een schijncampagne. Zij wil best een financiële bijdrage leveren aan projecten die gericht zijn op de aanpak van overgewicht – zolang haar product maar genoemd of verkocht blijft worden. Ook doet het kabinet een beroep op de verantwoordelijkheid van scholen waarbij deze aangemoedigd worden om een gezonde schoolkantine uit te baten. Het probleem is dat het met name blijft bij aanmoediging, aangezien scholen nauwelijks financieel of anderzijds ondersteund worden in hun initiatieven om jongeren de gezonde keuze te laten maken. Dat met behulp van dit soort ‘vrijheid-blijheidbeleid’ de burger effectief zou worden aangemoedigd om de gezonde keuze te maken, is een illusie.

De overheid zou beter een preventief beleid kunnen voeren, waarbij met name de macht van de industrie aan banden wordt gelegd. Tegen voedselmarketing gericht op kinderen en jongeren, de vele snoep- en drankautomaten in zwembaden, scholen en anderen openbare gelegenheden en de invloed van cateraars op het assortiment in schoolkantines zou moeten worden opgetreden. Het is maar een kleine greep uit de vele ongezonde verleidingen die door de overheid aangepakt zouden moeten worden. Daarnaast kan de overheid ons helpen in het onderscheid tussen gezond en ongezond voedsel, bijvoorbeeld door gebruik te maken van een industrie-onafhankelijk ‘stoplichtsysteem’ dat precies aangeeft welke producten we beter wel (groen) of niet (rood) kunnen eten. Ook een vettaks behoort tot de mogelijkheden. Ongezond voedsel dient duurder, en gezond voedsel goedkoper gemaakt te worden. Belangrijke waarden als het recht op zelfbeschikking en autonomie worden daarbij niet aangetast. De ongezonde keuze blijft namelijk beschikbaar, er moet alleen meer moeite voor worden gedaan.

Het huidige beleid waarin met name informatie verstrekt wordt omtrent gezonde voeding en waarin een beroep gedaan wordt op de eigen verantwoordelijkheid, is weinig effectief. Om het tij te keren is er meer nodig dan geloven dat wij zelfstandig onze leefstijl gaan veranderen. Waarom zouden we kiezen voor gezond als er zoveel ander lekkers te zien, ruiken en te proeven valt?

De strijd tegen overgewicht vergt dus niet alleen individuele gedragsverandering, maar ook aanpassingen in de publieke ruimte. En deze verandering kan alleen vormgegeven worden door de overheid. Zo wordt een situatie gecreëerd waarin de gezonde keuze de makkelijkste keuze is en de sociale norm ten aanzien van ongezond eten zal veranderen. Hierdoor wordt het makkelijker om ons te conformeren aan een gezondere leefstijl. Deze vorm van gedragsverandering wordt dus niet intern (door onszelf), maar extern (door de overheid) vormgegeven. Het is een aanpak die bewezen effectief is gebleken in de strijd tegen alcohol en sigaretten. Dit beleid zal soms botsen met het idee van autonomie, zelfbeschikking of levensgeluk, maar het is wel nodig om uiteindelijk tot concrete verandering te komen. Hopelijk ziet de overheid dat ook snel in.

Appy Sluijs -
Klimaatverandering: waarom verschilt de wetenschappelijke van de publieke discussie?

Appy Sluijs

Universitair docent paleoklimatologie, Universiteit Utrecht; bestuurslid De Jonge Akademie

Het is dit jaar honderd jaar geleden dat de hoogste temperatuur ooit werd gemeten in Death Valley, Californië: op 10 juli 1913 werd het in Furnace Creek 134 °F, oftewel 56,7 °C. In El Azizia, Libië, werd op 13 september 1922 een temperatuur gemeten van 58 °C (136,4 °F) en dit werd lang als het wereldrecord beschouwd. Totdat in september 2012 het World Meteorological Organization Panel bepaalde dat de meting in Libië onnauwkeurig was vanwege een onjuiste experimentele opzet en een onervaren waarnemer. Bijna ging het record uit 1913 er dit jaar aan, wederom gemeten in Death Valley National Park. De Park Rangers verzochten mensen om te stoppen met het bakken van eieren op het asfalt (de eieren koekten nogal aan) maar het record werd net niet gebroken.

Gezien het feit dat we hier nog steeds over praten, was de temperatuurmeting in Furnace Creek op 10 juli wellicht het beste idee van 1913 (al komt de eerste draadloze verbinding tussen Berlijn en New York op 15 januari van datzelfde jaar in de buurt).

De Libische wetenschappers hadden, als gezegd, bij hun meting in 1922 ‘fouten’ gemaakt bij het meten van de temperatuur. Het heeft negentig jaar geduurd totdat deze fout formeel is ontdekt, wat het belang van zorgvuldigheid in de wetenschap laat zien. Vanwege fouten die in het vierde Intergovernmental Panel on Climate Change Assessment Report (ipcc, ar4) uit 2007 werden ontdekt, zijn klimaatwetenschappers de afgelopen jaren in het publieke debat door verschillende groeperingen afgeschilderd als oplichters. Het gevolg was dat in aanloop naar de klimaattop in Kopenhagen in 2009, waar nieuwe afspraken moesten worden gemaakt om het aflopende Kyoto-protocol te vervangen, geen inhoudelijk debat werd gevoerd over de gevolgen van CO2-emissies en scenario’s van toekomstige klimaatverandering. In het publieke debat stond de vraag centraal of er wel klimaatverandering was en zo ja, of deze wel door de mens werd veroorzaakt. Het was blijkbaar onbelangrijk voor de maatschappelijke discussie dat de fouten in het ipcc-rapport geen betrekking hadden op de belangrijkste conclusies van het rapport; bijvoorbeeld dat de aarde zeer waarschijnlijk (90 procent waarschijnlijkheid in ipcc-terminologie) opwarmt door menselijk handelen en dat we vrij goed begrijpen hoe dit werkt.

Het komt vaker voor dat niet-specialisten een uitgesproken mening hebben over complexe onderwerpen waarover wetenschappers advies geven richting de maatschappij. Om de een of andere reden zijn dat wat betreft het klimaat doorgaans gepensioneerde mannen, meestentijds ex-academici uit andere vakgebieden. Het is onduidelijk wat de invloed van deze mensen, die regelmatig opinieartikelen mogen publiceren in Nederlandse kranten, is in de publieke opinie. Maar het is aannemelijk dat de mening van landelijke publieke partijen over klimaatverandering, zoals de vvd en pvv, die inconsistent is met de ipcc-rapporten, een grote invloed op het publieke debat heeft.

Afgelopen september is ipcc ar5 uitgekomen, of in ieder geval het onderdeel dat de staat van de wetenschap betreffende het natuurwetenschappelijk onderzoek naar klimaatverandering beschrijft. Bij het schrijven van dit stuk (zomer 2013) is nog niet bekend hoe de publicatie van dat rapport in het publieke debat is geland; u weet dat bij het lezen van dit stuk al wel. De fundamentele vraag die uit het bovenstaande volgt is: ‘Hoe krijgen wetenschappers het voor elkaar dat de juiste publieke discussie wordt gevoerd?’

Hier kom ik bij het beste idee van 2013, en ik heb het geluk daarbij betrokken te zijn. Willem Schinkel, socioloog van de Erasmus Universiteit in Rotterdam, Maarten Kleinhans, fysisch geograaf van de Universiteit Utrecht, en ik, paleoklimatoloog in Utrecht, hebben een plan opgevat om te onderzoeken hoe het wetenschappelijk onderlegde verhaal van het ipcc landt in de samenleving. Het initiatief wordt ondersteund door De Jonge Akademie van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen, waar wij alle drie lid van zijn. We maken een analyse van voorgaande klimaatcontroverses, alsmede een ‘live’-analyse van de communicatie rond AR5. We hopen dat dit resulteert in een communicatieadvies. Dit advies moet specifiek gaan over de communicatie van zaken die direct of indirect impact (gaan) hebben in de samenleving en daarmee direct ook raken aan menselijke emoties. Wellicht dat dit dus niet alleen door klimatologen, maar ook door andere wetenschappers gebruikt kan worden om effectief te communiceren richting samenleving en politiek.

Misschien kunt u zich nog een artikel of tv-item herinneren van september of daarna dat te maken heeft met het ipcc-rapport? Wij zouden het zeer op prijs stellen als u dat ons zou willen laten weten. Nog zo’n goed idee: crowdsourcing.

Jelle Jolles -
Over nieuwsgierigheid en talentontplooiing voor ‘de wereld van straks’

Jelle Jolles

Universiteitshoogleraar Vrije Universiteit Amsterdam

Wat hebben Einstein, Darwin en Edison met elkaar gemeen?

Toen Albert Einstein toelatingsexamen deed voor de Technische Hochschule Zürich presteerde hij goed in de bètavakken, maar zakte hij op Frans en geschiedenis. Toch ontwikkelde hij zich tot een van de belangrijkste natuurkundigen uit de geschiedenis. Einstein heeft ook veel geschreven over filosofische en politieke onderwerpen en heeft een grote rol gespeeld in het maatschappelijk debat.

Charles Darwin wordt beschouwd als een van de grootste wetenschappers aller tijden. Maar hij had geen bijzonder talent of interesse voor de studie geneeskunde waarvoor hij was ingeschreven. Hij was grotendeels autodidact op het gebied van de natuur, de biologie en de geologie. Zijn evolutietheorie zette de mens neer als een diersoort – en onderdeel van de natuur – en veranderde de fundamenten van onze maatschappij, filosofie en religie.

Thomas Alva Edison ging maar korte tijd naar school; hij kreeg vooral thuisonderwijs van zijn moeder, die schooljuffrouw was geweest. Op zijn twaalfde verkocht hij etenswaar in de trein; hij ging kranten produceren, bestudeerde scheikunde en technische vakken. Edison werd uitvinder. Hij was grondlegger van een innovatief onderzoekslaboratorium en we danken aan hem de gloeilamp en vele andere technische vernieuwingen.

Einstein, Darwin en Edison waren dwarse denkers. Ze waren breed in hun interessen, aanpak en creativiteit. Nieuwsgierig, niet tevreden met gangbare theorieën en methoden; in staat en bereid om buiten gebaande paden te lopen. Maar niet hun inzicht alleen was bepalend: uiteindelijk verlegden zij grenzen doordat hun ongebreidelde interesse en nieuwsgierigheid samengingen met motivatie en doorzettingsvermogen. ‘Genialiteit bestaat voor één procent uit inspiratie en voor 99 procent uit transpiratie,’ aldus Edison.

Zijn de jongeren van nu de aanstormende ‘Einstein-generatie’, zoals is gesuggereerd? Verleggen zij grenzen doordat zij de revoluties in onze ‘digital age’ beter begrijpen? Dat is onwaarschijnlijk. Hun onderwijsprestaties laten ernstig te wensen over en zowel de lees- als de rekenvaardigheid is achteruitgegaan. Er heerst een zesjescultuur, en schooluitval en onderpresteren zijn een groot probleem. In 2008 rapporteerde de commissie-Dijsselbloem aan de Tweede Kamer dat twintig jaar grootschalige onderwijsinnovaties voor stagnatie hebben gezorgd. Onze scholieren en studenten blijken geen jonge Einsteins, Darwins of Edisons te zijn. Velen zijn ongemotiveerd, maken verkeerde studiekeuzes en hebben een voorkeur voor een snelle route naar een goed inkomen of maatschappelijk prestige. Extra zorgelijk is dat het hier gaat om de generatie die over tien tot dertig jaar de bv Nederland moet gaan leiden en innovaties doorvoeren op het gebied van wetenschap, gezondheidszorg, cultuur, onderwijs, sport en andere domeinen.

Einstein, Darwin en Edison leken niet alleen op elkaar in hun onafhankelijke geest, nieuwsgierigheid en doorzettingsvermogen. Alle drie zijn ze opgegroeid onder omstandigheden die bevorderlijk waren voor de ontwikkeling van hun potenties en talenten. Einstein slaagde een jaar nadat hij was gezakt wél voor het toelatingsexamen van de Technische Hochschule Zürich. Zijn ouders hebben de voorwaarden daarvoor geschapen in de vorm van studiemogelijkheden. Darwin werd door zijn rijke vader in staat gesteld om zich breed te ontplooien. Hij kon de vakken volgen die hem interesseerden, ook al lagen deze buiten het domein van vaders eerste voorkeur. Edison leerde van zijn moeder de basiskennis en -vaardigheden die nodig waren voor zijn latere zelfontplooiing.

Er is een ontwikkeling die het onderwijslandschap – en daarmee Nederland – naar verwachting sterk zal veranderen. Nieuwe wetenschappelijke inzichten leren ons dat ons intellect zich ontwikkelt door een intensieve wisselwerking tussen biologische, psychologische en sociale factoren. De hersenen blijken door te rijpen tot ver na het twintigste levensjaar. Het blijkt de stimulatie uit de omgeving te zijn die bepalend is voor deze rijping. In de adolescentie – tussen ongeveer tien en ongeveer vierentwintig jaar – veranderen vele neuropsychologische vaardigheden. Waarnemen, logisch denken en het leggen van verbanden; kiezen, selecteren en beslissen; het maken van een handelingsplan en het overzien van de consequenties voor korte en langere termijn… dit zijn slechts enkele van de kernfuncties die zich in deze periode ontwikkelen. Relatief autonome delen van de hersenen worden via netwerken met elkaar verbonden. Daardoor kan zich ook het zelfinzicht ontwikkelen, de empathie en het vermogen om andermans intenties te begrijpen. De hoger-cognitieve functies stellen de jongere in staat om ervaringen op te doen in de sociale en culturele context en zich uiteindelijk een zelfstandige plek in onze samenleving te verwerven.

