Licht, donker en ultieme fascinatie

Amicae amicique,

Reeds vanaf het begin van de mensheid zijn mensen gefascineerd geweest door de wonderlijke wereld boven hun. In een alsmaar doorgaande beweging toonden zich duizenden lichtpuntjes aan hun ogen als geprikt op een grote koepel die langzaam ronddraait. Magische krachten werden er aan toegeschreven, getuige de nog immer mysterieuze bouwwerken uit vroeger tijden. Stonehenge doemt op voor de ogen als een tempel waarin zich onbegrepen taferelen hebben afgespeeld.

Het minst begrepen hemellichaam was het grote licht. Het was zo fel dan men er niet tegen in kon kijken, het wilde zich gewoon niet laten bekijken, zich niet bekend maken. Daar zetelden de goden, in een ondoordringbaar licht.

Maar soms, dan kwam het kleine licht, bond de strijd aan met het grote licht, en bedekte het grote licht alsof het kwade het goede kon overwinnen. Dan toonde zich de macht van de goden, die zelfs als het kwade bijna had overwonnen, in een onbeschrijflijke schoonheid hun tentakels uitstrekten en het kleine licht weer wegduwden, zodat het grote licht weer heerste.

Dit verschijnsel noemen wij thans een zonsverduistering en op 11 augustus gaat het ook in Europa weer gebeuren.

In dit artikel zal ik eerst uitleggen wat er eigenlijk gebeurt en daarna zal ik U proberen te overtuigen dat U dit verschijnsel ècht niet mag missen.

Wat is een zonsverduistering?

Een zonsverduistering is een fenomeen waarin drie objecten een rol spelen: De zon, de aarde en de maan. De aard is een planeet - een van de negen - die in een bijna cirkelvormige baan rond de zon draait; één rondje in één jaar. De maan in de begeleider van de aarde in haar reis rond de zon. De maan draait rond de aarde; één rondje in 28 dagen. Omdat de maan, de zon en de aarde in bijna hetzelfde vlak bewegen - vanaf de zijkant gezien - komt het regelmatig voor dat de aarde tussen de zon en de maan instaat, of andersom, dat de maan tussen de aarde en de zon instaat. Het eerste noemen we een maansverduistering, het tweede een zonsverduistering.Beide verschijnselen komen ongeveer lx per 2 á 3 jaar voor, maar omdat een zonsverduistering maar zichtbaar is op een heel klein stukje van de aarde - een strook van ongeveer 100 km breed - is dit een vrij zeldzaam verschijnsel. De laatste totale zonsverduistering die in Nederland zichtbaar was, was op 23 mei 1715. De eerst volgende is pas weer op 7 oktober 2135. 
 
 
 
 

Wat is de zon?

De zon is de dichtstbijstaande ster vanaf de aarde. Gemiddeld staat zij op 150 miljoen km afstand vanaf de aarde. De zon is heel belangrijk voor het leven op aarde. Zij zorgt voor licht en warmte, zoals geen aardse bron dat kan doen, 24 uur per dag, 365 dagen per jaar, al eeuwen lang.

De zon is een reusachtige gloeiende gasbol met een diameter van bijna 1,4 miljoen km. Binnenin het centrum van de zon heerst er een temperatuur van 2 miljoen graden Celsius. Aan de rand, datgene wat wij zien is de temperatuur ongeveer 6000 graden Celsius.

Een echte rand aan de zon is er niet. Voortdurend worden er enorme hoeveelheden deeltjes de ruimte ingespoten. Regelmatig stijgen er reusachtige vlammen op van het oppervlak en rond de zon bevindt zich een gebied met deeltjes die zich in fantastische streamers en stralen van de zon verwijderen: de zogenaamde corona. Dit is het meest opvallende verschijnsel tijdens een zonsverduistering.

Wat ziet U tijdens een zonsverduistering?
 
 

Om ongeveer 11 uur 's morgens raakt de maan de zonneschijf. Het duurt dan nog een uur voordat een verduistering is bereikt van 80%. Dan gaat het echt beginnen. Het wordt donker en de temperatuur gaat dalen. Verder gaat het waaien, de zogenaamde eclipswind. De automatische straatverlichting springt aan. Ook gaat de levende natuur reageren: de bloemen sluiten zich, de kippen gaan op stok, kortom gedragen zich alsof de avond valt. Verder worden alle schaduwen, die normaal een beetje vervaagt zijn, opeens haarscherp. Inderdaad, je kunt de schaduw van afzonderlijke haren scherp zien.

Zo'n tien minuten voor het begin van de totaliteit worden de planeten en heldere sterren zichtbaar (overdag!!). Venus en Jupiter zijn dan te bewonderen evenals de heldere ster Sirius. Het wordt nu heel snel donkerder en kouder.

Ongeveer één minuut voor het begin van de totaliteit kun je in het westen de schaduw van de maan aan zien komen: eerst als een smalle donkere streep nabij de horizon, die snel groter wordt. Al snel neemt het de vorm aan van een aanstormende, groeiende donkere onweerswolk. De schaduw nadert met een snelheid van circa 2500 km per uur! Eventuele bewolking bij de horizon 'verkleurt' plotseling van wit lichtend (weerkaatsend) naar donkergrijs (licht absorberend). Het wordt nu zo koud dat de rillingen U over de rug lopen, het is echter mede een psychologisch effect want U bent getuige van een bijna mystiek fenomeen.

In de laatste minuut voor de totaliteit, als nog maar een zeer smal randje van de zon zichtbaar is, zijn de zogenaamde 'vliegende schaduwen' zichtbaar. Ze zien eruit als zeer snel bewegende parallelle golfjes of banden van licht en donker. Je ziet ze vooral op verticale of horizontale egaal witte wanden en doeken. Deze schaduwbanden zijn interferentiepatronen die worden veroorzaakt doordat de laatste stip zonlicht grillig wordt afgebogen door de onregelmatigheden in de aardse atmosfeer: de zon twinkelt als een zeer heldere ster.

Enkele tellen voor het begin van de totaliteit is er soms een parelsnoereffect te zien en vaak een diamantring: de laatste felle zonnestraal is nog zichtbaar achter de kraters aan de maanrand terwijl tegelijkertijd rond de zwarte maanschijf het binnenste deel van de corona zichtbaar wordt. Het effect is een ring van licht met een felle punt op de plaats waar de zon voor het laatst zichtbaar is. Op het einde van de totaliteit is de diamantring overigens meestal spectaculairder.
 
 

En dan, de laatste zonnestraal verdwijnt. U bent getuige van een van de indrukwekkendste gebeurtenissen in Uw leven. Een geheimzinnige schemerduisternis bedekt de hemel. Direct na aanvang van de totaliteit springt de parelkleurige corona in beeld rond de diepzwarte maanschijf: het meest fantastische verschijnsel bij een eclips, waarmee alle moeite (reizen, wachten) wordt beloond! Geniet zoveel mogelijk van de paar minuten dat de corona te zien is, met het blote oog, verrekijker of telescoop. Dit ziet U nooit weer!

Aan de rand van de zon zijn krullen te zien, misschien niet met het blote oog, maar zeker met een verrekijker. Dit zijn de protuberansen (kleine broertjes van zonnevlammen), soms duizenden kilometers hoog die dagen boven het oppervlak blijven hangen. Met heel veel geluk ziet U een zonnevlam, deze zijn veel groter en indrukwekkender.

Geniet van alles wat U ziet. Geniet van de corona, een schitterend schouwspel met een verschil in helderheid van een factor 10.000. Kijk ook eens om U heen, naar de natuur, alles bevindt zich in diepe rust alsof de avond gedaald is. Over de mensen hoef ik het niet te hebben. Na de eerste oh's en ah's verzinken de meesten in een diep zwijgen, genietend van alles wat er zich om hun heen afspeelt.

Dan plotseling een intense lichtstraal: een nieuwe diamantring, spectaculairder nog dan de eerste: de zon komt in alle helderheid terug. Als U geluk hebt zijn er ook nu weer vliegende schaduwen te zien.

De omgeving lijkt onmiddellijk weer geheel verlicht en de temperatuur loopt snel een paar graden op. De natuur wordt wakker: hanen beginnen te kraaien, vogels vliegen weer op. Nachtdieren gaan weer slapen. Het duurt nog een tijd voordat de nog gedeeltelijke verduisterd zon weer geheel maanvrij is, maar de meeste toeschouwers hebben daar geen geduld meer voor. De afnemende partiële eclips is een anticlimax.
 
 

Ik kan echt iedereen aanraden: GA, want zoiets ziet U nooit weer!!

Arend Jan Poelarends