Prikkels uit de omgeving bepalen de grote individuele verschillen tussen jongeren, ook al hebben zij biologisch eenzelfde potentie. Ouders, leerkracht, grootmoeder, buurtvader en leeftijdsgenoten doen namelijk een appèl op de jeugdige en diens hersenen. Hun steun, sturing en inspiratie zijn de motor achter de neuropsychologische ontwikkeling. Dit impliceert dat niet alleen didactiek en opvoeding belangrijk zijn. Het gaat om overdracht van bestaande kennis en ervaringen én om ontplooiing van wat als potentie aanwezig is. Talenten moeten door de omgeving worden wakker gekust zoals Doornroosje in haar kasteel. Anders blijven ze slapen.

Nederland zal veranderen door het inzicht dat de omgeving de voorwaarden schept voor optimale ontplooiing. Het schoolsysteem – niet fundamenteel veranderd sinds de negentiende eeuw – zal naar verwachting de indeling in leeftijdsgroepen, klassen, vervangen door een indeling in functie- of niveaugroepen. Dat is al jaren de praktijk in sportclubs. Zo wordt meer recht gedaan aan individuele verschillen in ontwikkeling en ‘kunnen zowel de traag groeiende boom als de snelle groeier’ zich optimaal ontplooien.

In de tweede plaats zal de rol van de leerkracht en van de ouder worden geherwaardeerd. Door een meer activerende, inspirerende, structurerende rol kunnen zij actiever bijdragen aan ‘ont-plooien’ van de breinfuncties en cognitieve vaardigheden. Door professionalisering nemen hun opvoedende en inspirerende vaardigheden toe, met als neveneffect een vermindering van schooluitval en gedragsproblemen. Ook sportclubs, buurt, culturele en andere maatschappelijke organisaties zullen bijdragen: als partner in de brede talentontwikkeling en -ontplooiing.

Ten derde de jeugdigen zelf: zij zullen niet alleen worden opgeleid met de kennis van nu, maar ook talenten en vaardigheden ontwikkelen die waardevol zijn in ‘de wereld van straks’. Net zoals Einstein, Darwin en Edison op een breed front kennis hebben opgedaan, nieuwsgierig bleven, leerden doorzetten en ervaringen hebben verworven om problemen op te kunnen lossen in een wereld waarover ze ten tijde van hun studies nog geen overzicht hadden.

Nederland wordt een innovatieland, een kennisland, door te investeren in de talentontplooiing van jongeren.

Yuri Matteman -
Another brick in the wall: massaal onlineonderwijs

Yuri Matteman

Directeur van De Praktijk, onderwijs en wetenschapscommunicatie; columnist Sciencepalooza

Driehonderd leerlingen, koptelefoons op, zitten dertig rijen dik achter hun schooltafel met daarop een beeldscherm en toetsenbord. Hele dagen brengen ze hier door. Wie aandacht vraagt van een buurman of -vrouw, wordt door een van de vijf strenge surveillanten tot stilte gemaand. Leren doe je digitaal, is het devies.

In de toekomst volgen leerlingen in het voortgezet onderwijs van achter het beeldscherm gecertificeerde onlinecursussen per vak die landelijk door tienduizenden leerlingen tegelijkertijd gevolgd worden. Vrijwel alle activiteiten gebeuren in cyberspace: hoorcolleges, opdrachten, discussies met andere leerlingen. Begeleiding vindt plaats door software die de voortgang van leerlingen in de gaten houdt, aangevuld met juniordocenten die op afstand contact kunnen opnemen met de leerlingen. De beste leerlingen, academische helden genoemd, komen vier dagdelen per week samen in werkgroepen van twintig tot dertig personen. Onder begeleiding van een seniordocent nemen ze deel aan het topprogramma: er is tijd voor discussie en ze voeren bijvoorbeeld practica uit of gaan op excursie. De resterende leerlingen blijven via hun beeldscherm werken aan basiskennis en -vaardigheden, ter voorbereiding op vervolgopleiding en maatschappij. Elke cursus wordt afgesloten met een onlinetentamen dat meetelt voor het diploma.

Zover is het nog niet, maar de toekomst zou er zomaar zo uit kunnen zien – en dat is geen fraaie gedachte. Als we de lijn van de huidige ontwikkelingen in het hoger onderwijs doortrekken naar het voortgezet onderwijs, stevenen we af op een samenleving waarin scholen digitale leerfabrieken worden en leerplezier ondergeschikt is aan zo goedkoop mogelijk resultaten behalen. De ontwikkeling die hier met name aan ten grondslag ligt, is die op het gebied van de zogenaamde moocs (spreek uit als ‘moeks’) – Massive Open Online Courses. Vanuit Amerika veroveren moocs op dit moment de wereld. moocs zijn onlinecursussen, meestal gratis en toegankelijk voor iedereen met toegang tot het wereldwijde web. De nobele doelstelling: democratisering van onderwijs. Een typische mooc heeft een didactisch vrij klassiek model, bestaand uit videohoorcolleges, online-interactie met docenten en studenten en aanvullende opdrachten, bijvoorbeeld het schrijven van een essay dat vervolgens door andere studenten nagekeken wordt. Op sommige van deze cursussen komen honderdduizenden geïnteresseerden af. Op dit moment kun je overal en altijd gratis deelnemen aan talloze interessante cursussen over uiteenlopende onderwerpen, zoals programmeren, Shakespeare, moderne economie, celbiologie, enzovoort, enzovoort, aangeboden door topuniversiteiten als Harvard, mit, Stanford, en in Nederland de Universiteit Leiden en de TU Delft.

Het succesvol afronden van een mooc levert op dit moment in vrijwel geen enkel geval officiële studiepunten op, maar dit gaat snel veranderen. Enkele moocs in Amerika kunnen al voor studiepunten op Amerikaanse colleges gevolgd worden, en meer zullen volgen. Extrapolerend is het slechts een kwestie van tijd tot ook Nederlandse studenten (een deel van) hun studiepunten kunnen halen door moocs te volgen bij de beste universiteiten van de wereld. Vervolgens is de stap naar het voortgezet onderwijs heel erg klein.

Wie wil dat niet: les krijgen van de beste docenten en wetenschappers, ook al is het vooraf opgenomen? Dat klinkt fantastisch, maar er is een verborgen agenda. moocs kunnen namelijk substantiële kosten besparen op ruimte en staf. Je kunt de lessen per slot van rekening thuis volgen, met ondersteuning op afstand. Of als je de vertaalslag naar het voortgezet onderwijs maakt: in grote zalen en met minder gespecialiseerd (lees goedkoper) personeel. Daarom ben ik huiverig voor de mooc-hype, want wanneer bezuinigingseuro’s twinkelen in ogen van bestuurders is kwaliteit vaak van ondergeschikt belang. En op de didactische kwaliteit van moocs valt nog wel wat af te dingen. moocs zijn namelijk van zichzelf niet motiverend; van de ingeschreven deelnemers maakt minder dan 10 procent de cursus af. Dat is misschien aardig voor een cursus die je vrijwillig kunt volgen, maar volstrekt onacceptabel voor onderwijs dat meetelt voor een diploma. Zonder motivatie komt er niets van leren, en op de middelbare school zijn leerlingen niet uit zichzelf gemotiveerd. Zij zijn leerplichtig; of ze nu zin hebben of niet, ze moeten leren. Natuurlijk kun je leerlingen motiveren met externe druk (en dat gebeurt ook), zoals straf, cijfers of reputatieschade, maar echt goed leer je als je zin hebt om te leren. De invloedrijke onderwijskundige Robert J. Marzano herkent vijf dimensies van leren. Motivatie is volgens hem dimensie nummer één: de leeromgeving moet veilig en prettig zijn en aansluiten bij de doelstellingen van de leerlingen. Intrinsiek motiveren van leerlingen vereist serieuze investering in tijd en aandacht, in het bijzonder van de docent, in het bijzijn van leeftijdsgenoten. De docent speelt een centrale rol in de opleiding van middelbare scholieren, doordat hij of zij de prettige, veilige en gestructureerde leeromgeving verzorgt die leerlingen de kans geeft om optimaal te leren. In zo’n omgeving durven leerlingen open te zijn en kunnen ze samen met leeftijdsgenoten werken aan belangrijke vaardigheden zoals samenwerken en onderzoeken.

Terug naar de moocs: die hebben dus een motivatieprobleem, en dat zal opgelost moeten worden voordat ze ooit een plek kunnen krijgen binnen het formele onderwijs. De slagingspercentages moeten flink stijgen en dat kan, en zou moeten, door de intrinsieke motivatie te verhogen, oftewel door toedoen van een veel intensievere rol van een vaardige docent die de leerlingen ook daadwerkelijk in de ogen kan kijken. Combineer hoogstaand onlineonderwijs met stimulerende activiteiten in de klas. Dergelijke maatregelen kosten echter tijd en geld. Een andere aanpak is om je volledig te richten op de externe motivatie: deelname en voortgang worden streng gecontroleerd, goede leerlingen worden in het openbaar beloond, minder goede in het openbaar berispt en het onderwijs wordt bedolven onder officiële toetsmomenten. Dergelijke maatregelen zijn veel eenvoudiger en goedkoper te realiseren. Stel je nu een maatschappij onder financiële druk voor, met een zich langzaam terugtrekkende overheid. Welke vorm van motivatie zal de voorkeur krijgen? Precies. Met als mogelijk resultaat grote zalen gevuld met zielloze leerlingen die staren naar een beeldscherm. Scholen kunnen toe met veel minder geld dan tot nu toe, en zolang de slagingspercentages acceptabel blijven en schooluitval binnen de perken, zou dit zomaar eens waar kunnen worden. In mijn gevreesde toekomst nemen politici, ambtenaren en schoolleiders een hype ter hand om onlineonderwijs erdoorheen te duwen en stiekem te bezuinigen; dit uiteindelijk ten koste van onderwijskwaliteit, -plezier en de essentiële rol van de docent.

Mark Mieras -
Kunst is niet zomaar voor de aardigheid

Mark Mieras

Wetenschapsjournalist gespecialiseerd in hersenonderzoek; auteur van Ben ik dat? en Liefde

Onlangs mocht ik een college neurobiologie geven aan burgemeester en wethouders van Amsterdam. Wethouder Carolien Gehrels wil muziek terug op de basisschool en nodigde mij uit als getuige à charge. Zingen en muziek maken verdween de afgelopen decennia van de Amsterdamse scholen, net als elders in Nederland. De druk van Citotoetsen vol rekenen en taal was te groot, de muzikale training van de docenten op de pabo te mager. Of muziek op school bijdraagt aan betere hersenen, dat was de vraag aan mij.

Over dat muziekeffect rouleert de nodige onzin. Kinderen naar Mozart laten luisteren om ze te besmetten met zijn genialiteit is klinkklare onzin. Nooit werd ook bewezen dat muziek een beter ruimtelijk en wiskundig inzicht schept, zoals soms wel wordt verondersteld. Een positief effect op het IQ is er waarschijnlijk wel, maar het is beperkt. Muzikale activiteit maakt kinderen wel beter in taal en in luisteren. Het zijn de auditieve functies die profiteren. Ik toonde in het Amsterdamse gemeentehuis recent onderzoek van de Amerikaanse Northwestern University. De hersenstam van kinderen met enige muzikale training verwerkt geluidssignalen beter en filtert storend geluid beter weg. Ik toonde ook onderzoek van de Britse South Bank University dat aannemelijk maakt dat dit filteren bijdraagt aan betere schoolcijfers, simpel doordat er in klaslokalen altijd storend geritseld, gerommeld, gekwebbeld, gehoest, gegiecheld en gewiebeld wordt. Het muziekeffect is geen hocus pocus. Muziek maakt niet slim maar scherpt basisfuncties om slimmer te worden.

Ja, er zijn dus solide argumenten voor muziek op school. Zoals er ook goede argumenten zijn om kinderen te laten toneelspelen, te laten dansen en beeldend te vormen. Stuk voor stuk activiteiten die Nederlandse schoolkinderen de laatste decennia dus juist minder en minder intensief zijn gaan doen. Onder de toenemende druk van het beter presteren is het Nederlandse onderwijs verschraald. Elders in Europa kijken kenners er met verbazing naar. Daar behoort cultuur nog wél tot het hart van de school, vanuit traditie. Op Deense scholen is de verplichte tijd voor kunst het dubbele van die in Nederland.

Ondertussen begint het als-ze-maar-kunnen-rekenen-en-spellen-dan-komt-alles-goed-geloof barstjes te vertonen. De schoolleider van een basisschool in een achterstandswijk in Rotterdam vertelde me hoe haar team en leerlingen gebukt gingen onder de taal- en rekendruk. Hoe zij ook zwoegden, de resultaten van de veelal Turkse en Marokkaanse kinderen bleven beneden peil. Eigenwijs als ze was, besloot de schoolleider het advies van de onderwijsinspectie (extra taal- en rekenoefening) te negeren en het over een andere boeg te gooien. Ze gingen toneelspelen, en zie: de Citoscores verbeterden nu wél.

Experts die ik dit geval voorlegde – schoolleiders, onderzoekers, bestuurders bij pabo’s en onderwijsinspectie – allemaal vonden ze het aannemelijk, zo niet vanzelfsprekend. Logisch toch: toneellessen zijn ook talig, het is begrijpend lezen en begrijpend spreken. En dat het rekenen beter ging... ook best verklaarbaar: toneellessen bieden ruimte voor plezier en nemen stress weg, een belangrijke voorwaarde om te kunnen leren.

Inderdaad: plezier doet leren. Om kennis goed vast te leggen en vaardigheden te verwerven moeten leerlingen een beroep doen op hun ‘mesolimbische dopaminesysteem’, waarin tal van emotionele centra zijn opgenomen. Leren is dus sterk emotie- en motivatiegestuurd en hangt ook nauw samen met ambitie: met de drang om iemand te worden en het ver te schoppen in het leven. Kunstonderwijs lijkt ook daaraan bij te dragen, zo stelden onderzoekers van het New Yorkse Albert Einstein College of Medicine tien jaar geleden al vast. Amerikaanse kinderen uit kansarme gezinnen die op school kunstonderwijs genoten, bleken op hun dertigste jaar tweeënhalf maal zo vaak te hebben doorgeleerd voor een serieus vak als kinderen die dat type onderwijs grotendeels ontbeerden. Een opvallend resultaat. Bij dit type (correlationeel) onderzoek moet je je wel altijd afvragen: wat is oorzaak en wat is gevolg? Was het de kunstles die het verschil maakte, of was het een andere factor? Eén factor ligt voor de hand: scholen die veel aan kunst doen, hebben vaak extra gemotiveerd personeel en geven daardoor waarschijnlijk beter les en motiveren hun leerlingen beter. Maar doen die scholen aan kunst omdat ze gemotiveerd zijn of is het andersom: zijn ze motiverend omdat docenten er de ruimte krijgen om niet alleen tafels te stampen en toetsen te oefenen maar ook samen te zingen, te dansen en in het park een schip te vlechten van wilgentenen? Dat laatste lijkt mij plausibel.

Dat het Nederlandse onderwijs zich in de dwangbuis van reken- en taalscores wurmde, was in de eerste plaats ten behoeve van de probleemscholen en kansarme leerlingen. Cynisch genoeg hadden juist zij waarschijnlijk het meest te winnen bij muziek en toneel, vakken die ze nu moeten ontberen omdat hun juf of meester er niet meer voor is opgeleid en te veel stress heeft. Met alle goede bedoelingen schiepen we zo juist ongelijke kansen. Na schooltijd worden hun kansrijkere klasgenootjes door hun ouders naar vioolles, dans- of toneelclub gestuurd. Zij niet. Kinderen van hoogopgeleide ouders gaan maar liefst vijf keer vaker buiten school om naar muziekles dan kinderen van laagopgeleide ouders.

Carolien Gehrels heeft een sterke zaak: muziek hoort thuis in het hart van goed onderwijs. Net als toneel, dans en tekenen. Niet om topmusici, topdansers en topacteurs te kweken, maar omdat kunstvakken helpen om beter te leren, met meer plezier. Om te oefenen in basisvaardigheden als concentratie, interactie, luisteren, kijken, bewegen, reflecteren en experimenteren. Dit idee lijkt nu om zich heen te grijpen. En niet alleen in Amsterdam. Steeds meer Nederlandse gemeenten willen dat kunstencentra en muziekscholen hun pijlen richten op het onderwijs, om zo ieder kind te bereiken. Dit in het verheffende inzicht dat kunst niet zomaar voor de aardigheid is.

Martijn Manders -
Ons erfgoed? Mijn erfgoed?

Martijn Manders

Onderwaterarcheoloog; hoofd Maritiem Programma van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed; docent Universiteit van Leiden, Saxion Hogeschool, unesco opleidingen

Al decennialang proberen we ons cultureel erfgoed te beschermen tegen diegenen die om wat voor reden dan ook dat erfgoed bedreigen. Er moet immers wat gedaan worden tegen de ongebreidelde sloop van onder andere historische panden in binnensteden en de leegroof van scheepswrakken op onze zeebodem! Dat is thans de taak van de overheid. Door middel van wetten en beleidsregels probeert zij een kader te scheppen waarbinnen de omgang met cultureel erfgoed kan plaatsvinden. De Monumentenwet geeft door middel van regels aan hoe we om dienen te gaan met de materiële overblijfselen van ons verleden en welke mogelijke sancties bij een overtreding daarop kunnen volgen. Maar de overheid zou niet langer alléén verantwoordelijk moeten zijn. Door met z’n allen ons erfgoed te duiden en beschermen raken we verbonden met de geschiedenis en vinden we een eigen identiteit.

Maar wat is erfgoed? Er bestaan verschillende definities voor dit verzamelbegrip. Waar het op neerkomt, is dat dit hetgeen is dat we overerven van eerdere generaties en dat we de moeite waard vinden om te bewaren. Erfgoed wordt dus impliciet en expliciet gewaardeerd. Om dat te kunnen doen proberen we ons ermee te identificeren en het belang voor de samenleving aan te geven. Er zijn dus geen absolute criteria die bepalen of iets erfgoed is of niet. Tevens is er geen exclusieve groep die kan bepalen of iets wel of geen erfgoed is. Er kan slechts over ‘ons’ erfgoed gesproken worden.

Ons erfgoed? Wiens erfgoed? ‘Ons’, dat betekent ik en jij of wij. Maar wie zijn ‘wij’ eigenlijk? Bij wie hoor ik? Ben ik een Europeaan? Een Nederlander? Of een Hollander? Mijn geschiedenis is niet jouw geschiedenis. Toch overlapt er wel het een en ander en associëren wij ons met gebeurtenissen en daaraan gelieerde objecten. Met een collectieve geschiedenis en identiteit. Met een lappendeken van persoonlijke verhalen. Samen maken we het kleurrijke verhaal van wat Nederland is, maar individueel beschrijven we onze eigen geschiedenis.

Het beheer van erfgoed wordt middels decentralisatie steeds meer aan lagere overheden overgedragen. Daar zit geen extra geld of stimulans achter; het wordt deels ingegeven door bezuinigingen. Het is dan niet meer dan logisch dat mensen individueel steeds meer betrokken moeten raken bij het beheer en behoud van datgene dat zij persoonlijk van belang vinden. Wat is de waarde van het wrak van een Oost-Indiëvaarder voor het collectief dat zich Nederlander voelt? En hoe waardeert diezelfde groep de wrakken van vissersschepen in het IJsselmeer die geassocieerd kunnen worden met de afsluiting van de Zuiderzee in 1932, zoals de schepen die voor de kust van Bunschoten-Spakenburg liggen? En hoe waarderen de inwoners van deze gemeente diezelfde wrakken?

Nu nog wordt van archeologen verwacht dat zij – naast de archeologische en geschiedkundige – ook de herinnerings- en schoonheidswaarden van deze objecten bepalen (vastgelegd in de Kwaliteitsnorm van de Nederlandse Archeologie (kna). Maar hebben zij dat alleenrecht? Zijn we gebaat bij een exclusiviteit? Wie bepaalt de feitelijke waarde? Is dat niet iets wat iedereen voor zich kan bepalen? Daar waar nodig kunnen allianties worden gevormd met gelijkgestemden, maar iedereen kan vanuit zichzelf tot actie overgaan. Initiatieven kunnen worden ontplooid, mensen gemobiliseerd, geld kan worden verzameld en waarden van erfgoed kunnen worden bepaald. Daar waar die centrale overheid alleen leek te opereren, is erfgoed nu het speelveld voor allen.

Amateurarcheologen en sportduikers brengen bijvoorbeeld de scheepswrakken in het Oostvoornse Meer – onder de rook van Rotterdam – in kaart. De overheid deelt haar kennis om dit voor elkaar te krijgen. Maar er zijn ook lokale belangengroepen die protesteren tegen de roof en vernietiging van onderwatererfgoed. Zij krijgen daarbij weer de hulp van de politiek, die de handhaving aanscherpt, wetten en beleidsregels aanpast of mogelijkheden voor onderzoek creëert. Een scheepswrak wordt door wetenschappers van belang geacht voor de biodiversiteit op de Noordzee en ‘en passant’ gewaardeerd om zijn historische waarde. Dit zijn allemaal activiteiten die nu plaatsvinden. De overheid is wel aanwezig en actief, maar niet meer allesbepalend en geïsoleerd. Zij verbindt en stimuleert.

In de komende jaren zal erfgoed steeds meer vanuit de samenleving worden bepaald. De exclusiviteit wordt opgeheven. Het waarderen van erfgoed wordt steeds meer een inductief proces van waarnemingen en zintuiglijke indrukken waarbij het van belang wordt draagvlak voor jouw gevoel en naar jouw inzicht te creëren. Zo ontstaan ook de top 10, 50, 100-lijsten zoals de Canon van de Nederlandse Geschiedenis en alle andere daaruit afgeleide canons. Maar is dat erg? Nee, geen betere manier om verbonden te raken met je eigen geschiedenis dan door zelf op zoek te gaan. Geen betere manier om waarde aan je leefomgeving toe te kennen dan door er zelf voor te zorgen.

Jeroen van den Hoven -
Innovatie als moreel concept

Jeroen van den Hoven

Hoogleraar Ethiek, TU Delft

In de eenentwintigste eeuw gaat het bij innovatie niet meer als vanzelfsprekend over ‘harder, sneller, meer, leuker en makkelijker’. Het gaat steeds vaker over ‘veiliger, transparanter, duurzamer, rechtvaardiger’. De toekomst vraagt om nieuwe technologie die ons in staat stelt aan meer van onze maatschappelijke en morele verplichtingen te voldoen. Op die manier wordt innovatie een instrument voor morele én economische vooruitgang. Dat is een nieuwe manier van kijken naar innovatie: innovatie als een moreel concept.

We zien ons vaak geplaatst voor een keuze tussen meerdere verantwoordelijkheden, verplichtingen of publieke waarden – in ons persoonlijk leven en in het publieke domein. Het morele dilemma is hiervan een schoolvoorbeeld. Zo kunnen we ons bijvoorbeeld gesteld zien voor een keuze tussen milieu en duurzaamheid enerzijds en economische groei en werkgelegenheid anderzijds. Of tussen efficiency enerzijds en veiligheid op het spoor of in de haven anderzijds. Of tussen nationale veiligheid en privacy op het internet. De keuze voor het een sluit het ander uit. Het is óf, óf. Maar innovatie zou juist gericht moeten zijn op én, én.

West-Duitsland werd in het laatste kwart van de vorige eeuw gekenmerkt door politieke spanning tussen de Groenen en een gevestigde politieke orde. De spanning tussen waarden als duurzaamheid en economische groei werd in de politieke verhoudingen manifest. Omdat deze spanning maatschappelijk zeer prominent was en niet te ontkennen viel, vormde ze een directe aanleiding om te innoveren in de vorm van de ontwikkeling van duurzame technologie. Innovatie betekende hier dat de wereld met behulp van technologie zo werd veranderd dat kiezen tussen twee belangrijke waarden niet langer nodig was. Duurzaamheid en groei gaan nu samen. Duitsland is nu marktleider in Europa – en misschien wel in de wereld – op het gebied van sustainable technology. Innovatie loste een prominent maatschappelijk dilemma op.

Een ander voorbeeld. Europa werd in de laatste decennia van de vorige eeuw voor gek versleten door de VS, omdat er in de EU-zone zoveel belang werd gehecht aan privacy- en gegevensbescherming. Nu er een samenloop is van ‘big data’ en post-9-11-securitydenken en iedereen langzamerhand begint te begrijpen wat de vérstrekkende rol van ict in de eenentwintigste eeuw is, is er inmiddels ook buiten Europa veel belangstelling voor in Europa ontwikkelde Privacy Respecting Technologies en Privacy Enhancing Technologies. Die waren niet in Europa ontwikkeld zonder de spanning tussen nieuwe ict-functionaliteit en de erkenning van het belang van respect voor de persoonlijke levenssfeer. Verantwoorde innovaties veranderen de wereld op zodanige wijze dat we aan meer verplichtingen kunnen voldoen – economische groei en duurzaamheid, privacy en nationale veiligheid – dan voorheen.

Op deze wijze opgevat is innovatie niet alleen een economische motor of een nice to have, maar ook een morele verplichting. Want als je vandaag de mogelijkheid hebt om door innovatie de wereld zo te veranderen dat je morgen een dilemma kunt vermijden of aan meer verplichtingen kunt voldoen dan vandaag, dan heb je vandaag de morele plicht om te innoveren. Althans om dat te proberen, want er is geen garantie dat het altijd lukt.

Als we innovatie primair vanuit morele en maatschappelijke vraagstukken zouden benaderen, dan zouden we in een vroeg stadium van innovatie en ontwikkeling een beter beeld hebben van het programma van morele en maatschappelijke eisen en dan zouden we ook grote economische missers en maatschappelijke debacles kunnen voorkomen. In de discussie rond het elektronisch patiëntendossier (epd) en de slimme elektriciteitsmeter, die allebei strandden op een privacybezwaar in de Eerste Kamer, is vanaf het eerste begin onvoldoende rekening gehouden met maatschappelijke en morele bezwaren en overwegingen. Een écht slimme meter en een slim epd waren zo ontworpen dat deze tegenwerpingen vanuit privacygezichtspunt in het ontwerp zouden zijn meegenomen.

Een geheel nieuwe wereld – en een global market – van verantwoorde innovaties ligt aan de voeten van ondernemers als we ook leren ontwerpen en ontwikkelen voor morele en maatschappelijke vraagstukken en vroegtijdig leren denken over programma’s van morele eisen, zoals welzijn, transparantie, gelijkheid, democratie, privacy en duurzaamheid.

Sander Bais -
Evolutie als inspiratie voor innovatie

Sander Bais

Hoogleraar theoretische natuurkunde, Universiteit van Amsterdam; External professor Santa Fe Institute for Complexity; auteur van De natuurwetten, De sublieme eenvoud van relativiteit, Keerpunten en Kwanta, kwinkslagen en kwakzalvers

Beoordeeld op in het verleden behaalde resultaten is Moeder Natuur de grootste innovator aller tijden. Dus in plaats van spannende boekjes over Silicon Valley of het Bayerische Wirtschaftswunder te lezen, kunnen we ons ook afvragen wat we kunnen leren van Moeder Natuur. Innovatie in de natuur, hoe zit dat? Het onderliggende principe, de succesformule zo je wilt, is bekend: evolutie à la Darwin. Ik wil betogen dat men bij de jacht op innovatiesucces zijn voordeel kan doen met ‘de evolutionaire methode’.

Bij het woord ‘evolutie’ denken de meesten onder ons vooral aan de kreet ‘survival of the fittest’, het overleven van de best aangepaste. Met andere woorden: één element, het aspect van natuurlijke selectie, voert in onze perceptie de boventoon. Maar in de evolutietheorie staan twéé elementen centraal: het gaat om natuurlijke selectie én variatie. Variatie is in een organisme aanwezig op ten minste twee verschillende niveaus: het genetische (dna) en fenotypische (bijvoorbeeld de staart van een pauw of een andere specifiek functionele capaciteit). Variatie op het genetische niveau (mutaties) ontstaat toevallig en op geheel natuurlijke wijze. Het interessante is dat heel veel van die mutaties het fenotype van het organisme niet aantasten; de mutaties zijn neutraal. Die genotypische varianten worden, omdat ze de functionaliteit van het organisme niet aantasten, daardoor niet altijd weggeselecteerd. Ze kunnen als het ware in vreedzame co-existentie leven in de populatie.

Maar nu komt het: door neutrale mutaties komt evolutie, totaal onopzettelijk, vlak voor de deur van belangrijke vernieuwingen te staan, en ja, dan is het nog maar een kleine, onvermijdelijke stap om die deur te openen. Zonder de stabiele, neutrale mutaties zouden die vernieuwingen voor de populatie onbereikbaar worden, dat wil zeggen dat de kans op een realisatie ervan verwaarloosbaar klein is. Verbazingwekkend is de snelheid waarmee deze innovatieve machinerie werkt. De snelheid waarmee bacteriën resistent worden, bijvoorbeeld, is tekenend voor de dramatische innovatiekracht van het samenspel van mutatie en selectie. Het idee van genetische variatie, en vervolgens selectie op resultaat, ligt grappig genoeg ook ten grondslag aan het ‘genetische algoritme’, een computationele techniek waarmee je de meest uiteenlopende problemen te lijf kunt gaan.

Wat is de moraal van dit verhaal voor de bv Nederland? Natuurlijk zijn we allen allergisch voor het blindelings transplanteren van dogma’s van de ene discipline naar de andere. Dat is wetenschappelijk gezien prietpraat. Dus ik kan niet meer dan hopen dat mijn hier gepresenteerde biologie als casestudy een bron van serieuze overweging en inspiratie zal zijn. De door mij voorgestelde maatschappelijke analogie ligt voor de hand. Selectie is concurrentie en grijpt in op het macroniveau van marktpartijen, bedrijven, landen, politieke systemen. Maar de evolutie zelf wordt gedreven door veranderingen op het microniveau, in dit geval dus mensen of teams van mensen die zitten te ploeteren op de werkvloer.

Technologie- en innovatiegoeroe Brian Arthur onderstreept de verwantschap van technologische innovaties in het verleden met evolutionaire processen. In een kleine, intensief concurrerende en communicerende omgeving (zeg Silicon Valley) worden permanent kleine verbeteringen aangebracht – niet veel anders dan de neutrale mutaties waar we het over hadden. Het is de individuele menselijke drijfveer om dingen net iets anders te doen en/of te verbeteren die er uiteindelijk toe leidt dat er alleen maar iemand opstaat die die laatste stap zet. Iemand die de bestaande situatie in een ander licht ziet. Brian Arthur: ‘And then somebody did something…’ Anders gezegd: ‘A small step for one man, a giant leap for mankind.’

Zo zag Einstein het reeds bestaande werk van Lorentz en van Poincaré in een ander licht, postuleerde hij de universaliteit van de lichtsnelheid en kwam hij tot zijn verregaande nieuwe inzichten met betrekking tot de relativiteitstheorie. Toen hij eenmaal de deur geopend had, volgde de ene ontdekking na de andere. Het is geen toeval dat asml in de Eindhovense regio is ontstaan en zelf ook weer nieuwe bedrijven in zijn achtertuin genereert. Innovatiekracht in het groot is een gevolg van de immense mobiliteit onder in het systeem: een soepel draaiende motor van doorlopende kleine veranderingen, van persoonlijke mutaties, en van mensen die de kunst afkeken en besloten voor zichzelf te beginnen. Kortom, heel vaak bestaat een radicaal vernieuwende gedachte of technologie uit het anders kijken naar of het combineren van wat er al is. Daarbij speelt een blijvende verwondering een belangrijke rol: het je steeds weer afvragen waarom het zus is, en niet zo; en het gestaag uitproberen van varianten. Dat is wat je van Moeder Natuur c.q. de evolutietheorie kunt leren.

Voorspellen is moeilijk, vooral van de toekomst, zei Victor Weisskopf. Niemand heeft ooit kwantumtheorie, dna of het internet besteld. Ze kwamen op onze weg. De oplossing van het innovatieprobleem is dus het dynamisch faciliteren van een rijke voedingsbodem. Mijn conclusie is simpel en duidelijk: zorg voor maximale variatie en diversiteit in ons totale potentieel, dus qua productiecapaciteit, qua onderwijs en qua onderzoek.

Té korte lijntjes tussen overheid en het bedrijfsleven blijken zeer duur en ineffectief als het om innovatie gaat. Dat ontaardt al snel in company welfare; het is beter als bedrijven zelf hun innovatieve zaken regelen, met een overheid die dat faciliteert door zorg te dragen voor een hoogwaardig arbeidspotentieel en een adequate kennisinfrastructuur.

Variatie in ons onderwijssysteem vraagt om flexibiliteit op alle niveaus van de educatieve ladder. Behandel spijtoptanten en langstudeerders met coulantie, want bij moeilijke studies zitten de nodige ‘eggheads’ en ‘hackers’ die we nodig hebben en die in die extra tijd vaak iets uit zitten te broeden.

Diversiteit in ons onderzoekssysteem krijg je door onderzoek aan de basis te stimuleren en faciliteren. Belangrijk is daarbij om deel uit te maken van Europese en mondiale kennisnetwerken waarin wetenschappelijke en technologische kruisbestuiving voortdurend plaatsvindt. Waar niet-gelokaliseerde zwermen van denkers, dromers en doeners ‘het met elkaar doen’, daar gebeurt het, daar ligt de kiem van menige omwenteling in ons denken en onze technologie. Door deel te nemen aan die netwerken kun je als klein land toch vlak bij grote doorbraken komen – en laat het dan door een unieke samenloop van omstandigheden net zo gaan dat wíj het zijn die die ene kleine stap zetten die later een grote omwenteling zou blijken te zijn. Stel je voor!

Alex Verkade -
Money talks

Alex Verkade

Directeur van De Praktijk, onderwijs en wetenschapscommunicatie; voorzitter Discovery Festival

Stel je een toekomst voor. Een toekomst waarin vermogende bedrijven en Nederlanders hun lievelingswetenschappers grote bedragen toestoppen om onderzoek te doen dat zij zelf ook belangrijk vinden. Onderzoek waarvan hun hart vol is, en waarover donateurs gepassioneerd hun vrienden vertellen, op feestelijke diners voor mensen die graag goeddoen. Private financiering van wetenschap, via sponsoring en liefdadigheid. Belastingtechnisch handig voor de gever, en natuurlijk geweldig voor de ontvanger.

In Amerika wordt wetenschap al vaak zo gefinancierd. Er wordt hier gul gedoneerd aan wetenschappelijk onderzoek. Dat zie je bijvoorbeeld terug aan universiteitsgebouwen. In Nederland heten die gebouw 1, 2 en 3, of desnoods Kamerlingh Onnes Lab. Als ik hier in New York uit mijn raam kijk, zie ik het Benjamin and Irma J. Weiss Research Building; het Greenberg Building, en Sophie B. Fricke Hall. Sophie Fricke, meneer Greenberg en de Weissjes zijn geen beroemde wetenschappers, zoals Kamerlingh Onnes. Deze mensen hebben hun naam op het gebouw – levensgroot – gekocht. De universiteit zelf heeft de naam van de oprichter, oliebaron John D. Rockefeller. Mede dankzij weldoeners als (nog steeds) de familie Rockefeller kan hier toponderzoek worden gedaan. De universiteit kreeg in 2012 twee keer zoveel geld uit private bronnen als van de overheid.

Zo wordt veel geld gegeven voor onderzoek naar autisme. Een afwijking die vrij veel voorkomt, bij zo’n 1 procent van de bevolking, en die het leven van autistische kinderen en hun ouders ingrijpend kan beïnvloeden. Ouders doen alles voor hun kinderen; sowieso praten ze natuurlijk met artsen. En zijn ze een vermogende Amerikaan, dan nodigen ze ook eens een bekende autismeonderzoeker van een topuniversiteit uit voor een lunch. Mogen ze die onderzoeker graag, dan richten ze soms een eigen belastingvrij fonds op voor zijn onderzoek. Inmiddels wordt 35 procent van het autismeonderzoek in Amerika betaald door private donateurs.

Dat klinkt op zich mooi: mensen die het kunnen betalen, doneren vrijwillig geld aan wetenschap. Er gaat echter iets fundamenteel mis met deze American Way. Niet dat autisme geen goede bestemming is voor onderzoeksgeld. Nee, er is iets anders mis, iets subtielers. Vergelijk autisme bijvoorbeeld eens met tienerzwangerschap, een probleem dat de maatschappij ook veel geld kost, ook wetenschappelijk interessant is en de levens van betrokkenen net zo goed kan ontwrichten. De Amerikaanse overheid steekt bijna net zoveel geld in teen birth als in autisme. Maar tienerzwangerschappen komen, in tegenstelling tot het alomtegenwoordige autisme, voornamelijk voor in lagere sociale klassen. De onderklasse ontmoet elkaar niet op feestelijke fundraisers. Armere mensen hebben immers geen geld voor een luxe hobby als wetenschapsfinanciering. Grote private liefdadigheidsorganisaties zijn er dan ook niet of nauwelijks voor tienerzwangerschap.

Dat laat zien wat er mis is: money talks, waar het algemeen belang zou moeten praten. De besluitvorming over de vraag waarnaar wetenschappelijk onderzoek moet worden gedaan, komt buiten het democratische systeem te staan. Dat is niet zonder risico’s. Als wetenschap privaat gefinancierd wordt, wordt er wetenschappelijk onderzoek gedaan naar onderwerpen die de financiers belangrijk vinden en die ze begrijpen. Onderwerpen waarmee ze zich wensen te associëren. Dat is natuurlijk hun goed recht, en de bedoelingen zijn nobel. Maar het gevaar bestaat dat onderzoek naar andere onderwerpen, die bijvoorbeeld te controversieel zijn (pedofilie?), dan veel minder wordt gedaan. Bovendien kunnen arme mensen geen wetenschappelijk onderzoek financieren. Zou private financiering ook werken voor wetenschappelijk onderzoek dat voor rijke mensen oninteressant is? Of voor onderzoek dat tegen hun zakelijke belangen in gaat?

Wie betaalt, bepaalt. Dat geldt niet alleen voor privépersonen, maar ook voor bedrijven. Stel, je hebt een bedrijf dat etenswaren verkoopt, chips bijvoorbeeld. Zou je graag willen weten wat mensen onweerstaanbaar lekker vinden? Waarschijnlijk wel, en je concurrenten hier in de VS willen dat zeker. Hier wordt veel onderzoek gedaan naar craveability, naar het beantwoorden van de vraag: hoe maak je het zo moeilijk mogelijk een voedingsmiddel weer weg te leggen? En, voor het zover is, hoe zorgen we dat een consument juist ons product uit het schap pakt? Verschillende partijen doen solide wetenschappelijk onderzoek naar wat er in de hersenen van mensen gebeurt als ze een product zien: neuromarketing. Wetenschappers vinden dat een heel interessante vraag, maar zulk onderzoek is erg duur. Gelukkig zijn er grote bedrijven, zoals Coca Cola, die veel financieel belang hebben bij het antwoord op zulke vragen. Die bedrijven investeren graag in neuromarketing en daarom wordt daar veel onderzoek naar gedaan. Maar er is geen financieel belang bij onderzoek naar, bijvoorbeeld, manieren waarop je argeloze burgers kunt wapenen tegen zulke verleidingen. Ook zo kan private financiering dus tot gevolg hebben dat wetenschap, in plaats van het algemeen belang, het belang van een beperkt deel van de maatschappij – partijen met geld – dient.

Terug naar Nederland. Rijke mensen en bedrijven geven hun geld hier eerst en vooral aan de overheid. Die overheid besteedt het vervolgens aan zaken die ons allemaal aangaan – zoals wetenschap. De overheid is democratisch gekozen, waarbij elke stem, rijk of arm, evenveel waard is. Dat garandeert dat het algemeen belang vooropstaat en dat er ook wetenschappelijk onderzoek gedaan kan worden naar onderwerpen die belangrijk maar minder sexy zijn, verder van je bed staan, die vermogenden of andere subgroepen niet zo goed uitkomen. Democratie beschermt zwakkeren tegen de macht van het grote geld.

Helaas lijkt deze democratische basis aan erosie onderhevig, ten gunste van de macht van geld. Ik zag dat op een interessante bijeenkomst over wetenschapscommunicatie, op het ministerie van OCW. Het was een fijne bijeenkomst. Maar het venijn zat in de staart. Bij het afscheid kregen alle aanwezigen van de staatssecretaris een boekje: Geven voor wetenschap. Het is een informatiefolder over de belastingvoordelen van zelf geld geven aan wetenschap. Deze staatssecretaris had niet lang daarvoor, met de Amerikaanse private liefdadigheid als voorbeeld, de publieke uitgaven aan cultuur drastisch geschrapt. Een kind ziet de bui al hangen. De overheid die privépersonen stimuleert geld te geven: dat wordt bezuinigen. (Overigens is dat laatste dan weer niet zo Amerikaans. Wat men in Nederland vaak vergeet, is dat naast privépartijen ook de overheid in de VS erg veel geld in wetenschap steekt. Per inwoner drie keer zoveel als in Nederland.)

Zo wordt ook in Nederland wetenschap afhankelijker van privaat geld: liefdadigheid, sponsoring en opdrachten van bedrijven. Belastingtechnisch handig voor de gever, geweldig voor de ontvanger en daarmee onvermijdelijk. Maar een uitholling van de democratie en een stap terug voor het algemeen belang.

Willem Haverkort -
Nederland, kernfusieland

Willem Haverkort

Gepromoveerd plasmafysicus, werkzaam bij Shell

Het is haast niet voor te stellen, maar in november 1985, nog in de Koude Oorlog, tekenen Gorbatsjov en Reagan een verdrag om samen te werken aan de energiebron van de toekomst. De brandstof voor deze energiebron haal je uit water en stenen, de ‘as’ die overblijft is onschuldig heliumgas. Bij het ‘verbranden’ van water komt op deze manier gemakkelijk een miljoen keer zoveel energie vrij als bij verbranding van hetzelfde gewicht aan olie. En dat zonder uitstoot van broeikasgassen!

Deze ultieme energiebron is kernfusie, een proces waarbij lichtere atoomkernen samensmelten tot zwaardere. Het is daarmee het omgekeerde proces van dat van onze huidige kerncentrales, waarbij zware atoomkernen uiteenvallen in lichtere. Het is ook het proces waar we indirect reeds al onze energie vandaan halen. Het is namelijk de reden dat de zon schijnt.

Het gekke is dat beide naties, de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie, destijds allang beschikten over deze vorm van energie, zij het in een wat ongecontroleerde vorm. De decennia eerder ontwikkelde waterstofbom ontleent zijn vernietigende kracht aan kernfusie.

Niet lang na het testen van de eerste waterstofbom, stortte de wereld zich op het zo snel mogelijk ontwikkelen van vreedzame toepassingen van de kracht van de sterren. Na jaren van militaire geheimhouding besloten verschillende landen eens bij elkaar te buurten, om erachter te komen dat deze opdracht misschien toch niet zo eenvoudig was. De uitdaging was om een gas heter te maken dan het binnenste van de zon, en het vervolgens lang genoeg op zijn plek te houden. De Russen kwamen het eerst tot een doorbraak, door gebruik te maken van een donutvormige reactor waarin de hete brandstof zweeft met behulp van grote magneten, de tokamak. Ondanks hun voorsprong met dit ontwerp waren het de Russen die de internationale samenwerking opzochten. In een onwaarschijnlijke tijd vonden ze die met een groot deel van de wereld. Reagan en Gorbatsjov gaven het startsein voor het ontwerpen van iter, de eerste tokamak groot genoeg om daadwerkelijk energie mee op te wekken. De bouw is ondertussen al enkele jaren bezig en onder de hete Zuid-Franse zon zal over een jaar of tien een tweede zon verrijzen.

Nederland was er vrijwel vanaf het prille begin bij. Wellicht in de veronderstelling dat kernfusie snel een belangrijke rol zou gaan spelen, vestigde een onderzoeksinstituut zich in een prachtig kasteeltje op landgoed Rijnhuizen bij Nieuwegein. Jarenlang is hier zelfs een eigen kleine tokamak draaiende gehouden. Momenteel echter doen onderzoekers van dit instituut (differ) hun experimentele werk op een van de vele grote tokamaks elders in Europa. Van de Nederlandse aardgasbaten ging een tijdje een paar euro per Nederlander naar de ontwikkeling van iter. Door de huidige recessie komen alternatieve energiebronnen er nu minder goed van af. Waar ooit Nederland een voortrekkersrol speelde op het gebied van vooruitstrevende klimaatdoelstellingen, getuigt het goedkeuren van de bouw van nieuwe kolencentrales nu van een andere toekomstvisie.

Er is echter zeker ruimte voor een andere, schonere, toekomst van Nederland. We hebben bijvoorbeeld een goede uitgangspositie voor het verder ontwikkelen van kernfusie. We zijn een land dat het moet hebben van onze kenniseconomie en met relatief weinig geld kwalitatief uitstekend onderzoek doet. Natuurkundig onderzoek bijvoorbeeld. Met negen Nederlandse winnaars van de Nobelprijswinnaars voor de Natuurkunde (onder wie Gerard ’t Hooft, auteur elders in dit boek) doen we het uitzonderlijk goed. Die natuurkundige kennis en kunde kunnen we mooi te gelde maken.

Een opvolger van iter, misschien al parallel te bouwen, zou ons platteland mijns inziens allerminst misstaan. Waar het op grote schaal opwekken van zonne- en windenergie veel ruimte vraagt van ons dichtbevolkte land, hoeft een uiterst krachtige kernfusiecentrale niet meer ruimte in te nemen dan bijvoorbeeld een kolencentrale. En dat zonder uitstoot van fijnstof, kans op explosies, meltdowns, en soortgelijke risico’s. De kosten zullen fors zijn en de weg ernaar toe zal uitdagend zijn, maar de voordelen van uiteindelijk zelfvoorzienend worden in energie door middel van kernfusie zijn talrijk. Terwijl de Groningse gasvelden leeglopen, bieden we onszelf de kans om op termijn onafhankelijk te worden van fossiele brandstoffen, en daarmee onafhankelijk van de grillen van olie-exporterende landen, van instabiele regimes, van dubieuze praktijken in het buitenland. Klimaatdoelstellingen halen we lachend.

Met energie uit kernfusie ligt een economie gebaseerd op elektriciteit voor de hand. Wat zullen de steden fris ruiken, met transport en industrie die draaien op stroom. Het knetterende geluid van een motor zal definitief tot het verleden behoren. Wat zou het prachtig zijn om als Nederland waterland, water zelfs als brandstof te gebruiken! Misschien draaf ik door, maar we zouden misschien zelfs onze eeuwenlange ervaring met het pompen van water voor dit nieuwe doel kunnen inzetten. Het omhoogbrengen van het water kan dienen als opslag van de enorme hoeveelheden energie die we op termijn zullen produceren. Wanneer we het nodig hebben, winnen we de energie dan weer terug van de zwaartekracht. Lekker sparen voor de toekomst! Terwijl ze over de landsgrenzen jaloers naar ons kijken. Die slimme Nederlanders.

Stine Jensen -
Smart Art – Slimme Kunst

Stine Jensen

Filosoof en schrijver

Als het gaat om kunst en cultuur is de stemming in Nederland al enige tijd somber. Er sterft van alles af of uit. De studies Deens, Noors en Fins in Groningen worden opgeheven, en de omroep human (de grootste leverancier van filosofieprogramma’s op de radio en televisie in Nederland en ook mijn werkgever) krijgt straks geen geld meer van staatssecretaris Sander Dekker. Intussen verdwijnt het Mediafonds, de stuwende kracht achter veel prachtige documentaires. En o ja, de boekenmarkt stort in, want mensen lezen niet meer en gaan hooguit naar de bibliotheek voor een caffè latte.

Ik klom uit de mineur toen ik een lezing van de Nederlandse kunstenaar Daan Roosegaarde (1979) bijwoonde. Hij is de oprichter van Studio Roosegaarde en heeft wel een paar ideeën voor Nederland.

Een goed idee vind ik bijvoorbeeld zijn plan voor de auto. Waarom zou je een schermpje (TomTom) voor een ander scherm hangen? Je hebt toch al een interface, namelijk de voorruit? Daarop kun je van alles projecteren, bijvoorbeeld sneeuwvlokken rechtsboven als er sneeuw op komst is. Het hele Nederlandse landschap zou daarvan opknappen, want veel lelijke verkeersborden kunnen dan weg. Ook zijn ‘Smart Highway’ is vernieuwend. Je gebruikt voor de aanwijzingen op de weg, zoals de weghelftenmarkering, speciaal materiaal dat overdag oplaadt door zonlicht en ’s nachts oplicht. Het bespaart energie en ziet er cool uit. En zo rij je ook veiliger in het donker op plekken waar geen straatverlichting is.

Daan Roosegaarde heeft kunstzinnige oplossingen voor sociale en maatschappelijke problemen, waarbij de esthetiek overeind blijft en de technologie niet geschuwd word. Hij zoekt als kunstenaar de samenwerking met het bedrijfsleven, dat hij niet als zijn vijand beschouwt maar als een club mensen die hem broodnodig heeft in deze tijd.

Uit zijn verhaal volgt dat elk bedrijf minimaal één kunstenaar, filosoof of cultuurwetenschapper in dienst zou moeten hebben. Opleidingen als literatuur- en cultuurwetenschappen zijn broodnodig om de relatie tussen kunst, samenleving en technologie te blijven inspireren en duiden.

Het vrolijkste werd ik van Roosegaardes ja-maar-stoel. De ja-maar-stoel is een stoel waar iemand op moet gaan zitten die altijd beren op de weg ziet. Die krijgt dan een schokje als hij begint te klagen. Hij kan worden toegepast in vergaderingen, maar ik zie bredere mogelijkheden in de Hollandse huiskamer, mogelijkheden die gezinsverhoudingen voorgoed een nieuwe impuls geven. Het klagen zit diep in de Hollandse cultuur verankerd, en bindt weliswaar mensen die het fijn vinden om samen te klagen, maar blokkeert ook goede ideeën voor Nederland.

Met zo’n stoel zou bijvoorbeeld het sombere begin van dit stuk zijn weggelaten.

Hans Bousie -
Digitalisering in de modebranche

Hans Bousie

Advocaat in media en mode, gespecialiseerd in het recht van intellectueel eigendom en distributie

Nieuwe ontwikkelingen boezemen nogal eens angst in. Zo dacht men dat de stoomtrein de melkproductie van koeien zou verstoren en was men bang dat met de introductie van de videorecorder (en het kopieerapparaat) de film- en muziekindustrie ten dode zou zijn opgeschreven. En toch drinken we nog steeds melk en consumeren we meer muziek en film dan ooit tevoren. Een nieuwe ontwikkeling waarvan ik wérkelijk disruptieve gevolgen verwacht, is de ontwikkeling van het ‘rapid prototyping’, ook wel 3D-printen genaamd. Geïnspireerd door het initiatief van Defense Distributed, dat een bouwtekening van een pistool online zette, zodat iedereen met een 3D-printer thuis een werkend pistool kan uitprinten, stel ik me voor welk effect een 3D-printer zou kunnen hebben in de mode-industrie.

Laten we nu eens onder de loep nemen hoe het proces nu verloopt in die industrie. Alles begint met een ontwerp. De ontwerper brengt zijn ontwerp in bij een modehuis. Het modehuis besteedt de productie van het betreffende kledingstuk uit, dikwijls naar productiefaciliteiten in lagelonenlanden. Daarnaast besteedt het modehuis veel geld aan marketing. Die marketing is gericht op de consument. Daarnaast wordt ook de detaillist bewerkt om die zover te krijgen dat hij specifieke collecties inslaat. Slaat de marketing aan, dan rest het vervoer van de fabriek naar de detaillist.

Hoe zouden die processen eruit kunnen zien wanneer 3D-printen een grote vlucht zou nemen en het ook mogelijk wordt kleding te printen? Het begint nog steeds allemaal bij een ontwerp. De ontwerper staat nog steeds aan de basis van het proces. Van het ontwerp wordt een bouwtekening gemaakt, zodat letterlijk met een druk op de knop een specifiek kledingstuk kan worden uitgeprint. Is de oude stap naar het modehuis nog nodig? Ja, ik denk het wel. Muziekmaatschappijen en uitgevers bestaan, ondanks alle selfpublishing- en crowdfunding-initiatieven, tenslotte ook nog steeds om de simpele reden dat ze kunnen investeren in marketing. Dus marketing blijft nodig. Maar dan? Fabricage in een lagelonenland is niet meer de enige optie; de consument heeft immers de keuze om thuis te printen. En als de grootschalige fabricage afneemt, zal er ook minder gedistribueerd worden. Ten slotte zijn er minder detaillisten nodig, zoals we ook zien dat boekwinkels en platenzaken bij bosjes omvallen onder invloed van de effecten van digitalisering. Met andere woorden: in het hele proces zullen de fabrikant, de distributeur en de detaillist minder vanzelfsprekend worden. Dit zal een dramatische terugval betekenen in het aantal schakels, waarvan de kosten ook niet meer hoeven te worden doorberekend in het eindproduct – met als gevolg dat de kosten van dat eindproduct voortaan slechts bestaan uit de kosten van bouwtekening en printkosten.

Wanneer de ontwikkelingen rond digitalisering die we in de entertainmentindustrie hebben gezien ook op de modebranche van toepassing zullen blijken te zijn, dan zal een van de grote veranderingen in het productiemodel zijn dat de kans op piraterij ervoor zorgt dat de prijs van de bouwtekening zeer laag zal worden. Een hoge prijs brengt immers een hoog risico op kopiëren met zich mee. We zullen ongetwijfeld zien dat in eerste instantie de prijzen van de bouwtekeningen kunstmatig hoog zullen worden gehouden. Dat de modehuizen daarnaast veel geld zullen besteden aan beveiliging en aan het procederen tegen hen die illegaal kopiëren. Maar die houding, zo heeft de entertainmentindustrie inmiddels ondervonden, werkt averechts. Hoe hoger de prijs, hoe meer avers de consument zal staan tegenover het ‘oude proces’. Hoe meer beveiliging, hoe meer de modehuizen hun merken negatief zullen laden. En dus zullen er initiatieven ontstaan waarbij consumenten tegen relatief lage kosten grootschalig gebruik zullen maken van bouwtekeningen. Een Fashion-Spotify zal hoge ogen gooien.

Daarbij zal er een onderscheid komen tussen bouwprocessen. De consument zal het verlangen hebben om de gekozen bouwtekening duurzaam uit te printen. En dat zal met name het geval zijn bij kledingstukken die vaker gedragen zullen worden (jassen, schoenen, sokken, ondergoed). Maar ook zal een wens opkomen om eenmalig te kunnen printen. Dat ene jurkje dat nu 200 euro kost en dat je toch maar één keer aan wil, dat ene jurkje kun je straks voor 10 euro of nog minder uitprinten, en zo heb je voor elke gelegenheid je unieke kledingstuk, en opeens heb je ruimte in je kledingkast over. De vraag is of dit ook effect zal hebben op de verkoop van kledingkasten, een vraag waar men zich bij ikea over mag buigen.

En het oude productieproces? Dat zal niet verdwijnen. Zoals er nog steeds muziek wordt geproduceerd en in winkels verkocht, zo zullen mensen het leuk blijven vinden om te shoppen. Voor eenieder echter die een hekel heeft aan winkelen (lees de gemiddelde man) en voor eenieder die op het laatste moment verzucht: ‘Ik heb niets om aan te trekken’ (lees de gemiddelde vrouw), zal het 3D-printen een uitkomst zijn.

Rolf Hut en Michel Frijns -
Weggeven is een goed idee

Rolf Hut

Fysicus; onderzoeker watermanagement TU Delft

Michel Frijns

Filosoof; docent Coornhert Lyceum te Haarlem

Mensen met goede ideeën zijn in twee groepen in te delen: de ‘hier kan ik stinkend rijk mee worden’-groep en de ‘dit moet iedereen zien/gebruiken’-groep. De eerste groep zijn de rolmodellen van onze tijd: Jobs en Gates, de motoren van onze economie. En toch zou de tweede groep weleens een grotere bijdrage aan de economie kunnen leveren dan de eerste.

Linus Torvalds ontwikkelde, met de hulp van duizenden vrijwilligers, het gratis besturingssysteem Linux. Het was de doorbraak van de ‘open source’-filosofie. Tegenwoordig draait 95 procent van de supercomputers ter wereld en ruim 30 procent van de internetservers op Linux. Zo’n beetje alle software start-ups in Silicon Valley, die grootheden als Facebook en Twitter hebben voortgebracht, werken met opensourcesoftware zoals Linux. Zonder de gratis opensourcesoftware zouden de meeste software start-ups waarschijnlijk nooit gestart zijn. Gelukkig dus maar dat Linus niets aan Linux verdient. Hij maakte Linux ‘open source’, gratis voor iedereen. Daarmee deed hij zichzelf misschien financieel tekort, maar hij heeft de (wereld)economie een gigantische boost gegeven.

Er zijn meer producten die, wanneer gratis weggegeven, de economie helpen: het weerbericht bijvoorbeeld, of verkeersinformatie. Als voor het weerbericht betaald moest worden, zou een grote groep mensen en bedrijven de prijs te hoog vinden en dus ‘gokken’ op wat het weer doet. Als ze het gratis weerbericht hadden gehad, hadden ze een betere beslissing kunnen nemen. Dat voordeel of, economisch gezien, die extra toegevoegde waarde, loopt de Nederlandse economie mis wanneer het weerbericht niet gratis is. Zo baalden de buitenschilders van mijn buurman van de week enorm toen het onverwachts ging regenen: ze konden een groot deel van het werk opnieuw doen. Zonder gratis weerbericht zouden de schilders zelf naar de wolken moeten kijken en veel vaker balen, of moeten betalen. In beide gevallen zou de prijs van een buitenschilder omhooggaan. Het gratis weggeven van het waardevolle weerbericht door het knmi geeft de Nederlandse economie dus een boost, zoals Linux dat wereldwijd doet. Die economische boost levert extra belastinginkomsten op voor de overheid. Je zou kunnen zeggen dat het knmi zichzelf betaalt uit de belasting die geïnd wordt op de waarde die die voorspellingen van het knmi hebben. Maar wat maakt weerberichten dan zo anders dan ‘gewone’ producten zoals chips en iPods, dat het economisch beter is om ze gratis weg te geven? Antwoord: het (simpele) feit dat het om digitale informatie gaat.

Boeken leen je uit en hoop je op een gegeven moment weer terug te krijgen. Maar als je een databestand wil uitlenen, dan mail je dat toch even? Als je iemand een kopie van software of andere digitale gegevens geeft, ben je je eigen versie niet kwijt. In economisch jargon kan je stellen dat de marginale kosten van dataproducten gelijk zijn aan nul. Oftewel: als je een bestand al hebt en je wil nog een tweede versie van dat bestand maken, zijn de extra kosten voor dat tweede bestand nul (kosten voor opslag daargelaten). De klassieke markttheorie kan daar niet mee omgaan: die is, zoals wiskundigen zeggen, niet gedefinieerd voor het punt waar de marginale kosten (bijna) nul zijn.

Neem bijvoorbeeld het volgende gedachtenexperiment. Stel, ik woon in een land zonder wetten, maar met internet en heb een stuk data gemaakt, bijvoorbeeld een (klassiek) muziekalbum. Ik wil het graag verkopen, dus ik bied het aan op internet. Ik verkoop het aan een koper voor 9 euro. Deze koper geniet ervan, maar ziet daarna dat ik het album nog steeds aanbied. Hij besluit om een kopie van mijn album óók aan te bieden, en wel voor 5 euro. Kan hij er mooi aan verdienen, terwijl hij kan blijven genieten van het album. En aangezien we hetzelfde album aanbieden, moet ik wel mee in prijs zakken. Mocht een derde die het album voor 5 euro gekocht heeft het weer voor minder aanbieden, dan moet ik weer mee zakken in prijs. Uiteindelijk zal de prijs naar nul gaan. En het kan nog erger. Wat als de eerste koper denkt: ‘mooie muziek, dat moet iedereen horen’ en het gratis op internet zet? Dan kan iedereen gratis van mijn mooie muziek genieten! Daar word ik een blije artiest van, maar aan de andere kant kan ik zonder albumverkoop nooit de kosten van mijn gehuurde piano betalen.

Kortom, er is dus een nieuwe theorie voor digitale producten nodig.

Economisch geldt dat:

een product alleen wordt gemaakt als de producent zijn vaste en variabele kosten kan terugverdienen;

overgelaten aan de vrije markt, de prijs van digitale producten zo goed als nul is. Een product met een prijs van nul verkopen, daar beginnen alleen filantropen aan.

Toch kunnen we drie categorieën definiëren waarin digitale producten wel succesvol verkocht kunnen worden:

wanneer er één klant is, of een groep klanten, die bereid is de volledige kosten op te hoesten; denk hierbij aan een marktonderzoek gedaan in opdracht van een lokale winkeliersvereniging;

wanneer de prijs kunstmatig hoog wordt gehouden, bijvoorbeeld door wetgeving tegen kopiëren of digitale kopiebeveiliging, zoals gebruikelijk is bij games, films en muziekbestanden;

wanneer de maker gecompenseerd wordt voor zijn vaste kosten door de overheid of door donaties, zoals het eerder genoemde knmi, dat het weerbericht beschikbaar stelt, of het Linux-project, waarbij mensen vrijwillig gezamenlijk een gratis product gemaakt hebben.

Grote vraag voor overheden in de digitale tijd is: wat trekken we naar ons toe (het weerbericht) en wat laten we aan de markt over? Belangrijke overweging daarbij is de vraag: hoeveel mensen en/of bedrijven hebben baat bij het (gratis) gebruik van data? Een voorbeeld: een lokaal café kan een onderzoeksbureau marktonderzoek laten doen. De resultaten daarvan delen met zijn conculega’s op hetzelfde plein zou niet slim zijn: het risico bestaat dat vervolgens alle cafés hetzelfde onderzoek laten uitvoeren en allemaal betalen voor dezelfde resultaten. Maar wanneer de overheid dat onderzoek naar zich toe zou trekken en algemeen beschikbaar zou maken, dan kunnen alle cafés daar hun voordeel mee doen. De hoop is natuurlijk dat de extra omzet van de cafés tot zoveel meer extra belasting leidt dat het onderzoek daarmee terugverdiend kan worden. Economisch gezien gaat deze denkwijze altijd op: vanuit economisch oogpunt is het dus beter als digitale gegevens door de overheid verzameld worden en centraal verspreid.

Gelukkig is economie niet alles. Nieuws, als data verzameld door journalisten, is ook digitale informatie. Economisch zou het efficiënter zijn wanneer alle redacties van nu.nl, de Volkskrant, NRC Handelsblad, etc. samengevoegd zouden worden tot één kanaal dat alle nodige informatie verschaft. Er zijn echter niet-economische overwegingen om af te zien van zo’n model. Iets met democratische waarden en vrijheid.

De kunst is dus voor de overheid om af te wegen welke informatiestromen zij het best kan beheren. Daarbij zal macro-economisch belang altijd in de richting van een grotere rol voor de overheid wijzen. Hoe het macro-economische belang afgewogen wordt tegen andere belangen is een sterk politieke keuze. Zo verwachten wij dat een socialistische partij baanbehoud zal verkiezen boven hogere economische efficiëntie en dus voorstander is van subsidies aan lokale kranten en radiostations. Deze subsidie helpt te voorkomen dat lokale kranten en radiostations overgenomen worden door landelijke organisaties die economisch efficiënter zijn maar netto minder werknemers hebben. Voor liberale partijen zou de bovenstaande uiteenzetting reden kunnen zijn om, in het kader van de economische efficiëntie, de belastingaangiftes van iedereen te delen met marketingbureaus, zodat marketingbureaus geen dure enquêtes meer hoeven te houden. Deze economische efficiëntie gaat ten koste van een stuk privacy. Het zou politieke partijen sieren om deze afwegingen en de keuzes daarin expliciet op te nemen in hun partijprogramma’s. Over welke politieke partij we het ook hebben, de vergaande digitalisering van de samenleving noodzaakt de overheid om haar takenpakket grondig te herevalueren.

Jan van Hooff -
Het dichten van de kloof

Jan van Hooff

Emeritus hoogleraar gedragsbiologie; primatoloog, opgegroeid in Burgers’ Zoo

De Franse filosoof René Descartes heeft het in de zeventiende eeuw het duidelijkst gezegd: er is een wezenlijk verschil tussen mens en dier. Het dier is een instinctautomaat, die gedreven wordt door impulsen. De mens is een rationeel wezen, dat in wilsvrijheid zijn gedrag ontwerpt. Met zijn ratio (rede, verstand) beheerst hij zijn dierlijk-lichamelijk functioneren. O, zeker, dieren reageren op pijnprikkels, maar… ze lijden geen pijn. Dat is voorbehouden aan de vergeestelijkte, zelfbewuste mens. Dus had Descartes er ook geen probleem mee om vivisectie te plegen op onverdoofde dieren. Bovendien, die zijn toch geschapen om door de mens gebruikt te worden? Ja toch? (Ook al stribbelen ze soms behoorlijk tegen en pesten ze ons, bijvoorbeeld, met de pest.)

Wij exploiteren andere levensvormen; wij moeten wel – zoals trouwens alle dieren. Ze zijn afhankelijk van andere levende wezens, of dat nu microben, schimmels, planten of andere dieren zijn. Die relaties variëren van symbiose, waarbij beide partijen vruchten plukken van de onderlinge afhankelijkheid, via commensalisme, waarbij de één profiteert van de ander zonder die ander te schaden, tot parasitisme, waarbij de ene soort de andere rücksichtslos uitbuit. De meest extreme vorm van dat laatste is de roofdier-prooirelatie.

Wij mensen zijn van oudsher succesvolle roofdieren. Van eenvoudige jagers-verzamelaars werden we tot geïndustrialiseerde slachters met megastallen en plofkippen. We exploiteren dieren voor voedsel, maar ook voor allerlei producten en diensten.

De oude animistische samenlevingen zagen dieren en natuurverschijnselen als bedoelende wezens, die konden terugslaan als hun iets werd aangedaan. Daarom moesten ze tevreden worden gesteld met offers. Ze verlangden dus een respectvolle behandeling, met andere woorden: de natuur maakte aanspraak op morele verplichtingen van de mens.

Dat de mens zich de wereld zo vermenselijkt kon voorstellen, was een vrucht van zijn recente evolutie. Hij had belangrijke vermogens ontwikkeld, zoals zelfbewustzijn, en het vermogen om zich de mentale wereld van zijn soortgenoten voor te stellen en zich daarin in te leven. Die eigenschappen kwamen tot ontwikkeling in samenhang met zijn toenemende vermogen tot sociale samenwerking. Tegelijk ontwikkelden zich de morele emoties: de verplichting het directe eigenbelang ondergeschikt te maken aan het belang van anderen en van de gemeenschap. Dat gold ten opzichte van soortgenoten met wie hij zich in onderlinge afhankelijkheid verbonden voelde: in de eerste plaats zijn verwanten, dan zijn stam, zijn natie, enz. Wie daar niet toe behoorde kon algauw een vijand worden, die je mocht uitbuiten (slavernij) of kon uitroeien (stammenkrijg en genocide). Maar hij voelde die verplichting ook jegens de dieren en de bosgeesten, met wie hij een levensgemeenschap vormde.

Zijn morele dienstbaarheid heeft de mens geen windeieren gelegd. Ze is de voorwaarde voor de intensieve samenwerking waaraan wij de stormachtige ontwikkeling van onze cultuur te danken hebben. De mens kreeg de natuur meer en meer onder controle, en de balans van de wederzijdse afhankelijkheid verschoof steeds meer in zijn voordeel. Dieren werden van mee- en tegenspelende subjecten steeds meer tot objecten, die bruikbaar waren (plofkippen, zo snel mogelijk groeiende vleesbobbels) of schadelijk (die verdomde ratten). En door ze als anders te zien, als niet van onze soort, werd het ook gemakkelijker om ze uit te buiten zonder daarin gehinderd te worden door morele wroeging. Dat geldt evenzeer in onze menselijke verhoudingen: door anderen als verschillend te zien, wordt het makkelijker hen te onderdrukken, tot slaaf te maken en hun rechten te ontzeggen; racistische discriminatie ontneemt ‘die ander’ uiteindelijk zelfs zijn bestaansrecht, met pogroms en genocide als uiterste gevolg. Zo worden eventuele morele bekommernissen over hoe wij met dieren omgaan op comfortabele wijze uit de wereld geholpen door de speciesistische aanname van een fundamenteel mens-dierverschil (althans in de meeste culturen, want de hindoeïstische veganist zit er nog steeds mee). Toch kruipt ook bij de westerse mens het oude emotionele bloed af en toe waar de rationaliteit het niet zou willen laten gaan. Tegenover de ‘verdinging’ van het dier staat in onze geürbaniseerde samenleving namelijk de extreme, bijna ‘verkindsende’ vermenselijking van het huisdier. Zo zitten we in een haast schizofreen contrast: het schoothondje tegenover het kistkalf.

Ook in de westerse wetenschap en filosofie vond de ‘vervreemding’ van het dier plaats. Dat begon met Descartes en de opkomst van de moderne natuurwetenschap. De historicus en wiskundige Eduard Dijksterhuis had het al in 1950 over de wetenschap als demystificatie van de natuur in zijn De mechanisering van het wereldbeeld. Dit zien we ook in de biologische gedragswetenschappen, waar tot voor kort het behaviorisme overheerste. Dat vond uitspraken over de belevingswereld van dieren principieel onmogelijk. De wetenschap moest zich noodzakelijk beperken tot het waarneembare optreden van gedrag en tot de meetbare invloeden die de gedragingen bepalen. Sommigen gingen zover om zelfs het bestaan van emoties en andere subjectieve en mentale verschijnselen bij dieren te ontkennen.

Dat verandert de laatste tijd sterk. De wetenschappen die het functioneren van het brein, de kenvermogens en informatie verwerkende vermogens en de sociaal-emotionele achtergronden van het gedrag bestuderen bij mens en dier, die wetenschappen laten zien dat er eerder sprake is van graduele verschillen dan van een fundamentele kloof (tja, wat is fundamenteel?). Zo zien we bij sommige soorten een schemerend zelfbewustzijn, cognitieve vermogens en vormen van intelligentie, emoties (ook morele), impulsbeheersing (een voorwaarde voor moreel gedrag) en dergelijke. Allemaal eigenschappen die veelal als uniek voor ‘de mens’ werden beschouwd. Ook onderkennen we bij de mens trekken die oeroud zijn en onze evolutionaire continuïteit met andere soorten laten zien.

Dit brengt een paradigmatische verandering teweeg in ons denken over de relatie van de mens met de andere wezens op deze planeet. Het besef dat we meer op elkaar lijken dan we wilden geloven, kan opnieuw het morele besef wakker roepen dat wij alleen in afhankelijkheid van elkaar en in lotsverbondenheid met de natuur, in al haar diversiteit, duurzaam verder kunnen. Kortom, dat wij een morele verantwoordelijkheid erkennen voor een respectvolle co-existentie… voor nog eens een miljoen jaar. In ons land zien we die ontwikkeling zelfs weerspiegeld in het politieke debat.

Jaap Spreeuwenberg en Rindert de Groot -
Private steden en guerrilla-stadstuiniers

Jaap Spreeuwenberg

Sociaal ondernemer; oprichter Coolpolitics; medeoprichter Kennisbureau Maatschappelijk Initiatief

Rindert de Groot

Auteur; lid van de Worldconnectors; medeoprichter Kennisbureau Maatschappelijk Initiatief

Guatemala, Januari 2013. 11 kilometer ten zuiden van het historische centrum van Guatemala City drinken bewoners onder rode paraplu’s hun cappuccino. De winkelpuien doen een beetje denken aan Andalusië in Spanje. Het 14 hectare tellende Paseo Cayala bestaat uit appartementen in ruim bemeten groene parken, high-end boetieks, nachtclubs en restaurants voor entertainment en een kerk ter versterking van de spirituele mens. Paseo Cayala is schoon, ruim opgezet en veilig. De stad is een verademing vergeleken met de rest van het land, waar files, vervuiling, corruptie en misdaad welig tieren. Daarom is, hoewel de goedkoopste appartementen ruim zeventig gemiddelde Guatemalteekse jaarsalarissen kosten, de belangstelling toch groot. Je kunt er veilig over straat, er is genoeg te beleven en de bewoners besturen zichzelf. Hoewel Paseo Cayala onder de Guatemalteekse wetgeving valt, is het de Vereniging van Eigenaren die de lakens uitdeelt. Als de politie de stad in wil, heeft ze een search warrant nodig en dient ze zich eerst bij de private beveiligingsmedewerkers aan te melden. Paseo Cayala valt namelijk niet onder de openbare ruimte. Al het land is van de Cayala Management Group waar de bewoners hun appartementen en huizen van hebben gekocht.

In het naburige Honduras gaat men een stapje verder. Waar het in Guatemala in zekere zin nog gaat om burgers die geholpen door een bedrijf het heft in eigen handen nemen en hun eigen ideale maatschappij proberen te bouwen, zullen hier Amerikaanse projectontwikkelaars drie private steden bouwen – en besturen. De Speciale Administratieve Zones zullen zelf wetten uitschrijven, die door een private politiemacht worden gehandhaafd, en hebben het recht belasting te heffen. Door middel van deze zones probeert Honduras het succes van stadstaten als Hongkong en Singapore in Midden-Amerika te kopiëren. De stadswetgeving zal nog steeds moeten voldoen aan internationale wetgeving, maar volgens de Hondurese overheid krijgen de private steden volledige autonomie, behalve op het gebied van defensie, nationale verkiezingen, buitenlandse politiek en het verstrekken van identiteitsdocumenten.

Private steden komen natuurlijk niet uit de lucht vallen. Gated community’s bestaan al langer. Dat zijn over het algemeen ommuurde woningenblokken met uniforme woningen en beperkte toegang. Expats in bijvoorbeeld de olie-industrie in Saoedi-Arabië woonden allang in dergelijke complexen, en in de jaren negentig maakten ze opgang in de Verenigde Staten. Daar leeft inmiddels 12 procent van de bevolking in een gated community. Ook in Zuid-Afrika woont een groot deel van de blanke bevolking in gated community’s: sommige steden bestaan uit een aaneenschakeling van zulke wijken.

In het algemeen zijn deze gemeenschappen te vinden in landen met grote verschillen tussen rijk en arm, een hoge criminaliteit en een kleine bevolkingsgroep die het zich kan veroorloven zich van de rest van de samenleving af te sluiten.

Ook in Nederland komen de eerste gated community’s tot stand. In Lelystad en Dronten is het mogelijk te wonen in een mooie ruime woning die direct aan de golfbaan is gelegen. Nieuwe wijken hebben soms slechts één toegangsweg – nog wel publiek – en zijn door water omsloten. De meeste echte gated community’s zijn op kleinschalige locaties aan de rand van steden in de Randstad te vinden. Het is gemakkelijk je voor te stellen wat er aantrekkelijk aan is. Veel groen en een eigen tuin zijn de belangrijkste wensen van de Nederlandse woningzoeker, maar deze zijn binnen de Randstad slecht te vinden, of onbetaalbaar. En niet iedereen die in de Randstad wil wonen, voelt de behoefte aan een Turkse groentewinkel of hangende scooterjongeren om de hoek.

Ondertussen is er in onze eigen buurt in Amsterdam, De Baarsjes, iets heel anders aan de hand. Beide auteurs wonen in wat enkele jaren geleden als prachtwijk, krachtwijk of Vogelaarbuurt werd aangeduid. Hier is geen ruimte om nieuwe wijken te bouwen. De woningmarkt is ingestort, de bouwsector ligt stil, maar de criminaliteitscijfers dalen (of daar een verband tussen is, valt buiten het bestek van deze bijdrage). Om de hoek hebben bewoners zich een braakliggend terrein toegeëigend. Op miniperceeltjes van een vierkante meter kweken ze tomaten, kruiden en groenten. Rondom het Mercatorplein verschijnen nieuwe hippe cafés en restaurants nadat buurtbewoners enkele jaren geleden een shabby horecatent opkochten en het eerste hippe café Cook openden. In portieken zijn little free libraries te vinden: bewoners maken kleine stallingen waar ze hun boeken plaatsen. Wie wil mag er een lenen, en als je boeken overhebt kan je ook je eigen boeken toevoegen.

Het sympathieke aan deze initiatieven is dat ze kleinschalig zijn, lowtech en makkelijk te kopiëren. In een vecht-of-vluchtrespons kiezen bewoners ervoor om niet te vluchten naar private steden of gated community’s, maar de handen ineen te slaan en zelf iets van hun buurt te maken. Initiatieven om producten te delen, zoals Peerby of Thuisafgehaald, trekken dit in relatief simpele vorm online en bieden mensen de mogelijkheid van een buurman een boormachine te lenen of om de hoek een lekkere zelfgekookte maaltijd af te halen. Daken en balkons in steden veranderen in kleine ‘urban farms’. In Londen worden bloemen en planten in de openbare ruimte geplant onder de noemer ‘guerrilla gardening’ en in Zuid-Amerika proberen burgers publieke ruimte op drugsbendes terug te veroveren door in het park te gaan schaken.

Waar ooit de overheid het monopolie had op het inrichten en onderhouden van de openbare ruimte, lijken nu burgers het heft in handen te willen nemen.

De politieke variant hiervan is te vinden in het inmiddels doodgebloede Occupy. Misschien klopte het niet dat deze beweging verandering van het systeem eiste. Misschien was het systeem toch te taai en komen de achterliggende ideeën nu in meer aansprekende vorm tot uiting in concrete initiatieven. In Mexico eigenen burgers in de zuidelijke staat Chiapas zich de publieke ruimte toe onder het motto ‘Para todos todo, para nosotros nada’, ofwel ‘voor iedereen alles, en voor ons niets’. Burgers moeten elkaar helpen.

De Chiapas doen dat door middel van een libertair-socialistische, anarchistische afscheidingsbeweging. In Paseo Cayala zoekt men zijn heil in private steden. In Honduras privatiseren Amerikaanse bedrijven de publieke ruimte juist in antwoord op dezelfde problemen, zoals corruptie en criminaliteit, waar ook de Chiapas tegen strijden. Ondertussen proberen burgers overal ter wereld zoekend en tastend een tussenvorm te vinden die ruimte laat voor een rol van de overheid, marktprincipes respecteert maar sociale doelstellingen vooropstelt. De strijd om een nieuwe invulling van de openbare ruimte leidt op onverwachte plekken tot verrassende innovaties. Trend en tegentrend zullen niet alleen in ons land, maar overal ter wereld de inrichting van de openbare ruimte veranderen.

Koert van Mensvoort -
Nederstad

Koert van Mensvoort

Kunstenaar; filosoof; auteur van Next Nature: Nature Changes Along With Us

Onlangs publiceerde nasa een satellietfoto van de aarde bij nacht. De planeet is helemaal donker; alleen de plekken met aanzienlijke menselijke activiteit zijn zichtbaar vanwege de aanwezige elektrische verlichting. De foto, die te bekijken is via Google Earth, geeft ons een heel ander perspectief op de aarde, en in het bijzonder op ons eigen land.

Zoals verwacht lichten de grote steden van de wereld helder op: New York, Moskou, Buenos Aires, Parijs en Seoul zijn duidelijke stippen op de kaart. De enige plek waar, afgezien van kustlijnen, een natuurlijk element zichtbaar wordt is de Egyptische Nijldelta, die zich helder aftekent in de donkerte van de Sahara. Opvallend is ook het verschil tussen Noord- en Zuid-Korea, waarbij het verlichte zuiden als dag en nacht afsteekt tegen het vrijwel duistere noorden. Maar de meest bijzondere ontdekking op de nachtopname van de aarde doe je wanneer je op zoek gaat naar het grootste aaneengesloten oplichtende gebied op de foto.

Dit blijkt een geheel onbekende megacity te zijn: Nederstad.

Waar de bekende wereldsteden helder oplichten in de donkerte die ze omringt, vormt Nederland, overigens samen met delen van België en het Ruhrgebied, één enorme lichtgevende vlek. Groter dan London, groter dan New York, ja zelfs groter dan Istanbul, Shanghai of welke miljoenenstad waar dan ook ter wereld. Terwijl Mumbai 12 miljoen inwoners heeft, Tokio 9 miljoen en New York 8 miljoen, heeft Nederstad er ruim 16 miljoen, en meer dan 30 miljoen als je de Duitse en Belgische buitenwijken meetelt.

De satellietfoto van de aarde bij nacht leert ons dat we ons land, vanuit het perspectief van een geglobaliseerde wereld, niet meer als land moeten zien, maar als megacity. Waarom is dit belangrijk? Wel, hierom: over een stad denk je heel anders na dan over een land. Terwijl bij een land de nadruk ligt op soevereiniteit, waardoor je nog kunt denken dat de grenzen dicht moeten en je met niemand iets te maken hebt, heb je bij een stad een veel opener beeld. Een stad kan een duidelijk eigen identiteit hebben, maar staat als vanzelfsprekend ook altijd in relatie met een groter geheel. Mensen bewegen zich in en uit. Er is een vanzelfsprekende verbintenis met het achterland, waarmee allerlei goederen worden uitgewisseld. Een stad kan eigen wetten hebben, maar hoeft niet alles zelf te bepalen. En dan is er nog de vergelijking met de, al dan niet concurrerende, megasteden elders in de wereld. Gebeurt het in Los Angeles? Was u onder de indruk van Shanghai? Welnu: Nederstad is veel groter en dynamischer!

Hoewel we het, waarschijnlijk om historische redenen, in onze alledaagse beleving nog niet zo duidelijk voelen, toont de satellietfoto dat we feitelijk in een gigantische stad binnen Europa wonen. Nederstad is geen fictie. De satellietfoto bewijst zijn bestaan. Het idee moet alleen nog landen in onze hoofden, daarna zal alles anders zijn. Wat wij vandaag – in onze achterhaalde naïveteit – nog steden noemen, zijn eigenlijk wijken: Amsterdam is een pittoreske buurt, Rotterdam is een arbeiderswijk. Zeeland, Friesland en Groningen zijn prachtige parkwijken. Het groene hart is ons Central Park. Maastricht, maar eigenlijk ook Brussel en Keulen, zijn de bruisende buitenwijken van Nederstad.

We kunnen voorgoed ophouden onszelf als een klein kikkerland te zien in een grote boze wereld. We zijn inwoners van Nederstad. Een stad waar iedereen naar kijkt. Een stad om trots op te zijn. Niet alleen de grootste, maar misschien ook wel de beste stad van de wereld.

Bas Haring -
Er is geen houvast

Bas Haring

Filosoof; bijzonder hoogleraar aan de Universiteit Leiden

Welk idee heeft Nederland het meest veranderd? Een vreemde vraag eigenlijk, gezien dat woord ‘Nederland’. Dat woord suggereert dat de vraag ‘Welk idee heeft Oostenrijk het meest veranderd?’ een ander antwoord verlangt. Als ik een op Nederland gericht antwoord zou moeten geven, dan kom ik óf op iets ‘waterigs’ – iets met dijken, sluizen of polders; óf op de uitspraak van Máxima dat dé Nederlander niet bestaat. Een verstandig idee van Máxima. Maar laat ik de vraag anders interpreteren en het woord ‘Nederland’ gewoon overslaan: ‘Welk idee heeft het meest veranderd?’ Daar kan ik tenminste wat mee.

Eén idee steekt er wat mij betreft met kop en schouders bovenuit, en dat is het idee dat er geen houvast is. Letterlijk en figuurlijk. Tot ruim honderd jaar geleden waren veel fysici ervan overtuigd dat er zoiets bestond als ‘ether’: een allesdoordringend materiaal dat overal is en dat stilstaat. Planeten zouden ‘rondzwemmen’ in de ether. De aard van dat etherspul doet nu niet zo ter zake, maar het idee van ether past goed bij onze intuïtie.

Toen ik klein was, vroeg ik me weleens af hoe snel ik nou écht bewoog wanneer ik naar school liep. Ik liep weliswaar met zo’n vijf kilometer per uur over het aardoppervlak; dat aardoppervlak draait zelf ook, wist ik – met zo’n duizend kilometer per uur rond zijn as. En in zijn geheel draait de aarde met een snelheid van ruim honderdduizend kilometer per uur weer om de zon. De zon draait natuurlijk ook ergens om. En dat waar de zon om draait, draait vast ook. Wat is nu mijn échte snelheid als ik wandel? vroeg ik mij af. Mijn uiteindelijke ‘objectieve’ snelheid?

Zo’n snelheid bestaat er niet, is duidelijk geworden. En er is niet zoiets als een ether: een rooster dat over ons universum heen gelegd zou zijn en ten opzichte waarvan alles een positie heeft en zich beweegt. Zaken hebben slechts een snelheid en een positie ten opzichte van elkaar.

Ik vind dit een diep inzicht dat enerzijds tegenintuïtief is en dat anderzijds heel algemeen geïnterpreteerd kan worden. Er is geen vast punt in ons universum waar we ons aan vast kunnen houden en waarop we zaken kunnen funderen. In algemene zin ontbreken zulke vaste punten vaker: er is – volgens wetenschapsfilosoof Karl Popper – ook geen vaste grond waarop we wetenschappelijke kennis kunnen funderen. De kennis die we hebben is eerder gefundeerd op heipalen in een moeras: nergens vaste grond.

Het is misschien nogal een stap van dit soort wetenschappelijke bespiegelingen naar het alledaagse begrip ‘houvast’, maar ik denk dat je die stap kunt zetten. Dat ik toen ik jong was de intuïtie had dat er wél zoiets bestond als vastigheid in het universum zegt niet zozeer iets over dat universum, als wel over mij. En over al die anderen met diezelfde intuïtie of misschien wel hoop.

Er is geen houvast. Er is geen vast of absoluut referentiekader ten opzichte waarvan u zich verhoudt. Dat is misschien vreemd of zelfs beangstigend, maar het is ook bevrijdend. Er is niets waar u zich aan vast kunt houden, maar desalniettemin houdt u het toch al een tijdje vol. Blijkbaar is die houvast helemaal niet nodig. En dat bevrijdt.

Kim Putters -
Epiloog

Kim Putters

Directeur Sociaal Cultureel Planbureau; oud-lid en ondervoorzitter van de Eerste Kamer (2003-2013); bijzonder hoogleraar beleid en sturing van de zorg in een veranderende verzorgingsstaat, Erasmus Universiteit Rotterdam

Nederland zit vol ideeën, innovatie en creativiteit. Dat bewijst dit boek maar weer. De bijdragen laten stuk voor stuk zien dat ieder op zijn of haar eigen manier zoekt naar ideeën en antwoorden op grote en kleinere vragen: een idee voor een wetenschappelijk probleem, een kunstwerk dat iemand aanzet tot verwondering over een onderdeel van onze samenleving, een beleidsplan dat bedacht is in de hoop onze samenleving een klein stukje beter te maken. Vernieuwing zit in kleine en grote dingen, maar veelal ook in het onverwachte. Voor dat laatste moeten we de samenleving ruimte geven, al is de overheid daarin niet altijd een lichtend voorbeeld. In dit boek opent zich een waaier van ideeën die, in grove schetsen en dikke klodders verf (minder dan duizend woorden per idee!), de geschiedenis én toekomst van Nederland beschrijven op sociaal, wetenschappelijk en cultureel terrein, terwijl er en passant vele relevante suggesties gedaan worden voor te voeren beleid. Die ideeën bieden de ruimte om creatief en innovatief naar de toekomst van Nederland te kijken. Sommige ideeën zijn oud, sommige zijn nieuw en provocerend. Sommige ideeën zijn praktisch, sommige ideeën kwamen of komen voort uit pessimisme. Sommige ideeën vragen om actie van de overheid, maar vaak ook zijn ze een oproep aan ondernemers en de samenleving.

Charles Dickens begint zijn A Tale of Two Cities met de woorden ‘It was the best of times, it was the worst of times’. Die uitspraak ademt ruimte voor positivisme zowel als voor een gezonde dosis conservatief wantrouwen. Nederland in ideeën doet me hieraan denken. Wat het boek interessant maakt, is dat nagenoeg alle essays een suggestie of verlangen bevatten in hun voorstel voor hoe het beter kan. Daarin schuilt optimisme in tijden van crisis. Nederland in ideeën schetst namelijk een perspectief op nieuwe verhoudingen tussen generaties, op anders denken over economische groei en over kostenbeheersing. Het besef groeit dat het moet gaan om duurzame ontwikkeling en welbevinden. Het welzijn van de Nederlandse burger vraagt om een visie op de kwaliteit van leven, op welbevinden en daarmee op de kwaliteit van onze samenleving. Daar is wel lef voor nodig. Oude instituties worden hervormd, belangen worden nationaal en internationaal in toenemende mate gedeeld en rechten staan ter discussie. Dat roept veel onzekerheid op, maar ook kansen voor vernieuwing. Die kansen liggen in het verbinden van arbeid en zorg, van onderwijs en zekerheid. Dat vraagt een flinke omslag in ons denken en handelen. Laat ik een voorbeeld nemen dat mij na aan het hart ligt en al eerder in dit boek is behandeld: de ouderenzorg.

De discussies in de ouderenzorg worden al jaren beheerst door ‘exploderende’ zorgkosten. De vergrijzing wordt geschilderd als een ‘dreigende tsunami’ van kostenposten. Dat is opmerkelijk als we beseffen dat we de uitgaven aan kinderopvang als ondersteuning zien van jonge mensen die willen en moeten werken en de aanleg van wegen als een investering in economisch herstel. Zorg en ondersteuning voor ouderen is ook een investering – in welbevinden en in de kwaliteit van de samenleving. Zolang ouderenzorg echter louter als kostenpost wordt gezien, blijven we hangen in de negatieve spiraal van budgetbeperkingen, bijstellingen van de indicatiestelling en het ‘afknijpen’ op de prijs in de aanbesteding. Er is dus een omslag nodig in het denken over de ouderenzorg, van kostenpost naar investeringsbranche. Die omslag biedt ruimte om over nieuwe oplossingen na te denken. Het sparen voor de zorg op de oude dag is volkomen normaal als je weet dat er met grote mate van waarschijnlijkheid een moment komt waarop je hulpbehoevend raakt. Sparen voor die oudedagzorg is dan een investering in een gezonde leefsituatie in de toekomst. Dat maakt het vervolgens ook interessanter voor ondernemers om te voorzien in de bredere behoeften van ouderen op het gebied van zorg, wonen, recreatie en mobiliteit. In wijkcentra en dorpspunten hoeven immers niet alleen zorginstellingen en ‘tafeltje-dek-je’ te participeren, maar kunnen ook banken, klusjesdiensten en tuinbedrijven een rol spelen. De ondersteuning van ouderen wordt zo onderdeel van het normale leven in plaats van alleen het vangnet voor kwetsbare mensen te zijn. Deze omslag in het denken maakt niet alleen betrokkenheid van ondernemers interessant. Het maakt het ook een stuk leuker en hipper om je buurvrouw een handje te helpen.

Creatieve oplossingen voor grote maatschappelijke vragen, zoals in het voorbeeld van de ouderenzorg, worden gevonden door het nieuwe denken over welbevinden en de kwaliteit van onze samenleving. De grenzen aan de groei dwingen ons daar enerzijds toe, maar de mogelijkheden zijn anderzijds ook onbegrensd door nieuwe technologie, communicatiemiddelen en social media. Het leidt tot meer aandacht voor lokale en soms kleine eenvoudige oplossingen, dichtbij in de buurt of in de wijk, maar ook tot een noodzaak om op supranationaal niveau samen te werken voor een andere economie, een beter klimaat, minder voedseltekorten en kleinere gezondheids- en inkomensverschillen. Het navelstaren op nationaal niveau wordt zo ingehaald door de wijk en door de wereld.

Vernieuwing start dus bij een goed idee. En dat goede idee, dat staat in dit boek.

Dit eBook is voorzien van een watermerk met identificatiecode : UhEKRQQVUgIHZlE4BDZabg4yXXEKQwVnASQDdwctCX9dfQAtBnIAL1Ik - 5f8564c9968b1